# सि

बार्सेलोनाय् सिपसः
नसा सि
Balthasar van der Astनं कियादिगु सिधकि
द Medici साइत्रस मुना, Bartolomeo Bimbi, सन् १७१५
**सि बाय् सिसा** (Fruit) सि धाःगु प्रकृतिं मनूयात बियातःगु तसकं बांलाःगु व सवाःं जाःगु नसा खः । उसाँय्या ल्याखं स्वयेगु खःसा सि नइबलय् म्हयात माःगु थीथी भिटामिन, मिनरल्स व शक्ति दइ, गुकिं ल्वय् दयेके मबिइत व म्ह बल्लाकेत ग्वहालि याइ । नेपाःगालय् मौसम कथं थीथी सियां सवाः काये खनी, गथे कि ताान्नवइगु इलय् अं, लिचि, भुइंकतहर ह्वइ धाःसा चिकुलाय् सन्त्रासि, बःसि, पासि, स्याउ आदि ह्वइ । नेवाः संस्कृति व संस्कारय् नं सिया तःधंगु थाय् दु; सुं पाहाँ वइबलय्, लसकुस यायेबलय् वा गुगुं नं शुभ ज्या यायेबलय् 'सि' छ्यलेगु या, अले द्यःयात छायेत, पुज्यायेत, व मोहनी, स्वन्ति थें जाःगु तःधंगु नखलय् प्रसादया रुपय् सि मदयकं मगाः। छेँय् बुइगु सिया नापं गुं-पाखाय् ह्वइगु इसि, आल्चा, व मेमेगु सियां नं झीगु म्हुतुइ यःगु सवाः बियाच्वंगु दइ । न्हिथं सि नयेगु बानीं झीगु म्हयात निरोगी याना तयेत तःधंगु ग्वहालि याइ ।

वनस्पति विज्ञान (Botany) या कथं सि धाःगु स्वांया ओभरी (Ovary) परिपक्व जुयाः दयावःगु छगु ब्वः खः । स्वां ह्वलेधुंकाः परागसेचन (Pollination) जुइ, अले स्वांया ओभरी विकास जुयाः ‘सि’ –इ हिली । वैज्ञानिक दृष्टिकोणं स्वयेगु खःसा, सिया मू ज्या मा-सिमा या पु (Seed) यात सुरक्षित याना तयेगु व उकियात थीथी थासय् थ्यंकेगु (Seed Dispersal) खः । सिइ दुने दइगु रसायनीक तत्व, गथे कि चिनी (Fructose), भिटामिन, व एन्टिअक्सिडेन्टं यानाः थ्व पशुपंक्षी व मनुतय्त आकर्षित याइ । गूबलय् पशुपंक्षीं सि नइ, इमिगु पाखें पु मेमेगु थासय् प्रसार जुइ, गुकिं यानाः सिमाया वंश विस्तार जुइ । अथेजुगुलिं, सि धाःगु केवल नसा जक मखु, थ्व प्रकृतिया चक्र न्ह्याकेत माःगु छगु महत्वपूर्ण जैविक प्रक्रियाया लिच्वः खः ।

## ताजि

नेपालभासय् बोतानिया सिसा माचाछि दुने लाःगु व मलाःगु थीथी नसायात सि धकाः म्हसीकातःगु दु। दसु: बःसि, इसि, तःसि, खोँसि, फोंसि, भूइँफसि, कःवसि, तुसि, सन्त्रासि, झम्सि, चाकुसि, मखेसि, मतप्यासि, पासी, अमासि, ल्हुसि, सतबयसि, खौतुसि, फाकुसि, मुसुम, लप्सि, भूईंफसि, ल्हसि, मितसि

सामाजिक कथं थुइकेगु छुं सि थथे दु:

* अं (Mango)
* अमासि (Guava)
* आलुचा (Plum)
* अम्बः
* इसि (Raspberry)
* कसू (Osmorhiza?)
* कःछि (Pea pod)
* कताबसि कःबसि/कःपासि (काफल)
* कंसि (Pineapple)वा चिचा कंसि
* क्वंपासि (*Celtis*)
* खौतुसि (छिपे जूगु तुसि)
* ख्वर्पानि (Apricot)
* चाकुपाउँसि (कालज्यामीर)
* चाकुसि/चाक्सि (Sweet lime) व लेभु (कागति)
* चाकुहि
* चिकंसि (वा चिचा कँसि)
* जःमुना (Jamun)
* झम्सि (Citron)
* ताइबःसि
* तःसि
* तु
* तुसि (Cucumber)
* धालय् (Pomegranate)
* नँइँक्या
* पासि (Pear)
* प्यासि (Berry)
* फाकुसि (Persimmon)
* फ्वंसि (Jack fruit)
* बःसि (Peach)
* बयलि (Jujube/बयर)
* ब्याः (Bel/विवाह)
* भ्वगत्या (Pomelo)
* मखेसि / मतप्यासि (Barberry)
* माकःफ्वंसि
* मितसि
* मेवा (Papaya)
* म्वाय् (केरा)
* ल्हुसि
* ल्हुसिपु(Apricot)
* सन्त्रासि (Orange)
* स्याउ (Apple)
* स्याँगुलि (Chestnut)
* हलः (Harro)

