# चीन

*China* (today's Guangdong

**中华人民共和国
*Zhōnghuá Rénmín Gònghéguóजनवादी गणतन्त्र चीन**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| ध्वांय
 | चिं
 |

 |
| म्ये:  "March of the Volunteers" 《义勇军进行曲》 (Pinyin: "Yìyǒngjūn Jìnxíngqǔ") |
| चीनयागु नक्सा |
| **राजधानी** | Beijing 39°55′N 116°23′E |
| **तधंगु सहर** | Shanghai |
| **औपचारिक भाय** | Modern Standard Mandarin (or Putonghua) |
| **सरकार** | Single-party state, nominal communist state |
|  - President (and CPC General Secretary) | Xi Jinping |
|  - Premier | Li Qiang |
|  - Congress Chairman | Wu Bangguo |
|  - Conference Chairman | Jia Qinglin |
| **Establishment** |   |
|  - Unification of China under the Qin Dynasty | 221 BC  |
|  - Republic established | 1 January 1912  |
|  - People's Republic of China proclaimed | 1 October 1949  |
| **क्षेत्रफल** |   |
|  - फुकं | {{{area}}} किमि² (3rd/4th) |
|   | ({{{areami²}}} वर्ग माइल)  |
|  - लयागु प्रतिशत (%) | 2.8 |
| **जनसंख्या** |   |
|  - 2010 सेन्सस् | 1,339,724,852 |
|  - जनघनत्व | {{{population\_density}}}/किमि² (53rd) ({{{population\_densitymi²}}}/वर्ग माइल)  |
| **कुल ग्राहस्थ उत्पादन** (पि पि पि) | 2011 एस्टिमेट |
|  - फुकं | $11.316 trillion (2nd) |
|  - प्रति छ्यं | $8,394 (91st) |
| **मुद्रा** | Renminbi (yuan) (¥) (`CNY`) |
| **ई क्षेत्र** | China Standard Time (UTC+8) |
| **इन्टरनेट TLD** | .cn .中國

```
.中国
```
 |
| **कलिंग कोड** | `++86` |
| a. **^** Simple characterizations of the political structure since the 1980s are no longer possible.
b. **^** 9,598,086 km2 (3,705,842 sq mi) excludes all disputed territories. 9,640,821 km2 (3,722,342 sq mi) Includes Chinese-administered area (Aksai Chin and Trans-Karakoram Tract, both territories claimed by India), Taiwan is not included.
c. **^** Information for mainland China only. Hong Kong, Macau, and territories under the jurisdiction of the Republic of China (Taiwan) are excluded. |

**चीन** हलिमया दकले अप्व जनसंख्या दूगु देय् ख। थ्व देय्या जनसंख्या १ अर्ब ३० कोटी दु। पूर्वी एसियाय् लाःगु थ्व देय्या सकल क्षेत्रफल करिब ९६ लख वर्ग किमि (३७ लख वर्ग माइल) दु। बुँया क्षेत्रफल कथं थ्व देय् हलिमया निगु दकले तःधंगु देय् ख।

सकल क्षेत्रफल कथं थ्व देय् हलिमया ३गु वा ४गु दकले तःधंगु देय् ख (सकल क्षेत्रफलया परिभाषा कथं) ।

## राजनीति

चीन छगू एकल पार्टी राज्य ख। थ्व राज्य सञ्चालन चिनिया कम्युनिष्ट पार्टीं या।

थ्व देशय् २२ प्रान्त ५गु स्वशासित क्षेत्र ४गु प्रत्यक्ष सञ्चालित नगर (बेइजिङ, तियाञिन, साङ्घाइ, व चोङकिङ), व निगु प्रायः थमंतुं शासित

