# भारत

**ভারতীয় প্রজাতন্ত্ৃ
*Bhārata projatontroভারতীয় প্রজাতন্ত্র**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| ध्वांय
 | Emblem
 |

 |
| म्ये: "জন গন মন" listen  |
| ভারতयागु नक्साভারতयागु नक्सा |
| **राजधानी** | न्हु दिल्ली 28°34′N 77°12′E |
| **तधंगु सहर** | मुम्बई |
| **औपचारिक भाय** | हिन्दी, English + 21 other official languages |
| **सरकार** | संघीय गणतन्त्र |
|  - राष्ट्रपति | राम नाथ कोविंद |
|  - प्रधानमन्त्री | नरेंद्र मोदी |
| **स्वतन्त्रता** | from the UK  |
|  - घोषणा | अगस्ट १५ १९४७  |
|  - गणतन्त्र | ज्यानुवरी २६ १९५०  |
| **क्षेत्रफल** |   |
|  - फुकं | 3,166,414† किमि² (7th) |
|   | (1,222,559 वर्ग माइल)  |
|  - लयागु प्रतिशत (%) | 9.56 |
| **जनसंख्या** |   |
|  - 2005 एस्टिमेटेड | 1,103,371,000 (2nd) |
|  - 2001 सेन्सस् | 1,027,015,248 |
|  - जनघनत्व | 329/किमि² (31st) (852/वर्ग माइल)  |
| **कुल ग्राहस्थ उत्पादन** (पि पि पि) | 2006 एस्टिमेट |
|  - फुकं | $4.042 trillion (3rd) |
|  - प्रति छ्यं | $3,700 (117th) |
| **मुद्रा** | भारतीय रुपी (₨) (`INR`) |
| **ई क्षेत्र** | IST (UTC+5:30) |
|  - वर्खा (DST) | *not observed* (UTC+5:30) |
| **इन्टरनेट TLD** | .in |
| **कलिंग कोड** | `+९१` |
| † Includes only Indian-administered territory. |

**भारत** छगु दक्षिण एसियाली देय् खः। थ्व देय्‌य् प्राचीन भारतीय सभ्‍यताया यक्व थाय् ला। थ्व देय् विश्वया दक्ले तःधंगु प्रजातान्त्रिक देय् खः। थ्व देय् चीन धुंका दक्ले अप्व जनसंख्या दुगु देय् खः। क्षेत्रफलया आधारय् थ्व देय् ७गु दक्ले तधंगु देय् खः।

भारतयाउ राष्ट्रीय चिह्न (आधिकारिक)| राष्ट्रीय पशु |  |  |
| राष्ट्रीय झंग |  |  |
| राष्ट्रीय सिमा |  |  |
| राष्ट्रीय स्वां |  |  |
| राष्ट्रीय धरोहर पशु |  |  |
| राष्ट्रीय जलीय समुद्री स्तनधारी |  |  |
| राष्ट्रीय सरीसृप |  |  |
| राष्ट्रीय धरोहर स्तनधारी |  |  |
| राष्ट्रीय फल |  |  |
| राष्ट्रीय देग |  |  |
| राष्ट्रीय खुसि |  |  |
| राष्ट्रीय हिमाल |  |  |

## भूगोल

भौगोलिक कथं हिमालय नं भारतीय पेनिसुलायात मध्य एसिया स्वया बायातगु दु। थ्व देय्‌या पूर्वय् बंगालया खाडी, पश्चिमय् अरब सागर व दक्षिणय् भारतीय महासागर ला।

थ्व देय् पूर्ण रूपय् उत्तरी व पूर्वी गोलार्धय् ला। थ्व देय्‌ ८°४' व ३७° ६' १ अक्षांश उत्तर, व ६८°७' व ९७°२५' पूर्व देशान्‍तरय् ला । थ्व देय्‌या स्‍थायी ई लागा जी एम टी + ०५:३० ख। थ्व देय्‌या क्षेत्रफल ३.३ मिलियन वर्ग किलोमिटर दु। थ्व देय्‌या टेलिफोन कोड +९१ ख। थ्व देय्‌या समुद्रतट ७,५१६.६ किलोमिटर दु गुकिलि मू भूमि, लक्षद्वीप, व अण्‍डमान व निकोबार द्वीपसमूह नं निनातगु दु।

### सीमाया देय्‌त

थ्व देय्‌या सीमाय् लाःगु देय्‌तः थ्व कथं दु:

* उत्तर पश्चिम : अफगानिस्तान व पाकिस्तान,
* उत्तरः चीन, नेपाः व भूटान,
* पूर्वः म्‍यान्मार
* पश्चिम बंगालया पूर्वय् व उत्तरपूर्वी रज्यया पश्चिमय्: बंगलादेश।

श्रीलंका भारतया समुद्रया संकीर्ण नहरं बायातगु दु। थ्व पाल्‍क स्‍ट्रेट व मनारया खाडी नं देकातगु दु।

### जलवायु

भारतया जलवायुयात मू कथं उष्‍णकटिबंधीय मनसूनया कथं काय्‌छिं । थ्व देसे प्यंगु मू मौसम दु

(१) चिकुला (डिसेम्बर-फेब्रुवरी),

(२) ताहा ला (मार्च-जुन),

(३) दक्षिण पश्चिम मनसूनया मौसम (जुन-सेप्टेम्बर) व

(४) मनसून पश्‍च मौसम (अक्टोबर-नोभेम्बर)।

### आन्तरिक भूगोल

थ्व देय्‌यात भौतिक भूभागया कथं ४गु मू भूमिय् बाय् छिं। थ्व खः

* ग्रेट माउन्‍टेन जोन,
* गंगा व सिंधु दथुया ख्यः,
* मरुभूमि क्षेत्र व
* दक्षिणी पेनिन्सुला।

### प्राकृतिक संसाधन

थ्व देय्‌या मू प्राकृतिक स्रोत ह्येंग्वा, न अस्यक, म्यान्गानिज अस्यक, माइका, बक्‍साइट, पेट्रोलियम, टाइटानियम अयस्‍क, क्रोमाइट, प्राकृतिक ग्यांस, म्याग्नेसाइट, चून लोंह, अराबल ल्यान्डड, डोलोमाइट, माऊलिन, जिप्‍सम, अपादाइट, फोसफोराइट, स्‍टीटाइल, फ्लोराइट आदि ख।

### खुसि

भारतया मू खुसि थ्व कथं दु-

* कालिंदी
* कावेरी
* कोशी
* कृष्णा
* गोदावरी
* गंगा
* गंडक
* घाघरा
* चम्बल
* चेनाब
* झेलम
* दामोदर
* नर्मदा
* ताप्ती
* बेतवा
* पद्मा
* फल्गू
* बागमती
* ब्रह्मपुत्र
* भागीरथी
* महानदी
* महानंदा
* यमुना
* रावी
* व्यास
* सतलुज
* सरस्वती नदी
* सरयू
* सिन्धु नदी
* सुवर्णरेखा
* हुगली

## राज्य व केन्द्रशासित प्रदेश

वर्तमानय् भारत २९गू राज्य तथा ७गू केन्द्रशासित प्रदेशय् विभक्त दु। सकल राज्यय् निर्वाचित स्वतन्त्र सरकार दु धाःसा केन्द्रशासित प्रदेशय् केन्द्रं नियुक्त प्रबन्धनं शासन याइ। पण्डिचेरी व दिल्लीइ धाःसा लोकतांत्रिक सरकार दु।

भारतया राज्यतेगु नां थ्व कथं दु- (कोष्टकय् राजधानीया नां बियातःगु दु)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * अरुणाचल प्रदेश (इटानगर)
* असम (दिसपुर)
* उत्तर प्रदेश (लखनऊ)
* उत्तराखण्ड (देहरादून)
* ओड़िशा (भुवनेश्वर)
* आंध्र प्रदेश (हैदराबाद)
* कर्नाटक (बंगलोर)
* केरल (तिरुवनंतपुरम)
* गोआ (पणजी)
* गुजरात (गांधीनगर)
* छत्तीसगढ़ (रायपुर)
* जम्मू व कश्मीर (श्रीनगर/जम्मू)
* झारखंड (रांची)
* तमिलनाडु (चेन्नई)
 |  | * तेलंगाना (हैदराबाद)
* त्रिपुरा (अगरतला)
* नागालैंड (कोहिमा)
* पश्चिम बंगाल (कोलकाता)
* पंजाब (चंडीगढ़†)
* बिहार (पटना)
* मणिपुर (इम्फाल)
* मध्य प्रदेश (भोपाल)
* महाराष्ट्र (मुंबई)
* मिज़ोरम (आइजोल)
* मेघालय (शिलांग)
* राजस्थान (जयपुर)
* सिक्किम (गंगटोक)
* हरियाणा (चंडीगढ़†)
* हिमाचल प्रदेश (शिमला)
 |

