Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# चतुआर्यसत्य

The Buddha
The Dharmacakra
Tibetan Bhavacakra

|  |
| --- |
| **बुद्ध धर्म** पुचः

---

 |
| **बुद्ध धर्मया इतिहास**
बुद्ध धर्मय् कालचक्र
बुद्ध धर्मय् संघ
 |
| **जग**
चत्तरी आर्य सच्छनि
अरियो अट्ठङ्गीको मग्गो
पञ्चशील
निर्वाण · त्रिरत्न  |
| **मू विचाः**
त्रिलक्षण
स्कन्ध · ब्रह्माण्ड · धर्म
हलिम · पूर्नजन्म · शून्यता
प्रतित्य-समुत्पाद · कर्म  |
| **मू मनुत:**
गौतम बुद्ध
बुद्धयागु चेलात: · बुद्धयागु जहान  |
| **प्रयास व उपलब्धि**
बुद्धत्त्व · बोधिसत्त्व
अर्हतयागु प्यंगु त्वाथत:
पारमिता · ध्यान  |
| **थाय कथंयागु बौद्ध धर्मावलम्बी**
दक्षिणपूर्वी एसियाली · पूर्वी एसियाली
तिब्बती · भारतीय · पाश्चात्य
 |
| **बुद्ध धर्मया कचात**
थेरवाद · महायान
बज्रयान · प्राचीन मेमेगु ख्य:त:  |
| **ग्रन्थ**
सुत्त पिटक · महायान सुत्र
बिनय पिटक · अभिधम्म पिटक  |
| **पुचः:समसामयिक बुद्ध धर्मसांस्कृतिक पक्ष** · **विषयबौद्ध धर्म**

This box: * view
* talk
* edit
 |

**चतुआर्यसत्य** (पालि भाय्:चत्तारि अरियसच्‍चानि) वा प्यंगु आर्य सत्य बुद्ध धर्मया छगू मू सिद्धान्त ख। थुकिलि दु:ख आर्यसत्य, समुदय आर्यसत्य, निरोध आर्यसत्य व मार्ग आर्यसत्य ला। बुद्ध धर्म कथं ४ता मू सत्य वा खःगु खँ दु। थ्व सत्यत थ्व कथं दु-

1. **दुःखसत्य** दुःखया सत्य: थ्व हलिमय् दुःख दु, न्ह्यागु नं चीजय् दुःख दु।
2. **दुःखसम्मुदयसत्य** दुःखया उत्पत्तिया सत्य: थःयात यःगु व मःयगु धैगु भावनां दुःखया उत्पत्ति जुइ।
3. **दुःखनिरोधसत्य** दुःख नाश याये ज्युगु सत्य
4. **दुःखनिरोधगामिनीप्रतिपदाआर्यसत्य** दुःख नाश यायेगु लंपुया सत्य, थथे दुःख निरोध यायेत च्यापु लं प्रतिपादित यानातःगु दु

## स्वयादिसँ

* बुद्ध धर्म
# ज्याभः

The Pont du Gard
The Anji Bridge
आधुनिक ज्याभः।
**ज्याभः** छगू प्रकारया यन्त्र ख। थ्व यन्त्र ज्यायायेत छ्यलिगु जुसां ज्याय् थ्व ज्या धुंका मदयावनिमखु।

## छुं ज्याभः

हलिमय् अल्याख कथंया ज्याभःत दु। अथे जुसां दकलय् अप्व छ्यलिगु ज्याभःया छुं दसु थन बियातःगु दु-

### दंकःमि/सिंकःमि ज्याभः

* मुगः (खतांमुगः, खिंमुगः, सिंमुगः, नकिंमुगः (Claw hammer), नमुगः, ख्वःमुगः)
* आइकर
* कःति (Saw) (चाय्‌गुकःति, फालाकःति, ब्वसिकःति, नकःति)
* लबः (Trowel)
* खराज (Lathe)
* खाखिपः (Plumb bob)
* खुरि (Hand scraper)
* फहँ (तफीगु हँचा)
* बतां
* लाँचा (छथी बेक्वःगु यँचा)
* लां वा कतां वा हँचा (Chisel)

