# चिनियाँ दर्शन

**चिनियाँ दर्शन** (Chinese Philosophy) हलिंया दकलय् पुलां व प्रभावशाली दार्शनिक परम्परामध्ये छगू खः। थ्व दर्शन विशेष यानाः 'वसन्त व शरद ऋतु' (Spring and Autumn Period) व 'युद्धरत राज्य काल' (Warring States Period) या इलय् विकसित जूगु खः। थुकिया मू उद्देश्य व्यक्तिगत सद्गुण, सामाजिक सद्भाव, व ब्रह्माण्डया व्यवस्था (Tao) नाप समन्वय यायेगु खः।

 कन्फ्युसियसया नैतिकता व समाजया शिक्षां लिपाया चिनियाँ दर्शनयात आकार बिल।
चिनियाँ दर्शन विशेष यानाः पाय्छि सामाजिक आचरण, सरकार, व आत्म-संस्कारलिसे स्वापू दूगु व्यावहारिक न्ह्यसः नाप स्वापू दु। ईसापूर्व ६गु शताब्दीइ थ्व ईया राजनीतिक उथलपुथलयात समाधान यायेगु प्रतिस्पर्धी कुतःया झ्वलय् यक्व विचारधारात पिहांवल। थुकिलि दकलय् नांजाःगु कन्फ्युसियसवाद व दाओवाद ख। कन्फ्युसियस धर्मया पलिस्था कन्फ्युसियस (५५१–४७९ ईसापूर्व) नं यानादिल। थ्व विचाः नैतिक गुणया थीथी रुपय् केन्द्रित जुल अले उकिं समाजय् सद्भाव गथे यानाः ब्वलनी धइगु अन्वेषण यात। दाओ धर्मया पलिस्था लाओजीं (६गु शताब्दी ईसापूर्व) यानादिल व थुकिलि मनुतेसं दाओ वा ब्रम्हाण्डया प्राकृतिक व्यवस्थायात पालना याना प्रकृतिनाप तालमेल यासें गथे यानाः म्वायेफइ धकाः जाँच जुल। मेमेगु प्रभावशाली प्रारम्भिक विचारधारा मोहिज्म ख, गुकिलिं परोपकारी परिणामवादया प्रारम्भिक रुप विकास यात, व कानूनवाद, गुकिलिं छगू बल्लाःगु राज्य व कडा कानूनया महत्त्वयात बः बिल।

बुद्ध धर्म ईसापूर्व १ शताब्दीइ चीनय् दुहां वल व बुद्ध धर्मया न्हूगु रुपय् विकशित जुल । ईसापूर्व ३ गूगु शताब्दीनिसें शुआनशुए ब्वनेकुथि दयावल। थुकिं आध्यात्मिक व्याख्याय् विशेष बः बियाः न्हापाया दाओवादी ज्याया व्याख्या यात । नव-कन्फ्युसियसवादया विकास ई. ११गु शताब्दीइ जुल। थुकिं न्हापाया कन्फ्युसियस शिक्षायात व्यवस्थित यात अले नैतिकताया आध्यात्मिक जग मालेगु कुतः यात । चिनियाँ दर्शनय् आधुनिक ई २०गु शताब्दीया सुरुइ न्ह्याःगु व पश्चिमी दर्शनया प्रभाव व प्रतिक्रियां आकार काःगु ख। वर्ग संघर्ष, समाजवाद, व साम्यवादय् केन्द्रित जूगु चिनियाँ मार्क्सवादया उदयया लिच्वः कथं राजनीतिक परिदृश्यय् छगू महत्वपूर्ण रुपान्तरण जुल। मेगु विकास न्हुगु कन्फ्युसियसवादया उदय ख, गुकिया उद्देश्य कन्फ्युसियसवादया शिक्षायात आधुनिकीकरण व पुनर्विचार याना लोकतान्त्रिक आदर्श व आधुनिक विज्ञाननापया अनुकूलताया अन्वेषण यायेगु ख।