केन्द्रशासित प्रदेश

|  |
| --- |
| * अंडमान व निकोबार द्वीपसमूह(पोर्ट ब्लेयर)
* चंडीगढ़†\* (चंडीगढ़)
* दमन व दीव\* (दमन)
* दादरा व नागर हवेली\* (सिलवासा)
* पॉण्डिचेरी\* (पुडुचेरी)
* लक्षद्वीप\* (कवरत्ती)
* दिल्ली (न्हू दिल्ली)
 |

† चंडीगढ केन्द्रशासित प्रदेश ख। थ्व पञ्जाब व हरियाणा राज्यया राजधानी ख।

## वातावरण

थ्व देय्‌या मू प्राकृतिक आपदा मनसूनी बाढी, फ्लेश बाढी, भूकम्‍प, चलः, सुख्खा आदि ख। थ्व देय्‌या मू वातावरणीय चुनौतीइ वायु प्रदूषण नियंत्रण, ऊर्जा संरक्षण, ठोस अपशिष्‍ट प्रबंधन, तेल व ग्यांस संरक्षण, वन संरक्षण, आदि ला।

## जनसंख्या

भारतया जनसंख्‍या १ मार्च, २००१ कथं १,,०२८ मिलियन (५३१.१ मिलियन मिजं व ४९६.४ मिलियन मिसा) ख। थ्व देय्‌या जनसंख्‍या वृद्धि दर १.९३ प्रतिशत ख। थ्व देय्‌या जन्‍म दर २४.८ व मृत्यु दर ८.९ ख।

थनया संम्‍भावित जीवन दर : ६३.९ दं (मिजं) ६६.९ दं (मिसा) ख। थ्व देय्‌या लिंग अनुपात २००१या जनगणना कथं ९३३ ख।

## धर्म

दं २००१या जनगणना कथं ८०.५ प्रतिशत जनसंख्यां हिन्दू धर्म हनि धाःसा १३.४ प्रतिशत जनसंख्‍यां मुस्मां धर्म हनि। थ्व धुंका ख्रिस्टी, सिख, बौद्ध, जैन व मेमेगु धर्म वै।

## नसा

**भारतीय नसा** भारतीय उपमहाद्वीपया विविध क्षेत्र व तजिलजि पाखें वःगु नसा खः। भारतीय नसा थःगु मसला व थीथी जडीबुटीया जटिल छ्यलाया निंतिं हलिं न्यंकं नांजाः। भारतया भूगोल, धर्म, व इतिहास कथं नसा-त्वँसाय् तःधंगु विविधता खनेदु। यक्व अपवाद दःसां उत्तर भारतय् छ्वःय् आधारित नसा (रोटी, नान) व दक्षिण भारतय् जाकिइ आधारित नसा (डोसा, इडली) अप्व छ्यली। भारतीय नसाय् हलू, जी, धनिया, लाभा, पालु, मल्ता, ल्वाङ, व सुकुमेल थें न्याःगु मसालात छ्यलाः "करी" दयेकी। भारतय् "शाकाहारी" नसाया तःधंगु परम्परा दु, विशेष यानाः हिन्दु, जैन, व बुद्ध धर्मया प्रभावया कारणं। यद्यपि, तन्दुरी चिकेन, बटर चिकेन, व बिरियानी थें न्याःगु लाया नसा नं तसकं लोकंह्वाः। मुगल साम्राज्यया प्रभावं "मुगलाई नसा" विकास जुल, गुकिलि घ्यः, क्रिम, व गंगु सिसा (मुसि) छ्यली। दक्षिण भारतीय नसाय् नइँक्या व "करीया हः" (Curry leaves) अप्व छ्यलि। "केँ वा दाल" भारतीय नसाया अभिन्न अंग खः। भारतय् "स्ट्रीट फूड" (Street food) वा सडकया नसा, गथेकि पानीपुरी, समोसा, व चाट तसकं नांजाः। भारतीय नसाय् चाकूगु मिठाइया नं तःधंगु महत्त्व दु, गथेकि "गुलाब जामुन (लालमोहन)", "जलेबी (जेरी)", व "बर्फी"। भारतीय नसाया सिद्धान्त आयुर्वेदनाप नं स्वानाच्वंगु दु, गन नसायात सात्विक, राजसिक, व तामसिक धकाः ब्वथलातःगु दु। "थाली" भारतया परम्परागत नसा ब्वइगु पहः खः, गन छगू हे तःधंगु देमाय् चि-चिधंगु कचौराय् थीथी नसा तइ।