### धातु ज्याभः

* कयां (Soldering iron)
* गेँ (Anvil)

### भुतू ज्याभः

* कुँइँ
* गसू (नतूचा)

### बुं ज्याभः

* कू (जाःकू, तःकू, थकू, बाजाःकू, माजाःकू)
* क्वकी (Digger) (च्वामुक्वकी)

### म्हय् छ्यलिगु ज्याभः

* ख्वःचा (Razor)
* सनेत अपुइकेगु ज्याभः- खुत्यातां वा हुस्लुतां (crutch), चुतां वा तुतां (Walking cane)
* क्वता वा गँय्‌लिँ (Tweezers)

### अन्वेषकया ज्याभः

* ख्वति (Compass)

## स्वयादिसँ

* कल
* नेवाः ज्याभः
# बर्टान्ड रसेल

बर्टान्ड आर्थर विलियम रसेल (१८ मे १८७२ – २ फेब्रुअरी १९७०) छम्ह बेलायती दार्शनिक, तर्कशास्त्री, गणितज्ञ व नोबेल पुरस्कार विजेता खः। वय्कःयात "विश्लेषणात्मक दर्शन" (Analytic Philosophy) या पलिस्था याइम्ह मध्ये छम्ह मानय् याः।

## ज्या

रसेलया ज्या तर्कशास्त्र, इपिस्तेमोलोजी व भाषा दर्शनय् केन्द्रित दु। वय्कःया सफू प्रिन्सिपिया म्याथेमेटिका (Principia Mathematica) गणितयात तर्कशास्त्रय् आधार दयेकेगु कुतः खः। वय्कः शान्तिवादी व परमाणु हतियार विरोधी अभियानया निंतिं नं नांजाः। वय्कःया सफू हिस्ट्री अफ वेस्टर्न फिलोसोफी (History of Western Philosophy) तसकं लोकंह्वाः।

## च्वखँ

प्रिन्सिपिया म्याथेमेटिका (Principia Mathematica)

द प्रोब्लम्स अफ फिलोसोफी (The Problems of Philosophy)

अ हिस्ट्री अफ वेस्टर्न फिलोसोफी (A History of Western Philosophy)

## स्वयादिसँ

लुडविग विट्गेन्स्टाइन

तर्कशास्त्र
# दां

Cowry shells being used as money by an Arab trader
The world's oldest coin, created in the ancient Kingdom of Lydia
Song dynasty *Jiaozi,* the world's earliest paper money
छुं नं देय्‌या आधिकारिक ध्येबायात दां धाइ।

## हलिंया मू दांतेगु धलः

२०२५ अक्टोबरय् हलिंया पुलेगु दांय् दकलय् अप्वः छ्यलीगु २० मुद्रा/दांया स्विफ्टया अनुमान क्वय् बियातःगु धलखय् बियातःगु दु

हलिंया भुक्तानीइ २० गू मू मुद्रा (अक्टोबर २०२५)| पद ३. | धेबा | हलिंया %  |
| --- | --- | --- |
|  | हलिं | १००.००% |
| १ |  अमेरिकन डलर | ४६.७१% |
| २ | युरो | २३.९८% |
| ३ | पाउण्ड स्टर्लिङ्ग | ७.८२% |
| ४ | जापानी येन | ३.८३% |
| ५ | क्यानेडियन डलर | ३.३३% |
| ६ | रेनमिनबी (युआन) | २.४७% |
| ७ | हङकङ डलर | १.७२% |
| ८ | अष्ट्रेलियन डलर | १.५९% |
| ९ | सिंगापुर डलर | १.४६% |
| १० | स्विस फ्रान्क | १.०६% |
| ११ | स्वीडिश क्रोना | ०.८७% |
| १२ | पोलिश ज्लोति | ०.७७% |
| १३ | नर्वेजियन क्रोन | ०.५५% |
| १४ | डेनिश क्रोन  | ०.३९% |
| १५ | न्युजिल्यान्ड डलर | ०.३६% |
| १६ | मेक्सिकन पेसो | ०.३२% |
| १७ | दक्षिण अफ्रिकी र्याण्ड  | ०.३१% |
| १८ | थाई बाट | ०.२७% |
| १९ | चिलिया पेसो | ०.२२% |
| २० | मलेशियाली रिङ्गीत | ०.२२% |