## मुख्य विचारधारात

चिनियाँ इतिहासय् "सच्छि विचाः" (Hundred Schools of Thought) मध्ये स्वंगू मू दर्शनतय्सं चिनियाँ समाज व राजनीतिइ तःधंगु **प्रभाव** लाकल:

### १. कन्फ्युसियसवाद

थ्व दर्शनया पलिस्थाकार कन्फ्युसियस (Kong Fuzi) खः। थुकिं नैतिकता, सामाजिक सम्बन्ध, व सरकारया भूमिकायात प्राथमिकता बी।

* **मू विचा:** 'रेन' (Ren - परोपकार) व 'ली' (Li - शिष्टाचार)।
* थुकिं माचाछिया सम्मान (Filial piety) व गुरु-शिष्यया सम्बन्धय् जोड बी।

Temple of Confucius of Jiangyin, Wuxi, Jiangsu. This is a *wénmiào* (文庙), that is to say a temple where Confucius is worshiped as *Wéndì* (文帝), "Culture Emperor", "God Making Culture Thrive".
Gates of the *wenmiao* of Datong, Shanxi.
**कन्फ्युसियसवाद** वा **रुइवाद**, प्राचीन चीनय् विकशित जूगु छगू नैतिक व दार्शनिक व्यवस्था ख। थुकियात धर्म धकाः नं नालेगु या, गुकियात चिनिया दार्शनिक कन्फ्युसियस (५५१-४७९ इपू)या शिक्षाया आधारय् विकशित जूगु धकाः कायेगु या। कन्फ्युसियसवादया उत्पत्ति छगू "नैतिक-सामाजिक-राजनैतिक शिक्षा"या रुपय् वसन्त व शरद कालय् जूगु ख। लिपा, हान साम्राज्यय् थ्व शिक्षाय् आध्यात्मिक व ब्रम्हाण्डीय तत्त्व दुथ्यायेगु ज्या जुल। चीनय् चिन राजवंश धुंका चिनिया विधिवाद (Chinese legalism)या आधिकारिक परित्याग जुइधुंका, कन्फ्युसियसवाद हानतेगु आधिकारिक राज्य विचारधारा जूवन। तर, हान राजवंश धुंका आपालं चिनिया सम्राटतेसं विधिवाद व कन्फ्युसियसवादया मिस्रणयात थःगु शासकीय सिद्धान्तया रुपय् पलिस्था यात। हान साम्राज्यया २गू शदीया पतन धुंका चीनय् बुद्ध धर्म व ताओ धर्मया मोक्षवादी विचारधारा मू वैचारिक सिद्धान्तया रुपय् दयावल।

कन्फ्युसियसवादया पूनर्जागरण लिपा ताङ्ग राजवंशया ईलय् जुल। लिपांगु ताङ्ग ईलय् कन्फ्युसियसवादं बुद्ध धर्म व ताओ धर्मया थीथी पक्षया अनुशरण यासें नव-कन्फ्युसियसवादया रुपय् प्रस्तुत जुल। थ्व नव-उर्जाया आधारय् सोङ्ग राजवंशय् शाही परिक्षा (imperial exams)या जग दयेकल व विज्ञ-अधिकारी(scholar-officials)तेगु मूलभूत सिद्धान्त निर्माण यात। सन् १९०५स चीनय् परिक्षा व्यवस्था क्वचायेके धुंका आधिकारिक कन्फ्युसियसवादया राज्य स्तरय् अन्त्य जुल। २०गू शदीया न्हूगु तजिलजि ज्याझ्वः (New Culture Movement)या विज्ञतेसं कन्फ्युसियसवादयात चीनया कमजोरीया कारण धका दोषारोपन यात। इमिसं मनूतेगु स्वता सिद्धान्त (Three Principles of the People)या आधारय् गणतन्त्र चीन व लिपा माओवादया आधारय् जनवादी गणतन्त्र चीनया पलिस्था यात। २०गू शदीया लिपांगु इलय् छुं विज्ञयेसं कन्फ्युसियसवादयात पूर्वी एसियाया अर्थतन्त्रया विकासया सूत्रधारया रुपय् चित्रित यायेधुंका थ्व विचाः हानं लोकंह्वाःगु दु।