## नेपालभासय् अनुसन्धान

"सि व पुया नेवाः नां" (Newar Names for Some Fruits and Seeds) नेपाल संवत् १११८ (सन् १९९८) य् च्वमि "ज्यापु" पञ्च (पञ्च महर्जन) नं च्वयादीगु छगू अनुसन्धानमूलक सफू खः। थ्व सफूया मू उद्देश्य नेवाः जातिया न्हिथंया जीवनय्, लोकसंस्कार, व संस्कृतिइ छ्यलावयाच्वंगु थीथी सिसाफल व पुया मौलिक नेवाः नां व वया महत्त्वयात मुंकाः पितब्वयेगु खः। सफुतिइ १६७ गू स्वयां अप्वः सि व पुतयगु नेवाः नां नापनापं खस नां, अंग्रेजी नां, व इमिगु वैज्ञानिक नां नं धलःकथं बियातःगु दु । थुकिइ विशेष यानाः नेवाः जातिया धार्मिक पूजाआजा, चुडाकर्म, इहि, व नखःचखः (गथे: म्हपूजा, किजापूजा) या इलय् मदयेक मगाःगु सिसाफलतयगु सांस्कृतिक महत्त्वयात नं व्याख्या यानातःगु दु । च्वमिं गां-गां व जिल्ला-जिल्लाय् वनाः अनुसन्धान यानाः थ्व ग्रन्थ तयार यानादीगु खः, गुकिं यानाः नेपालभाषाया ख्यलय् वनस्पतिया शब्दावलीयात अझ तःमि यायेत ग्वाहालि याःगु दु । थ्व सफूति दुथ्याःगु छुं सितेगु नेपालभासय् व अंग्रेजीइ नां थथे दु :