### मू नसात

* **मरि:** नान, चपाती/रोटी, पराठा, पुरी, भटुरा।
* **जा:** बिरियानी, पुलाउ, खिचडी।
* **करी/सब्जी बाय् तरकारी** बटर चिकेन, पालक पनीर, छोले, दाल मखनी, रोगन जोस, आलू गोभी।
* **दक्षिण भारतीय:** डोसा, इडली, साम्बर, वडा, उत्तमपम।
* **स्न्याक्स/स्ट्रीट फूड:** समोसा, पकोडा, पानीपुरी, भेलपुरी, पाव भाजी।
* **मिठाइ/डेजर्ट:** गुलाब जामुन, खीर, जलेबी, रसमलाई, गाजर हलुवा।
* **त्वँसा:** लस्सी, मसाला च्या।

## वास्तुकला

**भारतीय वास्तुकला** हलिंया दकलय् प्राचीन, समृद्ध व विविध वास्तुकला परम्परामध्ये छगू खः। थ्व वास्तुकलां भारतया धार्मिक, सांस्कृतिक व भौगोलिक विविधतायात प्रतिविम्बित याइ। सिन्धु स्वनिगः लहनाया नगर योजना निसें कयाः भव्य हिन्दू देगः, बौद्ध स्तूप, मुगल दरबार व आधुनिक संरचनातय्सं भारतीय वास्तुकलाया विकासक्रम क्यनी। थ्व वास्तुकलाय् भारतीय उपमहाद्वीपया इतिहास, तजिलजि, व धर्म नाप स्वानाच्वंगु प्राचीन व विविध वास्तुकला दुथ्याः। थुकिया सुरुवात सिन्धु स्वनिगः लहना (Indus Valley Civilization) निसें जूगु खः, गन "हडप्पा" व "मोहेन्जो-दारो" थें न्याःगु योजनाबद्ध शहरत (Planned cities) विकास जूगु खः। भारतीय वास्तुकलायात मू कथं हिन्दु, बौद्ध, व इस्लामिक वास्तुकलाय् ब्वथले छिं। हिन्दु मन्दिर वास्तुकलायात निगू मू शैलीइ ब्वथलातःगु दु: उत्तर भारतया "नागर" शैली व दक्षिण भारतया "द्रविड" शैली। नागर शैलीया देगःया च्वका बाय् शिखर दयाच्वनि, धाःसा द्रविड शैलीया देगःया च्वका (विमान) पिरामिड आकारया जुइ। "खजुराहो" व "कोनार्क" नागर शैलीया दसु खःसा, "तन्जावुर" या देगः द्रविड शैलीया दसु खः। बुद्ध धर्मया वास्तुकलाय् "स्तुप", "चैत्य", व "विहार" मू संरचना खः। "सांचीया स्तुप" व "अजन्ताया गुफा" थुकिया उत्कृष्ट दसु खः। मध्यकालय्, इस्लामिक शासकतय्सं (विशेष यानाः मुगलतय्सं) भारतय् "इन्डो-इस्लामिक" (Indo-Islamic) शैलीया विकास यात। थ्व शैलीइ भारतीय ल्वहँ कला व फारसी गुम्बज व आर्कया मिश्रण खनेदु। ताज महल, "कुतुब मीनार", व "लाल किला" थ्व शैलीया विश्वप्रसिद्ध दसु खः। भारतीय वास्तुकलाय् ल्वहँय् ज्या यानाः (Stone carving) दयेकातःगु जटिल मूर्ति व जालीया ज्या (Lattice work) तसकं नांजाः। आधुनिक भारतय्, "चण्डीगढ" थें न्याःगु शहरतय्सं आधुनिक वास्तुकलायात नालाकाःगु दु।

प्राचीन भारतीय वास्तुकलाय् 'वास्तु शास्त्र' या तःधंगु महत्त्व दु। थुकिं दिशा, पञ्चतत्व (फय्, लः, मि, जः, चा), व उर्जाया प्रवाहयात ध्यानय् तयाः भवन निर्माण यायेगु विधि स्यनी। भारतीय वास्तुकलाया **प्रभाव** दक्षिण-पूर्वी एसियाय् स्पष्ट खनेदु। दसु: कम्बोडियाया अङ्कोर वाट व इण्डोनेसियाया बोरोबुदुर (Borobudur) भारतीय वास्तुकला व धार्मिक चिन्तनया हे विस्तार खः।