### २. ताओवाद (Taoism/Daoism)

थ्व दर्शन लाओत्सु (Laozi) पाखें सुरु जूगु खः। थुकिं प्रकृति नाप तादात्म्य मिलेयानाः च्वनेगु खँय् जोड बी।

* **मू विचा:** 'ताओ' (Tao - लँपु वा प्रकृतिया नियम) व 'वु-वेई' (Wu-wei - अकर्मण्य वा सहज कार्य)।
* थ्व दर्शनं सरलता, विनम्रता, व द्वन्द्व (Yin and Yang) या सन्तुलनयात प्राथमिकता बी।
* थुकियात ताओ धर्म कथं नं हनिगु या।

The birthplaces of notable Chinese philosophers from the Hundred Schools of Thought
*Bagua* diagram from Zhao Huiqian's (趙撝謙) *Liushu benyi* (六書本義, c. 1370s).
Sima Chengzhen
**ताओवादी दर्शन** वा **ताओवाद** (चिनिया भासय्: 道家; पिन्यिन: Dàojiā, अर्थ. 'ताओया विद्यालय') वा ताओलोजी चीनय् उत्पत्ति जूगु छगू प्रचलित परम्परा व विचाः खः। थ्व दर्शनय् 'दाओ (Dao)' नाप सुमधुर स्वापू तसें म्वायेगु विचाः कनातःगु दु। दाओ धइगु छगू रहस्यमय व गहन सिद्धान्त खः। थ्व विचाः कथं दाओ हे सम्पूर्ण ब्रह्माण्डया उत्पत्ति, प्रवृति व मूल तत्व ख।

ताओवादी विचारया शुरुवाती चरण निसें हे थ्व दर्शनया थीथी परस्पर उप-दर्शन खंगु दु। नापं, थ्व दर्शन कन्फ्यूशियसवाद व बुद्ध धर्म थेंज्याःगु मेमेगु दार्शनिक परम्परापाखें प्रभावित जूगु व परस्पर सम्बाद याःगु खँ खनेदु। ताओवाद कन्फ्यूशियस स्वया शारीरिक तथा आध्यात्मिक विकासया निंतिं ज्या यायेगु कुतः व राजनीतिक संगठनयात कम ध्यान बिइगु परम्पराया कारणं पा। थ्व दर्शनया इतिहासय्, ताओवादी दर्शनया केन्द्रय् दूगु छुं विचाःत थ्व कथं दु: वुवेइ ("प्रयन्त यायेम्वाःगु कार्य effortless action"), झिरान (अर्थ. 'स्वयं-सा' वा "प्राकृतिक यथार्थता वा natural authenticity"), कि ("आत्मा") वुउ ("non-being वा मदूगु अवस्था"), वुजि" ('गैह्र-द्वैध non-duality"), ताइजी ("ध्रुवीत्त्व वा polarity") व यिनयाङ्ग (अर्थ तेल्लाः व ख्युं); बिआन्हुआ (परिवर्तन); फान (fǎn वा "विपरिणम वा reversal"), तथा ध्यान वा मेमेगु आध्यात्मिक अभ्यासपाखें व्यक्तिगत विकास ।

विज्ञतेसं "ताओवादी दर्शन" व 'ताओवादी धर्म'यात अलग यायेगु कुतः याःसां थथे विभाजन थ्व परम्पराय् खनेमदु। ताओवादी ग्रन्थ, साहित्य व ताओवादय् विश्वास यानाच्वंपिं पुजारीतय्सं "धर्म" लिसे 'दर्शन'यात बायेगु ज्या याःगु मदु। विशेष यानाः अध्यात्म व नीति सम्बन्धित विचारत धर्म व दर्शन नापं वंगु खनेदु [2]।