## स्वयादिसँ

* अर्थतन्त्र

## लिधंसा
# न्हसिभु

हवाइयन न्हसिभु प्रशान्त महासागरया छगू मू न्हसिभु पुचः ख
**न्हसिभु** (Island) धइगु छचाखेरं लः (खुसि, पुखू वा समुद्र) दूगु बँ खः। न्हसिभुया आकार खुसिइ दूगु चिधंगु बँ निसें कयाः तःधंगु महाद्वीप (दसु: अस्ट्रेलिया) तक जुइफु।

## न्हसिभुया ताजि

भूगर्भ विज्ञानकथं न्हसिभुय्तय्यात मू रूपं स्वंगू पुचलय् बाये फइ:

1. **महाद्वीपीय न्हसिभु (Continental Islands):** थ्व न्हसिभु महाद्वीप नाप हे स्वानाच्वंगु दइ, तर समुद्री सतह थहां वइबलय् वा जमिनया छुं भाग क्वबानाः मूल भूभाग पाखें अलग जुइ।
2. **समुद्रिक न्हसिभु (Oceanic Islands):** थ्व न्हसिभु समुद्रया क्वय् दूगु ज्वालामुखी मुयाः दयेकी। थ्व महाद्वीप नाप स्वानाच्वनि मखु।
3. **खुसि व पुखूया न्हसिभु (River/Lake Islands):** खुसिया बाहालं फियाःगु चा व ध्याचः (Sedimentation) छगू थायय् मुनाः वा खुसि निगू भागय् बायाः वइबलय् दथुइ न्हसिभु दयेकी।

## पारिस्थितिक महत्त्व

न्हसिभुया भौगोलिक पृथकता (Isolation) या कारणं अन थीथी आजूचाःगु विशेष प्रजातिया जीवजन्तु व वनस्पति खनेदु। यक्व न्हसिभुत 'जैविक विविधता' (Biodiversity) या हटस्पटया कथं कायेगु या। दसु हवाई गन कोलिया थें न्याःगु झंगः अलास्कां चिकुलाय् च्वं वइ।

## आर्थिक व सामाजिक पक्ष

* **पर्यटन:** बांलाःगु तटीय क्षेत्र व शान्त वातावरणया कारणं न्हसिभुत पर्यटनया मू केन्द्र जुइ।
* **संसाधन:** समुद्री न्हसिभुत न्या लाकाः जीविकोपार्जन यायेत व समुद्री खनिज लिकायेगु खानीज्या या निंतिं महत्वपूर्ण जुइ।
* **यातायात:** रणनीतिक रूपं तःधंगु न्हसिभुत समुद्री व्यापार व वाणिज्य या निंतिं 'ट्रान्जिट पोइन्ट' कथं छ्यली।

## जलवायु परिवर्तनया खतरा

आधुनिक ईलय् 'ग्लोबल वार्मिङ' या कारणं च्वापुगुँ (Glacier) नायाः समुद्री सतह थहां वयाच्वंगु दु। थुकिं यानाः हलिंया यक्व चिधंगु न्हसिभुत बिस्तारं लः क्वय् क्वबाना वनेगु खतरा दु।

## न्हसिभु

|  |
| --- |
| अफ्रिका
1. केनरी न्हसिभु
2. मदेइरा
3. मेयोट
4. रेयुनियन
5. जान्जिबार