| नेपालभाषा | अंग्रेजी नां |
| --- | --- |
| अं | Mango |
| अलःपु | Castor seeds |
| अम्बः | Emblic Myrobolan |
| अमेरिकन आलुबखरा | American Plum |
| अम्पु | Monkey Puzzle |
| आमासि | Guava |
| आमलि | Nepalese hogplum |
| आल्चा | Common plum |
| आँतासि | Bullock heart |
| इसि | Yellow Raspberry |
| एभोकाडो | Avocado |
| ओंगलसि (उलगः सि) | Sacred fig |
| कःबसि | Bayberry |
| कताबसि | Nepal Cubeb |
| कमलःसि (तग्वःबिहि) | Indian Salmon |
| कमोसि | Carambola |
| काग्ति | Lime |
| काजुपासि | Cashew apple |
| कताबसि | Nepal Cubeb |
| कोंचापासि | Japanese medlar |
| कोंचाप्यासि (कोंप्यासि) | Bilberry |
| कोंसि | European nettle wood |
| क्वःइसि | Wild Raspberry |
| क्वःतुसि | Bitter Cucumber |
| क्वपंसि | Dendroph |
| क्वेंसि | Saurauia |
| क्यामाटर | Tree tomato |
| खजूसि | Date Sugar palm |
| खमल (खमर) | Gumhar |
| खर्बुजा (चाकुफसि) | Musk Melon |
| खाइबःसि | Chinaberry |
| खाइसि | Bitter Orange |
| खोन्यु | Sarmentosa |
| ख्वकंतुसि | Squirting Cucumber |
| गोफलि | Holboellia |
| ग्वय् | Areca Nuts |
| घलःसि | Karona |
| घरिसि | Passion fruit |
| घसिंगरा | Machino |
| घुंगलसि | Pyracantha |
| चिनियापासि | Sand Pear |
| चिनिया समेसि | Chinese white mulberry |
| चिचकसि (कतःरा) | Pine apple |
| चिग्वसमेसि | Small mulberry |
| चिरंजि | Cuddapah almond |
| छोरा (छोडा) | Date plum |
| छुस्यापासि | Wild Nepali Pear |
| जमनासि | Black plum |
| जापानी आलुबखरा | Japanese plum |
| जिफो | Nutmeg |
| जुनारसि | Sweet orange |
| झम्सि | Otaheite orange |
| तःकःबसि | Arbutusberry |
| तःसि (न्ह्यलुसि) | Citron |
| तग्वःखाइसि | Khatta |
| तग्वः झम्सि | Lemon |
| तर्बुजा (चाकुफसि) | Water melon |
| ताइबःसि | Edible date |
| तितिसि | Tamarind |
| तिबोंसि | Mangosteen |
| तिसःसि | Dhaman |
| तुकुप्यासि | Bastard oleaster |
| तुसि | Cucumber |
| तेबू | Nepal pepper prickly ash |
| थं | Soap Nut |
| द्यांकः बसि | Strawberry |
| दिगसि | Cassia Pods |
| दुधालेसि | Thornapple |
| दुधंखोसिं | Pecan nut |
| देसिफसि | Pumpkin |
| धाले | Pomegranate |
| धुलिपु | Mimusops |
| नइँक्याः | Coconut |
| नखोसिं | Black walnut |
| नेकूसमेसि | Long mulberry |
| पाउँमितसि | Fox Grape |
| पालाभि | Bastard Teak |
| पासि | Pear |
| पेस्ता | Pistachio nut |
| प्यासिगोचा | Mountain ash |
| फसि | Pumpkin |
| फंसि | Jack fruit |
| फ्वंसि | Cherry |
| बँकः बसि | Mock Strawberry |
| बःसि | Peach |
| बखदासि | Puneala Plum |
| बर्खातुसि (मगः तुसि) | White Cucumber |
| बलि | Chinese Date |
| बलः (बीहलः) | Belleric myrobalan |
| बस्पति | Pear stone |
| बलूचाः | Elephant Creeper |
| बप्सि (खुर्पासि) | Jujube |
| बेलाइति आलुबखरा | European plum |
| बेलासि | Gummigutta |
| बेलासि (बिलासि) | Bread fruit |
| बोखरि (बोकरि) | Puneala Plum |
| ब्याः | Bengal Quince |
| भसांस्यागुलि | Sweet Chestnut |
| भुइफसि | Ash gourd |
| भुजिंसि | Coriaria |
| भोखा वा भोखाचा | Bottle gourd |
| भोग्त्या | Pummelo |
| भ्वासापासि | Common Pear |
| मरेबरां | Indian almond |
| मलःसि | Black nightshade |
| मलय् | Hot pepper |
| मर्त्यांबरां | Almond |
| माकः फंसि | Monkey jack |
| माकःसि | Bearberry |
| माकः स्यांगुलि | Horse Chestnut |
| मादलफसि | Sumer squash, Pumokin |
| माद्योसि | Downy Datura |
| मालंसि (भालाः) | Marking nut |
| मितसि | Grape |
| मीकूसि | Mahonia |
| मुबःसि | Physic nut |
| मुन्तलासि | Marumi kunquat |
| मुनका | European grape |
| मुसुन | Malta orange |
| मेधासि (मिधासि) | Papaya |
| मेय्छ्यं | Water chest nut |
| म्वाय् | Banana |
| यःसि | Ceylon Oak |
| यला | Greater Cardamum |
| येलुबकः सि | Cowberry |
| योमरि | Fig |
| लःसि | Shord fern |
| लिचि | Litchi |
| लुक्वात | Loquat |
| लेवु | Grape fruit |
| लैसि | Radish fruit |
| वँचुसि (हलय्पु) | Olive |
| सखोसिं | Persian walnut |
| सतिबलि | Nepal Sumac |
| सन्तलासि | Orange |
| सपोसि (सपासि) | Potato apple |
| सलपपु | Custard apple |
| सिखाःपु | Prickly Pear |
| सिगुल्ति | Schisandra |
| सिन्ता | Pignolia nut, chir pine |
| सुकुमेल | Cardamom |
| सोमापु (पलेपु) | Lotus fruit |
| स्यमलि | Red berried elder |
| स्यांगुलि | Chestnut |
| स्याउ | Apple |
| हलः | Yellow myrobalan |
| हाकुइसि | Wild Raspberry |
| हाकुप्यासि | Blackberry |
| हाकुसमेसि | Black mulberry |
| हल्वाबेच | Persimmon |
| ल्हासाबः सि | Apricot |
| ल्हुसिपु | Butter fruit |
| ह्याउँइसि | Himalayan Raspberry |
| ह्याउँसमेसि | Red mulberry |

## स्वयादिसँ

* नसा

## लिधंसा