# विचारधारा

**विचारधारा** (अङ्ग्रेजी: Ideology) धयागु बिचाः, विश्वास, व आदर्शया छगू व्यवस्थित पुचः (System) खः। थुकिया आधारय् हे छुं नं समाज, राजनैतिक दल, वा समूहं थःगु आर्थिक व सामाजिक नीति दयेकी।

साधारण अर्थय्, विचारधारां "हलिम गथे दु" (व्याख्या) व "हलिम गथे जुइ माः" (लक्ष्य) धयागु खँया लिसः बी। दसुया निंतिं: उदारवाद, साम्यवाद, व पुँजीवाद हलिमया छुं मू विचारधारात खः।

## खँग्वःया उत्पति

"आइडियोलोजी" (Ideology) खँग्वःया पलिस्था फ्रान्सेली दार्शनिक **एन्टोन डेस्टट द ट्रेसी** (Antoine Destutt de Tracy) नं सन् १७९६ य् फ्रान्सेली क्रान्तिया ईलय् यानादीगु खः। वय्कःया निंतिं थुकिया अर्थ "बिचाःया विज्ञान" (Science of Ideas) खः। वय्कलं बिचाःत गथे दयावइ व उमिगु प्रभाव छु जुइ धयागु सीकेत थ्व खँग्वः दयेकादीगु खः।

## इतिहास

विचारधाराया अवधारणा ई नापं हिलेगु जुयाच्वंगु दु।

* **मार्क्सवादी दृष्टिकोण:** कार्ल मार्क्स (Karl Marx) व फ्रेडरिक एंगेल्सं विचारधारायात "मखूगु चेतना" (False Consciousness) धकाः वर्णन यानादिल। इमिगु कथं, विचारधारा धयागु शासक वर्गं (Ruling class) थःगु सत्ता दयेकातयेत व श्रमिक वर्गयात भ्रमय् तयेत दयेकातःगु बिचाःया व्यवस्था खः।
* **२०गु शताब्दी:** थ्व शताब्दीइ "विचारधाराया हताः" (War of Ideologies) जुल। शीतयुद्ध (Cold War) या ईलय् "उदारवादी लोकतन्त्र/पुँजीवाद" (अमेरिका) व "साम्यवाद" (सोभियत युनियन) दथुइ तःधंगु वैचारिक मतभेद जुल।

## मू विचारधारात

राजनीतिक व आर्थिक आधारय् विचारधारायात थीथी भागय् ब्वथले छिं:

### राजनैतिक विचारधारा

* **उदारवाद (Liberalism):** व्यक्तिगत स्वतन्त्रता, मानव अधिकार, लोकतन्त्र, व खुला बजाःयात मू कथं हनिगु विचाः।
* **रुढीवाद (Conservatism):** परम्परा, धर्म, व सामाजिक स्थिरतायात रक्षा याये माः धयागु विश्वास याइ। थ्व बिचाःं याकनं जुइगु हिउपाःयात शंका याइ।
* **समाजवाद (Socialism):** समाजया उत्पादनया साधनय् (गथेकि उद्योग, जमिन) राज्य वा समाजया स्वामित्व दये माः धयागु विश्वास याइ। थुकिया मू उद्देश्य आर्थिक समानता खः।
* **साम्यवाद (Communism):** थ्व समाजवादया चरम रुप खः, गन "वर्ग विहीन" (Classless) व "राज्य विहीन" (Stateless) समाजया परिकल्पना याइ।
* **फासीवाद (Fascism):** थ्व छगू अति-राष्ट्रवादी व निरंकुश विचारधारा खः। थुकिलि "नेता" व "राष्ट्र" हे सर्वोपरि जुइ, व व्यक्तिगत स्वतन्त्रतायात दमन याइ। (दसु: हिटलर व मुसोलिनी)।
* **अराजकतावाद (Anarchism):** थ्व बिचाःं सरकार वा राज्ययात अनावश्यक धकाः म्हसीकी व "स्वशासन" (Self-governance) या वकालत याइ।

### आर्थिक विचारधारा

* **पुँजीवाद (Capitalism):** निजी सम्पत्ति व नाफा (Profit) दयेकेगु अधिकारयात मू धकाः म्हसीकी। बजाःयात सरकारं नियन्त्रण याये मज्यु धयागु थुकिया मान्यता खः। बजाः थमंतुं थःयात नियन्त्रण याये फै धैगु विश्वास दु।
* **मिश्रित अर्थतन्त्र (Mixed Economy):** पुँजीवाद व समाजवादया मिश्रण। थुकिलि निजी क्षेत्र व सरकारी क्षेत्र निगुलिं दइ।

### सामाजिक व मेमेगु

* **मिसावाद (Feminism):** मिसा व मिजं दथुइ राजनीतिक, आर्थिक, व सामाजिक समानता दये माः धयागु आन्दोलन।
* **वातावरणवाद (Environmentalism):** प्रकृति व वातावरणया रक्षा यायेगु विचारधारा।

## विचारधाराया ज्या (Functions)

समाजशास्त्रीतय्गु कथं विचारधारां समाजस थुकथंया ज्या याइ:

1. **व्याख्या:** हलिमय् जुयाच्वंगु घटनात छाय् जुल धकाः थुइकेत ग्वाहालि याइ। (दसु: गरिबी छाय् दु? पुँजीवादीं "आलसीपन" धाइ, समाजवादीं "शोषण" धाइ)।
2. **पहिचान:** मनूतय्त "जि सु खः?" (गथेकि: जि समाजवादी खः, जि राष्ट्रवादी खः) धयागु पहिचान बी।
3. **समूह परिचालन:** मनूतय्त छप्पँ यानाः आन्दोलन वा क्रान्तिया निंतिं तयार याइ।
4. **नीति निर्माण:** सरकारं कायेगु हरेक निर्णय (कर, शिक्षा, परराष्ट्र नीति) छुं न छुं विचारधाराय् आधारित जुइ।

## आलोचना

विचारधारायात "बन्द बिचाः" (Closed Mindset) धकाः आलोचना यायेगु या।

* **कट्टरता (Dogmatism):** गबलें गबलें विचारधारां मनूतय्त अन्धभक्त दयेकी, गुकिं यानाः इपिं मेपिनिगु बिचाः न्येने हे माःगु मदु धकाः काइ।
* **प्रपोगाण्डा (Propaganda):** तानाशाही शासकतय्सं थःगु विचारधारा लादे यायेत मिडिया व शिक्षाया दुरुपयोग याइ।

## लिधंसा