विशेष प्रशासनिक क्षेत्र हङ कङ व मकाउ ला। थ्व देय्या राजधानी बेइजिङ ख।

चीनं ताइवानयात नं थःगु २३गु प्रान्तया रुपय् कायेगु या।

## भूगोल

चीनया भूसतह तःधं व थाय् कथं यक्व हे पा। मङ्गोल-मञ्चुरियाया गुं-घाँय् ख्यः व गोबी मरुभूमि व ताक्लामाकान मरुभूमिं उत्तरी चीन व उत्तरपश्चिमया मङ्गोलिया व मध्य एसिया नापंया लागाय् ला धाःसा सबट्रपिकल गुं दक्षिणपूर्वी एसिया नापंया क्षेत्रय् खनेदु। पश्चिमी चीनया भूभाग मेमेगु भूभाग स्वया तज्जा व पालुसे च्वं। हिमालय, काराकोरम, पामिर पर्वत व तियान शान पर्वतं चीनयात दक्षिण एसिया व मध्य एसियानाप बायातःगु दु। हलिमया दकले तज्जागु च्वापुगुं सगरमाथाया च्वका नेपालय् लाः धाःसा थ्व च्वापुगुंया उत्तरी पा चीनय् ला। नापं निगु दकले तःज्जागु च्वापुगुं के२या उत्तरी पा नं चीनय् ला। थ्व देय्या दकले चिज्जागु थाय् एइदिङ पुखु (-१५४ मि) ख। थ्व थाय् हलिमया हे ३गु दकले चिज्जागु थाय् ख। याङ्त्से खुसि व वांगु खुसि हलिमया ३गु व ६गु दकले ताःहाकगु खुसि ख। थ्व निगु हे खुसि चीनया सँदेय् पठारं न्ह्यथना पूर्वी घनाबस्ती दूगु समुद्री क्षेत्रय् क्वचाइ। चीनया तटीय क्षेत्र प्रशान्त महासागर सीमाय् ला व थ्व तट १४५०० किमि ताःहाकः। थ्व तटय् बोहाइ सागर, वांगु सागर, पूर्व चीन सागर व दक्षिण चीन सागर ला।

## इतिहास

प्राचीन चिनिया सभ्यता म्हासु खुसिनापंया उब्जाउ बुँइ उत्तरी चिनिया ख्यले न्ह्यथंगु खनेदु।

चीनया राजनैतिक व्यवस्था जहानिया राजतन्त्रय् आधारित जुगुलिं आपालं चीनया इतिहास वंश कथं म्हसीकिगु या। थ्व देय्‌या दकलय् न्हापांगु वंश अर्ध-कल्पित म्हासु खुसि सिथया २००० ईपूया जिया वंशं न्ह्यथं धाःसा थ्व देय्‌या लिपांगु वंश चिङ वंशया सन् १९१२या पतन धुंका क्वचाल। २२१ इपूइ चिन वंशं दकले न्ह्यः थी-थी राज्यतयेत थःगु अधीनय् लाका दकले न्हापांगु चिनिया साम्राज्य दयेकल। थ्व धुंका थ्व देय् थी-थी ईलय् एकीकरण जुइगु व हानं विभाजन जुइगु प्रक्रिया जुयाच्वन। मङ्गोल शासकतयेसं चीनय् शासन याःगु कालयात चीनया इतिहासय् युवान काल धाइ।

### राजवंश

ऐतिहासिक रुपय् चीन आपाः ईलय् छगू व्यवस्थित शासनया दुने दयाच्वन। चीनयात थीथी कालय् थीथी राजवंशं व्यवस्थित रुपय् शासन यात। नापं, राजवंशतेगु शासन दथुइ म्हो जक्क ईलय् अव्यवस्था दयाच्वन। अथे जूगुलिं चीनया इतिहासयात राजवंशतेगु झ्वलय् सीकेछिं।

म्हासुम्ह जुजु (हुआंग्दी/黃帝 वा येलो एम्पेरर) 'स्वम्ह अधिपति व न्याम्ह सम्राट'य् छम्ह ख। वय्‌कःया कलांः चिनिया तजिलजिइ रेशम दयेकिगु कला स्यनादिल
चीनया दकलय् न्हापांगु काल **स्वम्ह अधिपति व न्याम्ह सम्राट** (चिनिया भासय् 三皇五帝, सानहुआङ वूदी; अंग्रेजी भासय् Three Sovereigns and Five Emperors) ख। थ्व ईलय् स्वम्ह अधिपति व न्याम्ह सम्राटतेसं छझ्वलय् प्राचीन चीनय् २५०० ईसापूर्व निसें २१०० ईसापूर्व तक्क शासकत ख। जनश्रुति बाखँ व मिथकया आधारय् इमित चीनया सर्वप्रथम शासकया रुपय् हनिगु या। चिनिया तजिलजिइ थ्व शासकपिन्त हनिगु याःसां वय्‌कःपिनिगु बाखँय् धाथेंगु खँ व मिथ्या खँ छु खः धका सीके थाकु। बाखनय् अधिपतितेगु थाय् व वय्‌कपिनिगु शक्ति द्यःयेगु थें क्यनातःगु दु व सम्राटतेत महात्मा व शक्तिशाली मनूया रुपय् चित्रित यानातःगु दु। वय्‌कःपिं सकसिनं मानव-कल्याणया निंतिं ज्या याःगु व मनूतेत माःगु कला, प्रज्ञा व ज्ञान स्यनाथुकुगु धका जनश्रुतिइ म्हसीकेगु या। वय्‌कःपिनिगु बाखँया यक्व संस्करण दु व थन्यागु वर्णन छगू स्वया मेगु भति-भति जक्क पाइगु या। थ्व शासकत धुंका चीनय् शिया राजवंश (夏朝, Xia dynasty)या काल वल।