उत्तर अमेरिका
1. अलेउटियन न्हसिभु
2. आर्कटिक द्वीपसमूह
	1. बाफिन न्हसिभु
	2. एलेसमेयर न्हसिभु
3. बर्मुडा
4. ग्रीनल्याण्ड
5. न्युफाउन्डल्याण्ड

क्यारिबियन
1. ग्रेटर एन्टिल्स
	1. केमन आइल्याण्ड्स
	2. हिस्पेनोला
	3. प्यूर्टो रिको
2. चीधंगु एन्टिल्स
	1. एबिसि न्हसिभु
	2. ग्वाडेलुप
	3. मार्टिनिक

दक्षिण अमेरिका
1. इस्टर न्हसिभु
2. गालापागोस न्हसिभु
3. टिएरा डेल फ्यूएगो
4. माराजो
5. फकल्याण्ड न्हसिभु

एसिया
1. अण्डमान व निकोबार न्हसिभु
2. ब्रिटिश इण्डियन ओशन टेरिटरी
3. जापानी न्हसिभुपुचः
	1. होक्काइडो
	2. होन्शु
	3. क्युशु
	4. शिकोकु
	5. र्युक्यु न्हसिभु
4. जेजु न्हसिभु
5. कुरिल न्हसिभु
6. मलय न्हसिभुपुचः
	1. बोर्नियो
	2. जाभा
	3. चीधंगु सुन्दा न्हसिभु
		1. बालि
		2. टिमोर
	4. लुजोन
	5. मालुकु न्हसिभु
	6. मिन्डानाओ
	7. सुमात्रा
	8. सुलावेसी
	9. विसायस
7. फुकेट
8. सखालिन
9. सोकोत्रा

अन्टार्कटिका
1. अलेक्जेन्डर न्हसिभु

युरोप
1. अजोर
2. बेलेरिक न्हसिभु
3. ब्रिटिश आइल्स
	1. ग्रेट ब्रिटेन
	2. आयरल्याण्ड
	3. आइल अफ म्यान
	4. च्यानल आइल्याण्ड्स
4. क्रिट
5. कोर्सिका
6. फेयर आइल्याण्ड्स
7. नोवाया जेम्ल्या
8. सार्डिनिया
9. सिसिली
10. स्वालबार्ड
11. जिल्याण्ड

ओसियानिया
1. अमेरिकन सामोआ
2. फ्रान्सेली पोलिनेसिया
3. ग्वाम
4. न्हूगु ब्रिटेन
5. न्यू क्यालेडोनिया
6. न्युगिनी
7. उत्तरी मारियाना न्हसिभु
8. तस्मानिया

न्यूजिल्याण्ड
1. उत्तर न्हसिभु
2. दक्षिण न्हसिभु

 |

## लिधंसा

* Nunn, Patrick D. (1994). *Oceanic Islands*.
* Whittaker, R. J. (1998). *Island Biogeography: Ecology, Evolution, and Conservation*.
* National Geographic Encyclopedia of Landforms.
# ह्वाङ्ग हो खुसि

The Yellow River as depicted in a Qing dynasty illustrated map (sections)
Historical courses of the Yellow River
Historical courses of the Yellow River
**ह्वाङ्ग हो** चीनया छगू प्राचीन खुसिइ छगू ख। थ्व खुसि याङ्गग्त्से खुसि धुंका चीनया निक्वःगु दकलय् ताःहाकःगु खुसि ख। नापं, थ्व खुसि हलिंया न्यागू दकलय् ताःहाकःगु खुसि नं खः। चीनया चिङ्गाइ प्रान्तय् बायन हर पर्वःया छगू कचा गीजिगेया पर्वःया उत्तरी सतहया थासं थ्व खुसिया उद्गम जुल। थनं चिङ्गाइ-सँदेय् पठार, लोएस पठार, दुतः मङ्गोलिया पठार व उत्तर चीनं जुसें थ्व खुसि बोहाइ सागरय् समाहित जुइ। चिङ्गाइ, सिचुआन, गान्सु और निङ्गशिया, दुतः मङ्गोलिया , शानक्सी, शांक्सी, हेनान व शेडोङ्ग जुसें थ्व खुसि, ९गू प्रान्त व क्षेत्रयतेगु ख्यलं जुसें अन्तय् हुआङ्गहेकौ नगर, केनली जिल्ला, दोङ्गयिङ्ग नगर, शेडोङ्ग प्रान्तं बोहाइ सागरय्(लाइझोउ खाडीइ) बिलय जुइ। थ्व खुसिया मू धाराया कुल हाकः ५,४६४ किलोमितर दु। सकल लः निकासी क्षेत्र ७९५,००० वर्ग किलोमितर दु धाःसा आन्तरिक प्रवाह क्षेत्र ४२,००० वर्ग किलोमितरया क्षेत्रय् दयाच्वंगु दु।