थ्व वैचारिक परम्पराया मू ग्रन्थय् दाओदेजिङ्ग व झुआङ्गजी ला। हान राजवंशया समयय् थ्व नितां ग्रन्थ स्वाना थ्व स्वागू ग्रन्थयात दाओजिया धकाः म्हसीकल। आइ चिङ्ग ग्रन्थयात कालान्तरय् वाङ्ग बि थेंन्याःपिं विद्वानतय्सं दाओजियाय् समाहित यात।[1] नापं ताओवादी ग्रन्थ दाओजाङ्ग(Dàozàng)य् करिब १,४०० मेमेगु ग्रन्थ मुंकातःगु दु।

**ताओ धर्म** (चीनी: 道教 *दाओ-ज्याओ*) चीन यागु छगु मू धर्म थ्व हे दर्शनय् आधारित खः। न्हापा ताओ छगु धर्म मजुया दर्शन व जीवनशैली यागु कथं वगु खः । लिपा बौद्ध धर्म यागु चीन थ्येने धुंका ताओ नं बौद्धत नाप यक्व धारणा थिंका काल व छगु "धर्म" जु वन। बौद्ध धर्म व ताओ धर्मय् ई-ईले अहिंसात्मक संघर्ष नं जुइ। ताओ धर्म व दर्शन, निगुगु हे स्रोत दार्शनिक लाओ-त्सी नं स्वगु ग्रन्थ दाओ-दे-चिंग व ज़ुआंग-ज़ी खः ।

ताओ धर्मय् यक्व देवी-देवता दु, व थ्व प्रेतात्माय् विश्वास याइ । थ्व छगु बहुईश्वरवादी धर्म खः ।

### ३. लिगलिजम (Legalism)

थ्व दर्शनं मनू स्वभावं हे स्वार्थी जुइ धकाः विश्वास याइ।

* **मू विचा:** कडा कानुन व स्पष्ट दण्ड-पुरस्कारया व्यवस्थां जक समाजय् व्यवस्था कायम याये फइ।
* चीनया न्हापांम्ह सम्राट किन शि हुआङ (Qin Shi Huang) नं थ्वहे दर्शनया आधारय् साम्राज्य सञ्चालन यानादिल।

## सच्छि विचा

The birthplaces of notable Chinese philosophers from the Hundred Schools of Thought during the Zhou dynasty
**सच्छि विचाः** वा जुजि बाइजिया (चिनिया भासय् 諸子百家; पिन्यिन: zhūzǐ bǎijiā) चिन राजवंश न्ह्यःया चिनिया दर्शन व विचाःया कालखण्ड खः। थ्व कालखण्ड ६ गू शताब्दी इपू निसें २२१इपू तक वसन्त व शरद ऋतुया कालखण्ड निसें ल्वापूमि राज्यतेगु काल तक दयाच्वन। थ्व कालय् लाओजी, ज़ुआङ्गजी, कन्फ्युसिय, मेन्सियस , ज़ुनजी , मोजी, लीजी, सुनजी , शेनजी , हनफेजी, गुइगुजी व गाओजी थें न्यापिं चिन्तक व विचारकतेगु अधिपत्य दयाच्वन। लिपांगु वसन्त व शरद कालय् ताओवाद, कन्फ्युसियसवाद, मोहिवाद, मिङ्गजिया, न्यायवाद, सैन्य व यिन-याङ्ग थें थीथी वैचारिक परम्परातेगु उदय जुल। ल्वापूमि राज्यतेगु कालया मध्य खण्ड तक थथे विकशित जूगु विचाः व दर्शन परम्परां विचार-विमर्शय् धेंधेंबल्ला यायेगु चलन दयाच्वन। थ्व नापं चीनय् यक्व वैचारिक पद्धति व परम्पराया विकास जुल।