चीनया शिया राजवंशया क्षेत्र (गाढा म्हासु रंग)
**शिया राजवंश** वा **शिआ राजवंश** (चिनिया भासय्: 三皇五帝, शिया चाओ; पिनयिन: Xia dynasty) प्राचीन चीनय् करिब २०७० ईसापूर्व निसें १६०० ईसापूर्व तक्क राज याःगु छगू राजवंश ख। 'पँया बाखँत', 'इतिहासया शास्त्र' व 'महान इतिहासकारया अभिलेख' थें न्याःगु चिनिया इतिहास ग्रन्थय् उल्लेख यानातःगु न्हापांगु राजवंश थ्व हे ख। शिया वंश स्वया न्ह्यः चीनय् स्वम्ह अधिपति व न्याम्ह सम्राटतेगु काल दयाच्वन। न्याम्ह सम्राटय् अन्तिम सम्राट "शुन" ख। वय्‌कलं थःगु गद्दी यु महानयात हस्तान्तरण यानादिल व थ्व नापं शिया राजवंश सत्ताय् वल। थ्व हे सम्राट यु महानयात चीनय् बुंज्या शुरू याइगु श्रेय बीगु या। शिया राजवंश धुंका शाङ्ग राजवंशया शासन जुल गुकिया शासन १६०० ईसापूर्व निसें १०४६ ईसापूर्व तक्क दयाच्वन। शिया राजवंशया वर्णन सिक्क लिपाया इतिहासकारतेगु च्वखँय् जक्क लूगु दु। अथे जूगुलिं थ्व वंश धाथें दूगु वा छगू मिथक वंश जक्क जूगु खँय् विवाद दु। ऐतिहासिक युगया ल्याखलं थ्व राजवंशया राजकाल कँय् युगय् ला। चीनय् व समयया छुं पुरातत्व स्थल लूगु दु, थन्याःगु लूगु थासय् नगरया तजिलजियात अर्लीतोउ तजिलजि(Erlitou)या नामं म्हसीकिगु या। आधुनिक चिनिया इतिहासकारतेसं शिया राजवंशया लहना दूगु ऐतिहासिक पुष्टि यायेत कुतः यानाच्वंगु दु, तर आःतक्क पुरातात्विक प्रमाण धाःसा मलूनि।