ऐतिहासिक अभिलेखतेगु अनुसार, थ्व खुसिइ यक्व खुसिबाहाः वइगु या। खुसिबाहाःया कारणं खुसिया लं हिलावंगु नं दु। थीथी राजवंशतेगु सरकारं तटबन्ध व बाँध दयेकूसां थ्व खुसिं लं हिलेबिले थाय्थासय् खुसिबाहाः वया यक्व धन-जनया क्षति जुइगु या।

ह्वाङ्ग हो खुसिया मध्य व क्वसंया भाग चिनिया राष्ट्रया छगू मू जन्मस्थान खः। थ्व थाय् चीनया ऐतिहासिक, आर्थिक, व सांस्कृतिक केन्द्रय् छगू ख। अथे जूगुलिं थ्व खुसिया चिनिया इतिहास व संस्कृतिइ यक्व महत्व दु।

## भूगोल

### मू सहायक खुसि व ताल

थ्व खुसिया मुख्य सहायक खुसिइ बाइहे , हेइहे , ताओहे , हुआङ्गशुई ( दातोङ्ग खुसि), ज़ुआङ्गलाङ्ग खुसि, झुली खुसि, चिङ्गशुई खुसि, दाहेइ खुसि, कुये खुसि, वुदिङ्ग खुसि, फेन्हे, वेइहे, लुओहे व किन्हे, दावेन खुसि आदि ला। थुकिलि वेइ खुसि थ्व खुसिया दकलय् तःधंगु सहायक खुसि खः।

ह्वाङ्ग हो खुसि नाप स्वापू दूगु मू तालय् एलिङ्ग ताल, झालिङ्ग ताल, गङ्गनगमा, अयोङ्ग गोङ्गमा, वुलियाङ्गसुहाइ, शाहू, होङ्गजियानाओ, युनचेङ्ग साल्ट लेक, डोङ्गपिङ्ग ताल आदि ला।

### मू स्वनिगः व घाटी

ह्वाङ्ग हो बाहावनिगु थासय् ३०गू स्वनिगः ला। थुकिलि २८गू च्वसंया क्षेत्रय् व २गू क्वसंया क्षेत्रय् ला। थनं थ्व खुसि उत्तरी चीनया ख्यः जुया सागरय् थ्यनि। खुसिया मू बाहा स्वनिगः खण्डया हाकः १,७०७ किलोमीटर दु। थ्व स्वनिगःया बाहा थ्व खुसिया सकल हाकःया ३१% दु।

थ्व खुसिया मू स्वनिगःत थ्व कथं दु: मंगगा, डुओशी, मैदुओताङ्ग गोङ्गमा, गुआनकाङ्ग, लाजिया, येहु, लगान, लोङ्गयाङ्ग, अशगोङ्ग, सोङ्गबा, लिजिया, गोङ्गबो, जिशी, सिगौ, लिउजिया, नियूबी, झू लामा, यांगुओ, बापन, चैजिया, सङ्गयुआन, द्याक्सिया ( जियाक्सिया), वुजिन, होंगशान साउथ, होंगशान नर्थ, हेइशान, हू, चिङ्गतोङ्ग, शांक्सी-शानक्सी, व शांक्सी-हेनान (गुकिलि सैनमेन, रेनजियाडुइ, बाली हतोङ्ग, जियाओलाङ्गदी आदि ला)।