पश्चिमी हान राजवंशया इतिहासकार सिमा कियानजुं शिजि सफूलि वय्कःया अबु सिमा तेनया विचाःतेत उद्धृत दानादिगु दु। सिमा तेनं पूर्व-चिन राजवंश धुंकाया विचाःतेत खुगु परम्पराय् संक्षेपित यानादिल। थ्व खुगु विचाः परम्परा ताओवाद, कन्फ्युसियसवाद, मोहिवाद, मिङ्गजिया, न्यायवाद, यिन-याङ्गवाद ख।
पूर्वी हान राजवंशया बान गु नं "हानतेगु सफू"लि चिन राजवंश न्ह्यःया १०गू विचाः परम्परायय् वर्गीकृत यानादिगु दु। थ्व विचाः परम्परा थ्व कथं दु: ताओवाद, कन्फ्युसियसवाद, मोहिवाद, मिङ्गजिया, न्यायवाद, यिन व याङ्ग, कूटनीति वा जोङ्ग हेङ्ग जिया(Zōng héng Jiā), बुँज्यावाद वा नोङ्गजिया (Nongjia), जाजिया (zájiā) वा समन्वयवाद, शिआओशुओ जिया (Xiǎoshuō jiā) वा उपन्यासवाद।

थ्व कालखण्डया छुं विचाः/च्वखँ परम्परा, विचारक व सफूतेगु ग्रन्थ थ्व कथं दु-

| विचाः | मू विचारक | सफू/ग्रन्थ |
| --- | --- | --- |
| ताओवाद | लाओजी, जुआङ्गजी, ली युकोउ | "ताओ-ते-चिङ्ग ", " जुआङ्गजी", "हुआङ्गदि सिजिङ्ग (Huángdì sìjīng) वा म्हासुम्ह जुजुया प्यता सफू", " हुआएनानजी ", "लिएजि" (चिनिया भासय् 列子) |
| कन्फ्युसियसवाद | कन्फ्युसियस, मेङ्गजी, शुनजी, जेङ्गजी, जिसी, जिक्सिया | " द एनालेक्ट्स ", " मेङ्गजी" (Mèngzǐ), " शुनजी", "शिआओजिङ्ग वा द क्लासिक अफ फिलियल पायति", "झोङ्गयोङ्ग" , "दाशुए", "लिजि", "वसन्त व शरद ऋतुया इतिहास", " जुओ जुआन" वा जुओया परम्परा, आदि। |
| मोहिवाद | मोउ त्सि वा मोउ त्सु, किन हुआली वा शेन्जी, मेङ्ग शेङ्ग, तियान जियाङ्गजि | " मोजी (सफू)", " मोजी जियानजुए", " तियान क्युजि ", " सुइ चाओजी ", "हु फेजी " |
| मिङ्गजिया (नांया परम्परा) | देङ्ग शी, हुई शि, गोङ्गसन लङ्ग, यिन वेन, सङ्ग लिन | "देङ्ग शिजि", " गोङ्गसन लङ्गजी ", " यिन वेन्जी", " हुइजी", " हुआङ्ग गोङ्ग", " माओ गोङ्ग ", " चेङ्ग गोङ्गशेङ्ग" |
| न्यायवाद वा फाजिया (fǎjiā) | गुआन झोङ्ग, जी चान, हान फेई , शाङ्ग याङ्ग, शेन दाओ, ली सी, शेन बुहाई, ली कुई | " शाङ्ग जुन शु (Shāng jūn shū) वा शाङ्ग जुनया सफू", " हानफेइजी (Hánfēizi) वा गुरु हानफेइया सफू", "फाजिङ्ग (Fǎ Jīng) वा न्यायया ग्रन्थ", " गुआनजी", " शेन्जी ", " लिजी" |
| यिनयाङ्गवाद वा यिनयाङ्गवाद (Yīnyángjiā) | जु यान | " हानशु" वा हानतेगु सफू, यिवेनझी कथं नीछगू यिन व याङ्ग परिवारतेगु ३६९ अध्याय दूगु सफू दूगु तर वर्तमानय् मलूगु। |
| कूटनीति | गुइगुजी, झाङ्ग यी, सु किन | "गुइगुजी" व "झान गुओ से (Zhan Guo Ce) वा ल्वापूमि राज्यतेगु रणनीति" |
| यि जिया (医家) वा चिकित्सा | बियान क्वे, किबो, चुन यु यी ( 淳於意) | "हुआङ्गदी नेइजिङ्ग वा म्हासुम्ह सम्राटया गुह्य ग्रन्थ", "हुआङ्गदी बाशियि नान्जिङ्ग (Huangdi Bashiyi Nanjing) वा म्हासुम्ह जुजुया च्येछगू थाकूगु विषयया ग्रन्थ", "शेन्नोङ्ग बेनकाओजिङ्ग (Shennong Bencaojing) वा सेन्नोङ्गया जडिबुटिया ग्रन्थ", "शाङ्गहान लुन (Shanghan Lun) वा ख्वांउगू ल्वय्या ग्रन्थ" |
| सैन्य रणनीति | सन वु, सन बिन, वु कि, वेइ लियाओ | " सन त्जुया युद्धकलाया सफू", " सन बिनया युद्धकलाया सफू ", " वु किया युद्धकलाया सफू ", " वेई लियाओजी" |
| जाजिया (zájiā) वा समन्वयवाद | लु बुवेइ, लियु आन, शी जिआओ | "लुशि चुङ्गक्यु (Lüshi Chunqiu) वा लुया वसन्त व शरद ऋतुया इतिहास ", " हुआइनान्जी", " शिजी (Shizi)" |
| बुँज्यावाद वा नोङ्गजिया | शु शिङ्ग , जी रैन | " शेन नोङ्ग", " कियान लाओ " |
| शिआओशुओ जिया वा उपन्यासवाद | यु चु, क्यु युआन, जि यु | " यु चु जी ", " ली साओ ", "चु जि", "गाओताङ्ग" |
| फाङ्ग जिजिया | कि बो , चुन यु यी |  |