शाङ्ग कालय् क्वँय्‌य् च्वयातःगु चिनिया किपालिपि - अबिलय् थ्व छ्येला भविष्यवाणी यायेगु जुयाच्वन।
**शाङ्ग राजवंश** (चिनिया भासय् 商朝, शाङ्ग चाओ; पिनयिन: Shang dynasty) प्राचीन चीनय् करिब १६०० ईसापूर्व निसें १०४६ ईसापूर्व तक्क राज याःगु छगू चिनिया राजवंश ख। थ्व राजवंशया राज्य ह्वाङ्ग हो (म्हासु खुसि)या स्वनिगलय् जूगु ख। चिनिया स्रोततेगु अनुसार थ्व राजवंश शिया राजवंशया राजकाल धुंका वल धाःसा शाङ्ग राजवंश धुंका चीनय् झोऊ राजवंश सत्ताय् वल। चीनया हेनान प्रान्तया सुदूर उत्तरी क्षेत्रय् स्थित यिनशु पुरातत्व स्थलयात शांग राजधानीया स्थान धका कायेगु या। थ्व थासय् ११गू शाही चिहान लूगु दु व लाय्‌कू-देगःया भगनावशेष नं लूगु दु। नापं, ल्वाभः व पशु व मनूया बलि बीगु थाय् नं लूगु दु। द्वलंद्व कँय्, हरिताश्म (जेड), ल्वहँ, क्वँय् व पिचूगु चाःया वस्तुत नं लूगु दु। थन्याःगु थीथी पदार्थय् भिंगु शिल्पज्यां थ्व तजिलजि सिक्क उन्नत जूगु खँ क्यनि। थ्व राजवंशया कालया लुयावःगु छुं कँय्‌या कुचाय् च्वयातःगु आखः लूगु दु। थ्व नापं क्वँय् व काबल्याया कबजयात छ्येला भविष्यवाणी यायेगु भः दयेकूसें उकिलि चिनिया किपाआखलय् च्वयातःगु "आखः" नं लूगु दु। थ्व चिनिया आखःया दकलय् पुलांगु दसिं ख। लखः स्वया अप्व लूगु थन्यागु च्वखँ नं व समयया विचार व चिन्तनया खँय् जः प्वंकेगु ज्या याःगु दु। थुकिलिं चिनिया लहनाया थ्व प्राचीन कालया आर्थिक व्यवस्था, राजनीति, धर्म, कला व चिकित्सा नाप स्वाःगु थीथी सूचं उपलब्ध याःगु दु। अबिलय्‌या ईलय् जुजु व जुजुया च्वमितेसं जक्क च्वये-ब्वने सःगु जुयाच्वन। अथे जूगुलिं थथे याना खोपेयानातःगु आखलं जुजुया हलिंया दृष्टिकोण क्यनिगु ज्या याःगु दु। छुं च्वखँय् हताःया खँ कनातःगु दु, छुं च्वखँय् लानि प्वाथय् दूगु खँ च्वयातःगु दु धाःसा छुं च्वखँय् जुजुया स्याःगु वाःया खँ च्वयातःगु दु।

**सोङ राजवंशं** चीनया इतिहासय् सन् ९६० निसें सन् १२७९तक्क शासन यात। थ्व राजवंश न्यागु वंश व झिगु राजतन्त्रया काल धुंका पलिस्था जूगु ख। थ्व वंश धुंका युआन वंशया जुजुतयेसं चीनय् शासन यात। थ्व वंशया सरकारं इतिहासय् हे दकलय् न्हापांगु राष्ट्रिय बैंक नोट वा भोंया ध्येबा दयेकल। नापं, थ्व ईलय् चीनं थःगु न्हापांगु जलसेना दयेकल। थ्व वंशया शासन दूबिलय् चीनं हलिमय् हे दकलय् न्हापांगु बारुद व कम्पास दयेकल।

**मिङ शासन**, वा **महान मिङया साम्राज्य** चीनया इतिहासय् सन् १३६८निसें सन् १६४४ तक्कयाना २७६ दँतक्क मिङ वंशंयाःगु शासन ख। थ्व वंशं चीनया शासन मंगोल युवान वंश्या पतन धुंका शुरु जुल। मिङकालयात छुं विज्ञतयेसँ मानव इतिहासया दकलय् स्थीर समाज व संरचना दूगु सरकारय् छगू (one of the greatest eras of orderly government and social stability in human history) धका नं वर्णन याःगु दु। थ्व वंश चीन शासन याइगु अन्तिम हान जातिया वंश ख। थ्व वंशया राजधानी बेइजिङ सन् १६४४स लि जिचेङया विद्रोहं थःगु ल्हातय् लाका शुन वंश शुरु यात व म्हो इलय् हे थ्व वंशयात मञ्चु जातिया नेतृत्त्वया चिङ वंशं बुकल। अथेजुसां दक्षिणय् मिङ शासनया समर्थकतयेसं सन् १६६२तक्क दक्षिणी मिङ धागु शासन दयेकातल।

इतिहासय् चीनया थीथी राजवंशं नियन्त्रित क्षेत्र

| राजवंश | शासक | शासनकाल |
| --- | --- | --- |
| स्वम्ह अधिपति व न्याम्ह सम्राट | 三皇五帝 | sān huáng wǔ dì | (धलः) | २०७० ईसापूर्व स्वया न्ह्यः | ??? |
| शिआ राजवंश | 夏 | xià | (धलः) | 2070–1600 ईसापूर्व | ४७० |
| शाङ्ग राजवंश | 商 | shāng | (धलः) | 1600–1046 ईसापूर्व | ५५४ |
| पश्चिमी झोऊ राजवंश | 西周 | xī zhōu | (धलः) | 1046–771 ईसापूर्व | २७५ |
| पूर्वी झोऊ राजवंश
*गुकियात निता कालय् बायेछिं*
बसन्त व शरद काल
हताःमि राज्यतेगु काल | 東周 / 东周
春秋
戰國 / 战国 | dōng zhōu

chūn qiū
zhàn guó | (धलः)