भारतीय वास्तुकलायात मुख्यतया क्वय् बियाकथंया कालखण्डय् बाये फइ:

१. प्राचीन व शास्त्रीय काल

* **सिन्धु स्वनिगः लहना:** थ्व हलिंया न्हापांगु व्यवस्थित नगर योजना (Urban planning) खः, गन बुका अपा, धः निकास (drainage), व 'ग्रिड' प्रणालीया प्रयोग जूगु खतः।
* **बौद्ध वास्तुकला:** सम्राट अशोकया पालय् 'स्तूप', 'चैत्य', व 'विहार' या विकास जुल। साञ्चीया स्तूप थुकिया दकलय् बांलाःगु दसु खः।
* **गुफा वास्तुकला:** अजन्ता व एलोराया गुफात, गन ल्वहँ हे खनाः भव्य देगः व मूर्ति दयेकातःगु दु, गुकिं हलिं न्यंकं नांजाः।

२. देग: वास्तुकला

हिन्दू देगः निर्माणया स्वंगू मू शैलीत दु:

* **नगर शैली:** उत्तर भारतय् प्रचलित, गन देगःया च्वका 'शिखर' जूगु दइ।
* **द्रविड शैली:** दक्षिण भारतय् प्रचलित, गन देगः न्ह्यःने 'गोपुरम' व तःधंगु प्राङ्गण दइ।
* **वेसर शैली:** नगर व द्रविड निगुलिं शैलीया सम्मिश्रण।

भारतीय देगः वास्तुकलाया शैली| शैली | क्षेत्र | विशेषता |
| --- | --- | --- |
| **नागर**  | उत्तर भारत | "शिखर", "आमलक" - च्वय् च्वंगु ल्वहँया चक्का। |
| **द्रविड**  | दक्षिण भारत | "विमान" - पिरामिड आकारया च्वका, "गोपुरम" - तःजाःगु प्रवेशद्वार। |
| **वेसर**  | दक्खन (Deccan) | नागर व द्रविड शैलीया मिश्रण। |

३. भारतीय-इस्लामिक वास्तुकला

मध्यकालय् इस्लामया आगमन नाप 'आर्च', 'डोम' (गुम्बज), व 'मिनार' या प्रयोग सुरु जुल:

* **मुगल शैली:** ताजमहल, लाल किला, व हुमायुँया समाधि थुकिया उत्कृष्ट दसु खः। थुकी 'चारबाग' (Persian style garden) व तुयु मर्मर थें न्याःगु ज्वलंया छ्यलाबुलां तःधंगु प्रभाव लाकल।

४. औपनिवेशिक व आधुनिक काल

* **इन्डो-सारासेनिक (Indo-Saracenic):** ब्रिटिश शासनया पालय् युरोपीय व भारतीय शैली ल्वाकछ्यानाः दयेकूगु भवनत (दसु: भिक्टोरिया मेमोरियल, मुम्बईया छत्रपति शिवाजी महाराज टर्मिनस)।
* **आधुनिक वास्तुकला:** चण्डीगढ सहर (ली कोर्बुजियरजुं डिजाइन याःगु) व लोटस टेम्पल आधुनिक भारतीय इन्जिनियरिङया प्रतीक खः।

## भाषा

स्वयादिसँ-भारतयागू भाषात

भारतया संविधानं २२ राष्‍ट्रीय भाषातेत मान्‍यता बियातगु दु गुकिलि हिन्‍दी संघया राजभाषा खः। थ्व अतिरिक्त ८४४ मेमेगु भाषा देय्‌या थी-थी थासय् छ्येलिगु या।
भारत यागू मू भाय्:-

* असमिया
* बंगाली
* बोडो
* डोगरी
* गुजराती
* हिन्दी

* कन्नड़
* कश्मीरी
* कोंकणी
* मैथिली
* मलयालम
* मणिपुरी
* मराठी
* नेपाली
* उड़िया
* पंजाबी
* संस्कृत
* संथाली
* सिंधी
* तमिल
* तेलुगू
* उर्दू

## लिधंसा

भारत के राष्ट्राध्यक्षों की सूची