## मू अवधारणात

चिनियाँ दर्शनया छुं आधारभूत सिद्धान्तत:

* **यिन व याङ (Yin and Yang):** ब्रह्माण्डया विपरित शक्तित (दसु: जः-ख्युँ, मिसा-मिजं, ख्वाउँ-ताप) दथुया सन्तुलन।
* **ची (Qi):** ब्रह्माण्डय् प्रवाहित जुइगु 'जीवन उर्जा'।
* **स्वर्गया आदेश (Mandate of Heaven):** सम्राटयात शासन यायेत दैवी अधिकार दु धइगु विश्वास, गुगु सम्राटया सद्गुणय् आधारित जुइ।

## हलिंय् प्रभाव

चिनियाँ दर्शनया प्रभाव पूर्वी एसिया निसें आधुनिक हलिं तक न्यनाच्वंगु दु:

1. **पूर्वी एसियाली संस्कृति:** जापान, कोरिया, व भियतनामया सामाजिक संरचना व शिक्षा प्रणालीइ कन्फ्युसियसवादया तःधंगु **प्रभाव** दु।
2. **प्रकृति व स्वास्थ्य:** ताओवादया सिद्धान्तत आधुनिक स्वास्थ्य विज्ञान (दसु: एक्युपन्चर व ताइ-ची) व वास्तुकला (Feng Shui) य् **नांजाः**।
3. **आधुनिक व्यवस्थापन:** कन्फ्युसियसया नैतिकता व अनुशासनया विचाःत आःया व्यावसायिक व्यवस्थापन (Management) य् नं छ्यलिगु याइ।

## लिधंसा

* Feng Youlan (1948). *A Short History of Chinese Philosophy*.
* Chan, Wing-tsit (1963). *A Source Book in Chinese Philosophy*.

Cite error: `<ref>` tags exist for a group named "note", but no corresponding `<references group="note"/>` tag was found.