(धलः)
(धलः) | 770–256 ईसापूर्व

722–476 ईसापूर्व
475–221 ईसापूर्व | ५१४

२४६
२५४ |
| चिन राजवंश | 秦 | qín | (धलः) | 221–206 ईसापूर्व | १५ |
| पश्चिमी हान राजवंश | 西漢 / 西汉 | xī hàn | (धलः) | 206 ईसापूर्व – 9 ईसवी | २१५ |
| शिन राजवंश | 新 | xīn | (धलः) | 9–23 | १४ |
| पूर्वी हान राजवंश | 東漢 / 东汉 | dōng hàn | (धलः) | 25–220 | १९५ |
| स्वंगु राजवंश | 三國 / 三国 | sān guó | (धलः) | 220–265 | ४५ |
| पश्चिमी जिन राजवंश | 西晉 / 西晋 | xī jìn | (धलः) | 265–317 | ५२ |
| पूर्वी जिन राजवंश | 東晉 / 东晋 | dōng jìn | (धलः) | 317–420 | १०३ |
| उत्तर व दक्षिण राजवंश | 南北朝 | nán běi cháo | (धलः) | 420–589 | १६९ |
| सुई राजवंश | 隋 | suí | (धलः) | 581–618 | ३७ |
| ताङ्ग राजवंश | 唐 | táng | (धलः) | 618–907 | २८९ |
| न्यागु राजवंश व झिगु राजतन्त्र | 五代十國 / 五代十国 | wǔ dài shí guó | (धलः) | 907–960 | ५३ |
| उत्तरी सोङ्ग राजवंश | 北宋 | běi sòng | (धलः) | 960–1127 | १६७ |
| दक्षिणी सोङ्ग राजवंश | 南宋 | nán sòng | (धलः) | 1127–1279 | १५२ |
| लियाओ राजवंश | 遼 / 辽 | liáo | (धलः) | 916–1125 | २०९ |
| जिन राजवंश (१११५–१२३४) | 金 | jīn | (धलः) | 1115–1234 | ११९ |
| युआन राजवंश | 元 | yuán | (धलः) | 1271–1368 | ९७ |
| मिङ्ग राजवंश | 明 | míng | (धलः) | 1368–1644 | २७६ |
| चिङ्ग राजवंश | 清 | qīng | (धलः) | 1644–1911 | २६८ |

1.**^**  उच्चारण ग्वहालिया निंतिं पिनयिनय् रोमन आखः तयातःगु दु
## अर्थतन्त्र

सन् १९७८य् बजाःमुखी आर्थिक सुधार अवलम्बन यायेधुंलिं चीनया अर्थतन्त्रय् तीब्र हिउपा वल। चीन हलिमया दकले याकनं विकशित जुयाच्वंगु अर्थतन्त्रय् छगू व जि -२० मू अर्थतन्त्रय् छगू जुवन।

नापं आःया ईले चीन हलिमया दकले तःधंगु निर्यातक व निगु दकले तःधंगु आयातक देय् नं ख। संरा अमेरिका धुंका जिदिपि (नोमिनल) व जिदिपि (पर्चेजिङ पावर प्यारिटी) निगु हे कथं थ्व हलिमया दकले तःधंगु अर्थतन्त्र ख।

आइएमएफ अथं जिडिपि नोमिनल प्रति मनु कथं धाःसा चीन ९०गु थासय् व पर्चेजिङ पावर प्यारिटी कथं ९१ थासय् ला। चीन आणविक हतियार दूगु देय् ख व नापं हलिमया दकले अप्व मनु दूगु सेना दूगु देय् नं ख। थ्व देय्या सेना बजेट संरा अमेरिका धुंका हलिमया हे दकले अप्व दू। सन् २००३इ चीन (सोभियत संघ व सं रा अमेरिका धुंका) खगोलय् मनु छ्वैगु ३गु देय् जूगु दु। चीनयात यक्व विज्ञतयेसं