### हुकोउ झ्वाला

ह्वाङ्ग हो खुसि शांक्सी-शानक्सीया दथुइ बाहावनि बिले हुकोउ झ्वाला दयेकि। थ्व झ्वाला थ्व खुसिया दकलय् तःधंगु प्राकृतिक झ्वाला ख व थ्व झ्वाला चीनय् नांजाः। थ्व झ्वाला हुकोउ फल्स नेशनल जियोपार्कय् ला। पूर्वय् शांक्सी प्रान्तय् लुलियाङ्ग पर्वःया दक्षिणी भागय् फ्लेम माउन्तेन ला धाःसा पश्चिमय् शानक्सी प्रान्तय् हुआङ्गलोङ्ग पर्वः ला।

## स्वयादिसँ

* खुसि
* ताँ
# जेरुसालेम

**जेरुसालेम** हलिमयागु दक्ले पुलांगु व दक्ले नांजागु सहरय् छगु खः। थ्व सहर आ ईजरायल य् ला:। थ्व सहरय् सोलोमन जुजुयागु मन्दिर, ख्रिस्टी गिर्जाघर व मुस्मांतेगु रक अफ द डोम थें न्यागु धार्मिक थाय् तः दु।
# मेरिल्यान्द

A 1732 map of Maryland
The bombardment of Fort McHenry in the Battle of Baltimore
The Battle of Antietam

|  |
| --- |
| देय् | संयुक्त राज्य अमेरिका |
| Before statehood | Province of Maryland |
| Admitted to the Union | April 28, 1788 (7th) |
| राजधानी | Annapolis |
| दकले तःधंगु नगर | Baltimore |
| Largest metro and urban areas | Baltimore-Washington Metro Area |
| **Government** |
|  - गभर्नर | Martin O'Malley (D)  |
|  - Lieutenant Governor | Anthony G. Brown (D) |
| **Population** |
|  - Total | ५,९२८,८१४ (२,०१३ est) |
|  **- Density** | ५९६/sq mi (२३०/km2) |
|  - Median household income | $६९,२७२ |
|  - Income rank | १st |
| **भाषा** |
|  - Official language | none |
|  - भाषा |  |
| USPS abbreviation |  |
| Latitude | 37° 53′ N to 39° 43′ N |
| Longitude | 75° 03′ W to 79° 29′ W |

| Maryland State Symbols |
| --- |
|  |
| The flag of **Maryland**. |
|

---

 |
| **Animate insignia** |
| **Bird** | Baltimore Oriole |
| **Butterfly** | Baltimore Checkerspot Butterfly |
| **Crustacean** | Blue Crab |
| **Fish** | Rock fish |
| **Flower** | Black-eyed Susan |
| **Insect** | Baltimore Checkerspot Butterfly |
| **Mammal** | Calico Cat Chesapeake Bay Retriever Thoroughbred Horse |
| **Reptile** | Diamondback Terrapin |
| **Tree** | White Oak |
|

---

 |
| **Inanimate insignia** |
| **Beverage** | Milk |
| **Dance** | Square dance |
| **Food** | Blue Crab Smith Island Cake |
| **Fossil** | Ecphora gardnerae gardnerae |
| **Gemstone** | Patuxent River Stone |
| **Mineral** | Agate |
| **Poem** | "Maryland, My Maryland" by James Ryder Randall |
| **Slogan(s)** | Maryland of Opportunity |
| **Song(s)** | Maryland, My Maryland |
|

