# हिमालय

काराकोरम नापं हिमालय
भारतीय प्लेत सनाच्वंगु
हिमालय पर्वतमाला व माउन्ट एभरेष्ट।
**हिमालय** एशियायागु छगु च्वापुगुं झ्वः ख। *हिमालय* खंग्व संस्कृत भाषा यागु हिम व आलय धागु खंग्व स्वाना बुगु ख, गुकिगु अर्थ 'च्वापुयागु छेँ' ख। थ्व एसियाय् लाःगु हलिमया दकलय् तःजाःगु च्वापुगुं झ्वः खः। थ्व च्वापुगुं झ्वलं भारतीय उपमहाद्वीप (Indian Subcontinent) यात तिब्बतया पठार (Tibetan Plateau) नं ब्यागलं याइ। हिमालयया विस्तार न्यागू देशय् जुयाच्वंगु दु: नेपाः, भारत, भुटान, चीन (तिब्बत), व पाकिस्तान।

हिमालयया अर्थ संस्कृत भासं "च्वापुयागु छेँ" खः (हिम = च्वापु, आलय = छेँ)। थ्व च्वापुगुं झ्वलय् हलिमया दकलय् तःजाःगु च्वका सगरमाथा (Mount Everest) नापं हलिमया १४ गू "८००० मिटर" स्वया तःजाःगु च्वका मध्ये १० गू च्वका थन हे ला।

## भूगोल

हिमालय च्वापुगुं झ्वः पश्चिमय् सिन्धु खुसि निसें पूर्वय् ब्रह्मपुत्र खुसि तक २,४०० किलोमिटर (१,५०० माइल) ति ताःहाकः दु। थुकिया ब्या पश्चिमय् (कश्मीरय्) ४०० किलोमिटर व पूर्वय् (अरुणाचल प्रदेशय्) १५० किलोमिटर दु।

हिमालययात भौगोलिक रुपं स्वंगू मू भागय् ब्वथले छिं:

1. **महान हिमालय (Great Himalayas):** थ्व दकलय् उत्तरी व दकलय् तःजाःगु भाग खः। थन सगरमाथा, कञ्चनजङ्घा, व अन्नपूर्ण थें न्याःगु तःजाःगु च्वकात ला। थनया बं न्ह्याबिलें च्वापुं भुनाच्वनी।
2. **मध्य हिमालय (Middle Himalayas):** थुकियात "महाभारत गुं झ्वः" नं धाइ। थ्व ३,७०० निसें ४,५०० मिटर तक तःजाः। थन येँ, पोखरा, सिमला, व दार्जिलिंग थें न्याःगु स्वनिगः व शहरत ला।
3. **शिवालिक हिमालय (Outer Himalayas):** थ्व दकलय् दक्षिणी व दकलय् चिजाःगु भाग खः। थुकिया जाः ९०० निसें १,२०० मिटर जक दइ।

## खुसित

हिमालय हलिमया स्वंगू त-तःधंगु खुसि प्रणालीयागु स्रोत खः:

* **सिन्धु खुसि (Indus Basin):** थ्व खुसि पश्चिम पाखे वनाः पाकिस्तान जुयाः अरब सागरय् क्वचाइ।
* **गङ्गा खुसि (Ganges Basin):** थ्व खुसि भारत व नेपाः जुयाः बाहा वनी। नेपालया कोशी, गण्डकी, व कर्णाली खुसित लिपा वनाः गङ्गाय् हे ल्वाकज्याइ।
* **ब्रह्मपुत्र खुसि (Brahmaputra Basin):** थ्व खुसि तिब्बतं सुरु जुयाः भारत व बङ्गलादेश जुयाः बंगालया खाडीइ क्वचाइ।

थ्व खुसितय्सं करिब ६० कोटी मनूतय्त लः व बुँज्यायागु आधार बियाच्वंगु दु।

## भूगर्भ

हिमालय हलिमया दकलय् "न्हूगु" (Young) च्वापुगुं झ्वः खः। थ्व ५० मिलियन दँ ति न्ह्यः "इन्डियन टेक्टोनिक प्लेट" (Indian Plate) व "युरेसियन प्लेट" (Eurasian Plate) ल्वाःवनाः दयावःगु खः।

थ्व ल्वापु (Collision) आः नं जुयाच्वंगु दु, उकिं हिमालयया जाः दँय्-दसं छुं मिलिमिटरं थहाँ वयाच्वंगु दु। थ्व हे कारणं यानाः नेपाल व हिमालय क्षेत्रय् बारम्बार भुखाय् ब्वइगु या। सन् २०१५ या नेपाल भुखाय् (Gorkha Earthquake) थुकिया हे लिच्वः खः।