सेना विश्लेषकतयेसं,

नागरिक नियम विज्ञ व अर्थविज्ञतयेसं

उदयमान शक्तिकेन्द्रया रुपय् कायेगु या।

## तजिलजि

चीन देय्‌ थःगु तजिलजिया निंतिं हलिमय् नांजाः। चीनया नसाः (चाउमिन, दिमसुम, चिनिया जा, पेकिङ डक, कङ् पाओ चिकेन आदि) हलिमय् नां जाः। थ्व देय्‌या नसा जाकि व छ्वः आधारित दु। थ्व देय्‌या मू भाय् मन्दारिन ख। मन्दारिन नापं क्यान्तोनिज, मङ्गोलियन, कोरियन, मञ्चुरियन, यि, सँदेय् भाय् आदि थीथी भाय् थ्व देसय् ल्हाइगु या। चिनिया लिपि थीथी चिनिया भाय्‌या मंका लिपि ख। थ्व लिपिइ च्वैगु आखःया थीथी भासय् उच्चारण पाइगु जुसां अर्थ छगू हे जुइ। थ्व देय्‌या पारम्परिक वैचारिक पहः व चिन्तनय् स्वता धर्मया यक्व प्रभाव दु। थ्व स्वता धर्म कन्फ्युसियस, लाओ व बुद्ध धर्म ख। थ्व देय्‌या सामरिक कला (मार्सल आर्त) हलिमय् नां जाः। बुद्ध धर्मया शाओलिन संघ थ्व कलाया निंतिं नांजाः। चिनिया वास्तुकलाय् प्यागोडा शैली दकलय् प्रसिद्ध दु। थ्व देय्‌या दबू प्याखंया थःगु हे छगू म्हसीका दु।

### दबू प्याखं

चीनय् दबू प्याखंया छगू तःधंगु तजिलजि दु। चिनिया दबू प्याखं (अःपू लिपिइ: 戏曲; परम्परागत लिपिइ: 戲曲; पिन्यिन्: xìqǔ; Jyutping: hei3kuk1; Pe̍h-ōe-jī: hì-khek) हलिंया छगू नांजाःगु दबू म्ये-प्याखं ख। थ्व दबूप्याखंया पलिस्था प्राचीन चीनय् जूगु ख। थी-थी तत्त्व दूगु थ्व दबू प्याखं प्राचीन चीनय् दयाच्वंगु थी-थी दबूकलायात समिस्रित यासें बुयावःगु छगू उन्नत कला ख। शदीयौं शदी तक्क परिष्कृत जुसें थ्व कलां थःगु निश्चित रुप १३गू शदीइ सोङ्ग राजवंशया इलय् काल। थ्व दबूप्याखंया दकलय् न्हापांगु रुप सरल जुसां, समयनापं विस्तार जुसें, संगीत, म्ये, प्याखं, सामरिक कला, एक्रोब्यातिक्स आदि थीथी कलात्मक तत्त्वतेत दुथ्यासें थ्व कलां थःगु आधुनिक दबू प्याखंया रुपय् विकशित जूगु दु। थ्व कला छगू मंका कला ख। थुकिया दुने नं थाय्, सम्प्रदाय आदिया आधारय् थीथी उप-विधात दु। थन्यागु उपविधाय् दकलय् नांजाःगु उपविधा पेकिङ ओपेरा (बेइजिङया दबू म्ये-प्याखं वा जिङ्जु) ख।

* चीन - China
* Beijing
* Great Wall of China
* Dazu, Baoding Shan
* Li river
* Yangshuo
* Luoyang, Longmen grottoes
* Xi'an, Terracotta Army‎‎
* Shanghai

