# साइबेरिया

साइबेरियाया मानाकिपा (गाढा ह्यांगु रंगय् साइबेरिया नांया संघीय राज्य दु, तर ह्यांगु व संत्रासी रंग दूगु दक्वं क्षेत्र ऐतिहासिक साइबेरियाया भागया रुपय् कायेगु या
बर्खा बिले दक्षिणी साइबेरियाय् थाय्-थासय् पुखु व वाउंसे खनेदै
याकुत्स्क नगरय् 17गु शताब्दीइ दयेकातःगु छगु रूसी सैनिक-गृह
**साइबेरिया** (रूसी: Сибирь, सिबिर) छगु विशाल व विस्तृत भूक्षेत्र ख गन करिब दक्वंथें उत्तर एशिया ला। थ्व रूसया मध्य व पूर्वी भाग ख। सन् 1991 तक्क थ्व सोभियत संघया भाग जुयाच्वन। साइबेरियाया क्षेत्रफल 131 लखः वर्ग किमि दु। तुलनाया निंतिं सकल भारतया क्षेत्रफल 32.8 लखः वर्ग किमि दु , अर्थात साइबेरिया भारत स्वया प्यक्वः तःधं। अथे जुसां साइबेरियाया मौसम व भूस्थिति थुलि चरम जु कि थन 4 कोटी मनु जक्क च्वं, गुकि सन् 2011स उडिसा राज्यया जनसंख्याति जक्क ख।

युरेशियाया आपालं स्टेप (घाँय् ख्यः) क्षेत्र साइबेरियाय् ला। साइबेरिया पश्चिमय् युराल पर्वतनं न्ह्यथना पूर्वय् प्रशान्त महासागर तक्क व उत्तरय् उत्तरध्रुवीय महासागर (आर्कटिक महासागर) तक्क थ्यं। दक्षिणय् थुकिया सीमा कजाकस्तान, मंगोलिया व चीननाप स्वा।

## इतिहास

करिब 25 निसें 50 कोटी दं न्ह्यः (वा पृथ्वीइ मनुत विकशित जुइ स्वया यक्व न्ह्यः), साइबेरियाया यक्व क्षेत्रय् ग्यान्पुगु ज्वालामुखी मुइगु जुयाच्वन व थ्व क्रम करीब 10 लखः दं तक्क जुया हे च्वन। थुकिलिं पृथ्वीइ दूगु 90% जीवतयेगु नस्ल सिना वन धइगु विश्वास दु। साइबेरियाया पठारया बुं थ्व हे मुइज्यां पिहांवःगु लाभाँ दयावल।

साइबेरियाय् करिब 40,000 दं निसें मनुतयेगु उपस्थितिया चिं दु। ईनापं थन थी-थी जातित च्वन वा बुयावल, गुकिलि यॅनॅत, नॅनॅत, एवेंक, हूण, स्किथी व उईगुर ला। 13गु शताब्दीइ साइबेरियाय् मंगोलतयेसं कब्जा यात व 14गु शताब्दीइ छगु स्वतन्त्र साइबेरियामि राजतन्त्र पलिस्था जुल। मंगोलतयेगु दबावं बैकाल पुखुनापं च्वंपिं याकुत मनुत उत्तरपाखे वना च्वं वन। थ-थःगु थासं थन वया मंगोलतयेसं पश्चिमपाखे रूसय् हमला यायेगु यानातल। 16गु शताब्दीइ रूसया शक्ति तच्वया वल व इपिं पूर्वपाखे च्वंवल। न्हापा बनेज्यामि व म्हो सैनिक साइबेरिया थ्यन, व इमिगु लिउ रूसी सेनां थन वया ज्याकुथि व सिंया किल्ला दयेकल। 17गु शताब्दीया दथुइ तक्क रूसी नियन्त्रण बिस्तार जुया प्रशान्त महासागर तक्क थ्यन। सन् 1709स साइबेरियाया कूल रूसी नस्लया जनसंख्या 2,30,000 दत।