---

 |
| **Route marker(s)** |
|  |
|

---

 |
| **State Quarter** |
|  |
| **Released in 2000** |
|

---

 |
| **Lists of United States state insignia** |

**मेरिल्यान्द** संयुक्त राज्य अमेरिकाया छगु राज्य खः।

## इतिहास

## भूगोल

## अर्थतन्त्र

## लिधंसा

## स्वया दिसँ

### स्वापू दुगु च्वसु

* संयुक्त राज्य अमेरिका

### पिनेया स्वापूत

* अमेरिकी सरकारया वेबथाय्
# स्ट्रोन्सियम

[[Image:Strontium 1.jpg|thumb|left|upright|Oxidized dendritic
[[Image:FlammenfärbungSr.png|thumb|left|upright=0.6|Flame test

The mineral celestine (SrSO4)
थ्व छगु तत्त्व (एलेमेन्ट) ख। थ्व धातु मानक क्वाजः व चापय् झझखाइगु, वहःथें-तुइसे च्वनिगु, व भति-भति रियाक्टिभ जुइय। केमिकल रियाक्सनय् थ्व धातुं थःगु निगु भ्यालेन्स इलेक्ट्रोन अपुइक हे त्वता +2 चार्जया क्याटआयन जुइ। थ्व धातुया दकले पिनेया इलेक्ट्रोन एस अर्बाइटलय् लाःगु जुगुलिं थ्व धातु पिरियोडिक टेबलया s-ब्लकय् ला। थ्व धातु पृथ्वीइ प्राकृतिक रुपय् दु।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ

* पिरियोडिक टेबल
* एल्कालाइन चा धातु
# थेल्स

**थेल्स** (थ्यं-मथ्यं ६२४–५४५ ई.पू.) प्राचीन ग्रीसया दकलय् न्हापांम्ह दार्शनिक, गणितज्ञ व खगोलशास्त्रीइ छम्ह खः। वय्‌कःयात पाश्चात्य दर्शनया 'अबु' व युनानया 'न्हेम्ह बुद्धिमान' (Seven Sages of Greece) मध्ये छम्ह धकाः म्हसीकी। थेल्सं हे दकले न्हापां प्राकृतिक घटनातय्त द्यः-पितृया शक्तिं मखुसें 'तर्क' व 'विज्ञान' या आधारय् थुइकेगु कुतः यानादीगु खः।

## दार्शनिक विचा:

थेल्सया दर्शनया मू सार थथे दु:

* **ब्रह्माण्डया आधार (Arche):** थेल्सया विचाः कथं फुक्कं वस्तुया मूल आधार 'लः' खः। वय्‌कःया तर्क कथं लः मदुसा जीवन सम्भव मदु अले लः थःगु रूप (फि, वाफ, व च्वापू) हिलेत समर्थ जूगुलिं थ्व हे ब्रह्माण्डया मू तत्त्व खः।
* **पृथ्वीया स्थिति:** वय्‌कःया विश्वास कथं पृथ्वी छगू विशाल समुद्रय् 'जहाज' थें दया च्वंगु दु।

## गणित व ज्यामिति

गणितया ख्यलय् थेल्सं यक्व 'प्रमेय' (Theorems) प्रतिपादन यानादीगु दु, गुकिं यानाः वय्‌कःयात 'ज्यामितिया अबु' नं धाइ:

* **थेल्सया प्रमेय:** यदि छगू बा-चाकः (Semicircle) दुने स्वकुंला दःसा उकिया छगू कुं अनिवार्य रूपं ९० डिग्री (Right angle) जुइ।
* वय्‌कलं इजिप्टया पिरामिडया जाः उकिया 'किचः' (Shadow)या हाकः दाया सीकेगु प्रविधि नं न्ह्यब्वयादिल।

## खगोलशास्त्र

थेल्सं खगोलशास्त्रय् नं तःधंगु सफलता थःगु ल्हातय् लाकादीगु खः। वय्‌कलं सन् ५८५ ई.पू. मे २८ खुनु जुइगु 'सूर्यग्रहण'या न्हापा हे भविष्यवाणी यानादीगु खः। थ्व घटनां यानाः लिदिया व मिड्स दथुइ जुयाच्वंगु ल्वापु नं दितः।