### नसा

**चिनियाँ नसा** (चिनियाँ: 中國菜) चीनया थीथी प्रान्त, तजिलजि, व इतिहास पाखें विकास जूगु नसा-त्वँसाया थीथी पहः खः। थ्व हलिमया दकलय् पुलांगु, जटिल, व विविधतां जाःगु नसा-त्वँसा मध्ये छगू खः। चिनियाँ नसाया इतिहास द्वलंद्वः दँ पुलांगु दु व थुकिलि राजवंश, मौसम, भूगोल, व स्थानीय उत्पादनया तःधंगु प्रभाव दु। चिनियाँ नसाया मू सिद्धान्त "यिन व यांग" (Yin and Yang) या सन्तुलन व "न्यागू सवाः" (Five Flavors) - चाकु, पाउं, चिसवाः, खायु, व मसला (Sweet, sour, salty, bitter, spicy) या मिश्रण खः। नसा दयेकेगु प्रविधिइ "सिगु" (Stir-frying), "हां दायेकेगु" (Steaming), "दायेकेगु" (Boiling), व "छुइगु" (Roasting) मू खः। चिनियाँ नसाय् "जा" (Rice) व "चाउचाउ/चाउमिन/थुक्पा" मू आधार नसा (Staple food) खः, गन दक्षिणय् जा व उत्तरय् छ्वया नसा अप्व छ्यली। नसा नयेत चपस्टिक छ्यलीगु चिनियाँ तजिलजिया अभिन्न अंग खः। चिनियाँ नसायात मू कथं "च्यागू महान परम्परा" (Eight Great Cuisines) य् ब्वथले छिं, गुकिलि सिचुआन (Sichuan), क्यान्टोनिज (Cantonese), शान्डोङ (Shandong), व हुनान (Hunan) दकलय् नांजाः। सिचुआन नसा थःगु "मल्ता" (Mala - Numbing spicy) सवाःया निंतिं नांजाः, गन "सिचुआन मल्ता" (Sichuan peppercorn) छ्यली। क्यान्टोनिज नसा हलिम न्यंकं (विशेष यानाः विदेशय्) दकलय् लोकंह्वाः, गन "डिम सम" (Dim sum) व "स्टिम" याःगु नसा अप्व दइ। चिनियाँ नसाय् "सोइ सस" (Soy sauce), "पालु" (Ginger), "लाभा", व "वांगु लाभा" (Scallions) मू ज्वलंया कथं छ्यली। चिनियाँ नसाया मेगु विशेषता "वासःया गुण" (Medicinal properties) खः, गन नसायात वासःया रुपय् नं काइ। चीनय् नसा नयेगु धयागु प्वाः जाएकेगु जक मखु, सामाजिक स्वापू बल्लाकेगु माध्यम नं खः। "पेकिङ डक" (Peking Duck) बेइजिङया शाही नसा खः गुगु थःगु क्रिस्पी छ्येंगुया निंतिं नांजाः। "हट पट" (Hot pot) परिवार वा पासापिं जानाः छगू हे थलय् नसा दायेकाः नइगु लोकंह्वाःगु शैली खः। हलिमया सकल देशय् चिनियाँ रेस्टुरेन्टत खनेदु, गुकिं थुकिया विश्वव्यापी प्रभाव क्यनी। चिनियाँ नसाय् नसाया रङ्ग (Color), नसवाः (Aroma), व सवाः (Taste) या सन्तुलनयात तसकं महत्त्व बिइ।

#### मू नसात

* **मू नसा (Staple):** जा, चाउमिन, लोमिन, मान्तोउ (Mantou - Steamed buns), मःम (Dumplings/Jiaozi)।
* **ला:** पेकिङ डक (Peking Duck), कुङ पाओ चिकेन (Kung Pao Chicken), स्वीट एण्ड सावर पोर्क (Sweet and Sour Pork), चार सिउ (Char Siu - BBQ Pork)।
* **सिचुआन (Sichuan):** मापो तोफु (Mapo Tofu), हट पट (Hot Pot), डान डान नुडल्स (Dan Dan Noodles)।
* **क्यान्टोनिज (Cantonese):** डिम सम वा सुमाइ (Dim Sum - Har Gow, Siu Mai), वोन्टन सुप (Wonton Soup), चाउ फान (Fried Rice)।
* **शाकाहारी:** बुद्ध डिलाइट (Buddha's Delight), स्टिम याःगु तरकारी।
* **त्वँसा:** चिनियाँ च्या (ग्रीन ति Green tea, ऊलोङ च्या Oolong tea, ज्यास्मिन च्या Jasmine tea), बाइजिउ (Baijiu - Liquor)।

### वास्तुकला

**चिनियाँ वास्तुकला** हलिंया दकलय् पुलांगु व महत्वपूर्ण वास्तुकला परम्परामध्ये छगू खः, गुगु द्वलंद्वः दँ निसें निरन्तर रूपं विकास जुया वयाच्वंगु दु। थ्व शैली थःगु 'सिंया संरचना' (Wooden timber frames), 'कुलिचिंगु व बेक्वःगु पलि' (Curved roofs), व 'ब्रम्हाण्डीय सन्तुलन' (Cosmological balance) या निंतिं हलिं न्यंकं **नांजाः**। चिनियाँ वास्तुकलां पूर्व एसियाली देय् दसु जापान, कोरिया व भियतनामया वास्तुकलाय् तःधंगु **प्रभाव** लाकूगु दु।