19गु शताब्दीया अन्त तक्क साइबेरिया छगु ल्युलाःगु व म्हो जनसंख्या दूगु क्षेत्र जुयाच्वन। थन रूसया शाही सरकारं थःगु राजनैतिक कैदीतयेत छ्वयेगु यानातल, छाय्धाःसा थन द्वलंद्व माइल तक्क च्वापुं भुनातःगु ख्यः सुं नं कैदीतयेसं बिसुंवना पुलावने मफु। 1891-1916या कालय् ट्रान्स-साइबेरियन रेलमार्ग दयेकल गुकिलिं रूसया औद्योगिकी-पूर्ण पश्चिमी भागयात साइबेरिया नाप स्वानाहल। ईनापं साइबेरियाया जनसंख्या अप्वया वल। थनया दकले तःधंगु आर्थिक व्यवसाय बुंइ क्वसं धातुत, ह्यंग्वा व मेमेगु पदार्थत पिकायेगु ख।

सोभियत संघया ईले थन कैदीतयेत कुनातयेगु निंतिं तःधंगु झ्यालखाना-ज्याकुथि दयेकल गुकियात "गुलाग" धाइ। थन थी-थी गुलागय् करिब 1.4 कोटी मनुतयेत छ्वःगु अनुमान दु। लिउ हलिम हताःबिले नसा मगाना थनया गुलागय् 5 लखः स्वया अप्व मनु सिनावन। सोभियत नीति अनुसार सोभियत संघया छुं नं थासय् गुं नं राष्ट्रिय समुदाय शंकाया दुने वःसा व समुदायया मनुतयेत व गब्लें ला दक्वं समुदाययात हे जबरजस्ती साइबेरिया छ्वयेगु यानातल।

## मौसम

उत्तरी साइबेरियाय् सिक्क ख्वाउँ, व थन बर्खा लच्छि जक्क जु। साइबेरियाया लगभग दक्वं जनसंख्या थनया दक्षिण भागय् च्वनि व ट्रान्स-साइबेरियन रेलमार्ग नापं च्वनि। थ्व दक्षिणी भागय् चिकुला ला तच्वः हे जुइ (ज्यानुवरीया औसत तापमान −15°सेन्टिग्रेड) तर करिब 4ला तक्क बर्खा जुइ गुकिलिं याना थन बुंज्या बांलाक्क यायेछिं। जुलाईइ औसत तापमान 16°सेण्टिग्रेड व दिंया ईया तापमान 20°सेण्टिग्रेड स्वया अप्व थ्यनि। थनया चा विशेष प्रकारया जुइ। थुकियात चॅर्नोज़ॅम धाइ, गुकिया रूसीइ अर्थ "हाकु चा" ख, व थ्व सिक्क उपजाऊ जु।

साइबेरियाया छगु प्रशासनिक विभागया नां साख़ा गणतंत्र ख, गन दूगु ओय्म्याकोन नगरय् −71.2°सेण्टिग्रेड तक्कया दकले म्हो तापमान खने दु, गुकिया आधारय् थुकियात हलिंया दकले चिकुगु नगरया कथं नालेगु या।

## जनसंख्या

साइबेरियाय् जनसंख्याया औसत घनत्व 4 व्यक्ति प्रति वर्ग किलोमीटर जक्क दु। तुलनाया निंतिं सन् 2011या जनगणनाय् भारतया बिहार राज्यया जन-घनत्व 1102 मनु प्रति वर्ग किमि दु। थनया आपलं मनु रूसी ख, वा युक्रेनियन मूलया मनु ख सुनां रूसी पहिचान नालाकाल। साइबेरियाय् लगभग प्य लखः जर्मन मूलया नं मनुत दु। इमिसं नं रुसी पहिचान आत्मसात यानातःगु दु। साइबेरिया रूसया भाग 17गु शताब्दी धुंका जूगु ख व रूसी थ्व क्षेत्रय् अबिले निसें हे वःगु ख। व स्वया न्ह्यः थन यक्व जनजातित च्वानिगु या, इमिगु वंशज आतक्क नं थन हे दनि। इपिंइ बुरयात, तूवाई, याकूत व साइबेरियामि ततार मनु ला। बुरयातत व याकुततयेगु जनसंख्या प्य-प्य लखः स्वया अप्वः। थन छुं मेमेगु आदिवासी जातितयेगु चिधंगु जनसंख्या नं दु, दसु- केत, एवेंक, चुकची, कोरयाक, युकाग़ीर, आदि।

## स्वयादिसं

* रूस
* ट्रान्स-साइबेरियन रेलमार्ग

## लिधंसा