## लुमन्ति व प्रभाव

थेल्सं हे न्हापां 'प्रकृति गथे सनि' धइगु न्ह्यसःया लिसः भौतिक कारणं मालेगु ज्या सुरु यानादीगु खः। वय्‌कःया थ्व विचारं लिपाया प्रसिद्ध दार्शनिकत (दसु: पाइथागोरस, सुकरात, व प्लेटो)तेत तसकं प्रभाव लाकल। वय्‌कःया जीवन व दर्शन सम्बन्धी जानकारी पुलां इतिहासया सफू व मुनाछेँय् सुरक्षित दुगु च्वखँया आधारय् आः तक सयेके फयाच्वंगु दु।

## लिधंसा

* O'Grady, Patricia (2002). *Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy*.
* Kirk, G. S. & Raven, J. E. (1983). *The Presocratic Philosophers*.
* Aristotle. *Metaphysics*.
# नगु पुचः

**नगु पुचः** (Constellation) धइगु अन्तरिक्षय् दूगु नगुतयगु छगू थन्याःगु पुचः खः गुकियात पृथ्वी पाखें स्वइबलय् छगू निश्चित आकार (दसु: पशु, मनू, वा पौराणिक पात्र) थें खनेदु। अन्तर्राष्ट्रिय खगोल संघ (IAU) नं आधिकारिक रूपं हलिं न्यंकं ८८ गू नगु पुचःतय्त मान्यता बियातःगु दु।

## उत्पत्ति व ऐतिहासिक महत्त्व

मनूजातिं प्राचीन काल निसें सर्गःया अध्ययन यायेत नगु पुचःतयगु ग्वहालि कायावयाच्वंगु दु:

1. **दिशा निर्देश (Navigation):** समुद्री यात्री व मरुभूमिइ वनिपिं व्यापारितय्सं बहनी दिशा सीकेत नगु पुचःतय्यात छ्यलीगु खः। (दसु: 'सप्तर्षि' वा Ursa Major पाखें उत्तर दिशा सीकेगु)।
2. **बुँज्या व मौसम:** प्राचीन कालय् नगु पुचःतयगु उदय व अस्त स्वयाः बुँज्या यायेगु ई व मौसमया अनुमान याइगु खः।
3. **पौराणिक बाखं:** थी-थी सभ्यताय् (दसु: ग्रीक, रोमन, हिन्दु) नगु पुचःतय्यात थःथःगु द्यः व वीर पात्रतयगु बाखं नाप स्वानातःगु दइ।

## राशि व नगु पुचः (Zodiac Constellations)

सूर्यया वार्षिक मार्ग (Ecliptic) य् लाःगु १२ गू विशेष नगु पुचःतय्यात 'राशि' (Zodiac) धाइ। थ्व ज्योतिष शास्त्रय् तसकं नांजाः।

## वैज्ञानिक वास्तविकता

नगु पुचलय् खनेदुगु नगुत वास्तवय् छगू नाप मेगु सतिगु मजुसें पृथ्वी पाखें स्वइबलय् जक छथाय् खनेदुगु खः। थ्व नगुतयगु दूरी पृथ्वी स्वया यक्व जः-दँ (Light-years) पायेफु।

## नांजाःगु नगु पुचःत

* **सप्तर्षि (Ursa Major):** न्हेगु तःधंगु नगुत दूगु पुचः, गुकिं 'ग्रेट बियर' (Great Bear) या आकार दयेकी।
* **व्याध (Orion):** थ्व छगू 'सिकारी' (Hunter) या आकारय् खनेदु, गुकी आकाशया दकलय् जः दूगु नगुत मध्ये छगू 'लुवाः' (Sirius) सतिक दइ।
* **त्रिशंकु (Crux):** दक्षिणी गोलार्धय् खनेदुगु 'क्रस' आकारया नगु पुचः।

## लिधंसा

* Pasachoff, J. M. (2000). *A Field Guide to the Stars and Planets*.
* International Astronomical Union (IAU) - The Constellations.