चिनियाँ वास्तुकलाया विशिष्ट पहिचानया तत्वत थथे दु:

* **सिंया फ्रेम संरचना:** चिनियाँ भवनत मुख्यतया सिंया थां व धलिं (beams) य् आधारित जुइ। अंगःतयेसं भवनया भार क्वबिइमखु, थ्व केवल क्वथा खुनेगु ज्याया निंतिं जक जुइ।
* **दोउगोङ (Dougong) ब्र्याकेट:** थ्व छगू जटिल सिं स्वाइगु प्रणाली खः, गुकिं पलिया भारयात थां तक थ्यङ्की। थ्व भूखाः प्रतिरोधी जुइ अले थुकिं भवनयात झःझः धायेकी।
* **चाकलाःगु/कुलिछिंगु पलि (Curved Roofs):** चिनियाँ भवनया पलिया कुं आपालं च्वखे चाकलाना च्वनि। थुकी रङ्गीन टायल व मलः थेंज्याःगु पौराणिक जीवतयगु मूर्ति दयेकातःगु दइ।
* **निखें ज्वलंक च्वनिगु पहः (Bilateral Symmetry):** महत्वपूर्ण भवनत आपालं दथुया छफुतिया आधारय् सन्तुलित जुइ, गुकिं स्थायित्व व झ्वः क्यनी।

चिनियाँ वास्तुकलाय् परम्परागत बिचाःया तःधंगु भूमिका दु:

1. **फेङ्ग शुइ (Feng Shui):** भवनया अवस्थिति व दिशा निर्धारण यायेबलय् प्राकृतिक उर्जा (Qi) या प्रवाहयात ध्यानय् तइ। आपालं मू भवनया ख्वाः दक्षिण पाखे जुइ।
2. **कन्फुसियस विचारधारा:** सामाजिक वर्ग व मर्यादा क्यनेत भवनया आकार व सजावट निर्धारण याइ।
3. **बौद्ध व ताओ विचारधारा:** देगः व प्यागोडाय् थ्व विचारधाराया प्रभाव खनेदु।

चिनियाँ वास्तुकलाय् रङया विशेष अर्थ दइ:

* **ह्यांगु (Red):** सौभाग्य व लसताया चिं (आपालं थां व पालय् छ्यली)।
* **लुँ (Yellow/Gold):** साम्राज्य व शक्तिया चिं (सम्राटया भवनया पलिइ जक छ्यले दइगु)।
* **मलः व फिनिक्स:** सम्राट व साम्राज्ञीया प्रतीक।

#### नां-जाःगु संरचनात

1. **चीनया तःधंगु पःखाः:** रक्षात्मक वास्तुकलाया हलिंया दकलय् तःधंगु दसु।
2. **फर्बिडन नगर (Forbidden City) - बेइजिङ:** चिनियाँ शाही वास्तुकलाया पराकाष्ठा, गन द्वलंद्वः भवनत ज्वलंक झ्वलय् रूपं दयेकातःगु दु।
3. **टेम्पल अफ हेभन (Temple of Heaven):** थ्व थःगु चाकलाःगु संरचनाया निंतिं नांजाः, गुकिं स्वर्ग व पृथ्वीया स्वापूयात क्यनी।
4. **प्यागोडा:** बुद्ध धर्म नाप वःगु थ्व तज्जाःगु बहु-तलीय संरचनात चिनियाँ वास्तुकलाया छगू म्हसीका खः।

## लिधंसा

|  |  |
| --- | --- |
| **चीनया प्रशासनिक विभाग** |  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **नगरपालिका**： | बेइजिङ | चोङ्गिङ | शाङ्घाइ | त्याङ्जिन |
| **प्रान्त**： | हेइलुङ्जियाङ | जीलिन | ल्यौनिङ | शान्दोङ | होबेइ | शान्शी शाआन्शी | गान्सू | चिङ्हाइ | ज्याङ्सू | अनहुइ | होनान | हूबेइ झोज्याङ | ज्याङ्शी | हूनान | सीच्वान | फुज्यान | ग्वाङ्दोङ | ग्वेझोउ युन्नान | हाइनान | ताइवान |
| **स्वायत्त क्षेत**： | शिंज्याङ | भित्री मंगोलिया | निङ्स्या | बोड | ग्वाङ्शी |
| **विशेष प्रशासनिक क्षेत्र**： | हङ कङ | मकाउ |

 |