## लफय् व इकोलोजी

हिमालयया लफय् जाः (Altitude) कथं पाः।

* **फेदी (Foothills):** थन उष्ण (Tropical) लफय् दइ व साल (Sal) यागु सिनागः (Forest) दइ।
* **मध्य पहाड:** थन समशीतोष्ण (Temperate) लफय् दइ। थन ओक (Oak), गुरांस (Rhododendron), व थंसिमा (Pine) सिमा दइ।
* **अल्पाइन क्षेत्र:** ४,००० मिटर स्वया च्वे सिमा मबुइगु थाय्। थन घाँय् व "टुन्ड्रा" वनस्पति जक दइ।
* **हिमाली क्षेत्र:** ५,५०० मिटर स्वया च्वे न्ह्याबिलें च्वापुं भुनाच्वनी।

थन धुँ , किसि, गैंडा (Rhino), च्वापु चितुवा (Snow Leopard), ह्यांगु पाण्डा (Red Panda), व कस्तुरी (Musk Deer) थें न्याःगु दुर्लभ जीवजन्तुत दु।

## धर्म व संस्कृति

हिमालययात हिन्दू धर्म व बुद्ध धर्मय् "द्यःतय्गु वासस्थान" (Abode of Gods) मानय् याइ।

* **हिन्दू धर्म:** कैलाश पर्वत यात महाद्यःयागु छेँ धकाः धयातःगु दु। पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ, व बद्रीनाथ थें न्याःगु तीर्थस्थलत थन हे ला।
* **बुद्ध धर्म:** हिमालय क्षेत्रय् यक्व गुम्बा व विहारत दु। पद्मसम्भव नं थ्व क्षेत्रय् बुद्ध धर्मयागु प्रचार यानादीगु खः। तिब्बती बौद्ध धर्मयागु मू केन्द्र थ्व हे क्षेत्र खः।

हिमालय क्षेत्रय् शेर्पा, तामाङ, गुरुङ, थकाली, भुटिया, व लेप्चा थें न्याःगु जनजातित च्वनि। इमिगु थःगु हे तजिलजि व भाय् दु।

## अर्थतन्त्र

हिमालयया अर्थतन्त्रय् बुँज्या, पशुपालन (याक), व पर्यटनयागु मू भूमिका दु।

* **पर्यटन:** पदयात्रा (Trekking) व पर्वतारोहण (Mountaineering) या निंतिं लखौं पर्यटकत वइ। नेपालया सोलुखुम्बु व अन्नपूर्ण क्षेत्र थुकिया निंतिं नांजाः।
* **जलविद्युत:** हिमालयं बाहा वइगु खुसितय्सं जलविद्युत (Hydroelectricity) उत्पादनया तःधंगु क्षमता ज्वनाच्वंगु दु।

## नांजागु च्वका

| च्वकायागु नां | मेमेगु नां व अर्थ | जा (मि) | जा (फु) | प्रथम आरोहन | मेमेगु |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| एभरेस्ट | सगरमाथा -"सगरयागु माथा", चोमोलंमा वा कोमोलंमा -"हलिमयागु मा" | ८,८४८ | २९,०२८ | १९५३ |  |
| के-टु (K2) | चोगो गांडि | ८,६११ | २८,२५१ | १९५४ | म| |
| कञ्चनजङ्घा | Kangchen Dzö-nga, "तुषारयागु ५ रत्न" | ८,५८६ | २८,१६९ | १९५५ |  |
| मकालु | - | ८,४६२ | २७,७६५ | १९५५ |  |
| धवलागिरि | श्बेत पर्बत | ८,१६७ | २६,७६४ | १९६० |  |
| नांगा पर्बत | नांगापर्बत शृङ्ग अथबा "नग्न पर्बत" | ८,१२५ | २६,६५८ | १९५३ | | |
| अन्नपूर्ण | "शस्य देबी" | ८,०९१ | २६,५४५ | १६५० |  |
| नन्दा देबी | "आशीर्बाद-दात्री देबी" | ७,८१७ | २५,६४५ | १९३६ |  |

## किपा

* हिमालयया मनोरम दृश्य
* हिमालयया मनोरम दृश्य
* हिमालयया मनोरम दृश्य
* हिमालयया मनोरम दृश्य

लाङटाङ झ्वःया पानारोमिक हृश्य

## लिधंसा