Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# मंगोल भाषा

Edict of Kublai Khan
Modern Mongolian's place on the chronological tree of Mongolic languages

| Mongolian |
| --- |
| Монгол хэл *Mongol khel* ᠮᠣᠨᠭᠭᠣᠯ ᠬᠡᠯᠡ *Mongɣol kele* |
| उच्चारण | /mɔŋɢɔ̆ɮ xiɮ/ |
| मू भाषी जनसंख्या | Mongolia, People's Republic of China |
| Region | All of Mongolia and Inner Mongolia; parts of Liaoning, Jilin, and Heilongjiang provinces in China |
| Native speakers | **Expression error: Unrecognized punctuation character "२".** |
| भाषा परिवार | अल्ताइक भाषा परिवार?
* Mongolic
	+ Central Mongolic
		- **Mongolian**
 |
| Early forms | Middle Mongolian
* Classical Mongolian
	+ **Mongolian**
 |
| मानक रुप | Khalkha
Southern Mongolian

 |
| भाषिका | Khalkha
Chakhar
Khorchin
Kharchin
Baarin
Shilin gol
Ordos Mongolian
Darkhad

 |
| लिपि | Mongolian script, Mongolian Cyrillic alphabet, Latin script |
| आधिकारिक अवस्था |
| आधिकारिक मान्यता | Template:MGL Template:Country data PRC Inner Mongolia, People's Republic of China |
| भाषा नियमन संस्था | Mongolia: State Language Council (Mongolia), Inner Mongolia: Council for Language and Literature Work |
| भाषा कोड |
| ISO 639-1 | mn |
| ISO 639-2 | mon |
| ISO 639-3 | mon – inclusive code Individual codes: khk – Khalkha Mongolian mvf – Peripheral Mongolian (part) |
| भाषिक क्षेत्र | part of 44-BAA-b |
| Geographic distribution of Mongolic peoples (red) |

**मंगोल भाषा** छगु भाषा खः।
# माया लिपि

Maya inscriptions were most often written in columns two glyphs wide, with each successive pair of columns read left to right, top to bottom
Yucatec Maya writing
Tikal or "Mutal" Emblem Glyph, Stela 26 in Tikal's Litoteca Museum

| माया लिपि  |
| --- |
| माया आखःग्वः ल्वहंतय् कियेबिले छुं गाः खनिगु या, थ्व आखःत जटिल जुइगु या |
| प्रकार | लोगोसिलेबिक |
| भाषा | माया भाषा |
| समयावधि | 3rd century BCE to 16th century CE |
| ISO 15924 | Maya, 090 |
| युनिकोद रेन्ज | None (tentative range U+15500–U+159FF) |
| **Note**: This page may contain IPA phonetic symbols. |

**माया लिपि** ऐतिहासिक रुपं मेसोअमेरिकाया माया सभ्यताया मूल लेखन प्रणाली ख। थ्व लिपि अन्य मेसोअमेरिकन लिपित थें हे लोप जुया वन। वर्तमानय् धाःसा थुकिया अधिकांश आखः विज्ञतेगु शोधया लिच्वःया कथं हानं ब्वनेफूगु दु। ग्वाटेमालाया सान बार्टोलोय् मायाया ईसापूर्व ३गु शताब्दीइ दकलय् न्हापांगु शिलालेख लुयावःगु दु। १६गु व १७गु शताब्दीइ स्पेनिशतेसं मायातेत त्याके मफुतले मेसोअमेरिकाय् दक्वं थासय् माया च्वसु निरन्तर छ्येलेज्याय् दयाच्वन। स्पेनी उपनिवेशकालय् थ्व लिपिया चरम दमन व लिपा लोप जुल। आधुनिक माया भाषात माया लिपि स्वया नं ल्याटिन लिपि छ्येला च्वयेगु या। तर लिपांगु इलय् माया लिपिया पुनरुत्थानया कुतः जूगु दु।

माया लिपिइ सिलेबिक ग्लिफयात लोगोग्राम नापं छ्येलिगु या। थ्व कथं, थ्व लिपि आधुनिक जापानी लिपि नाप छुं भचा ज्वःलाः। माया च्वसुयात १८गु व १९गु शताब्दीया प्रारम्भिक युरोपेली अन्वेषकतेसं किपालिपि धाःगु ख गुकिलिं थुकिया सामान्य रुपं थ्व लिपियात मिस्रया किपालिपि नाप स्वाइगु या। यद्यपि थ्व निगु लिपिया छुं स्वापू मदु।

## भाय्

मायातेगु सफू वा कोडिक्स व मेमेगु शास्त्रीय ग्रन्थत लेखनदासतेसं च्वःगु प्रमाण दु। थथे च्वैपिं मनूत सामान्य कथं माया पुरोहितया थःथिति जुइ। आपालं इमिसं शास्त्रीय माया भासय् (वर्तमानय् लोप जुइ धुंकूगु चोल्तिया Chʼoltiʼ भाय्) च्वैगु या। थ्व सम्भव दु कि माया कूलीन वर्गं थ्व भाषायात सकल माया भाषी क्षेत्रय् लिंगुआ फ्रान्काया रुपय् ल्हाइगु जुइफु। माया ग्रन्थत पेतेन व युकातानया मेमेगु माया भाषाय् नं च्वयातःगु खनेदु, विशेष यानाः युकातेक भासय्। थ्व लिपि गबलें गबलें ग्वातेमाला पठारया माया भाषा च्वयेत छ्यःगु जुइफु धइगु छुं प्रमाण नं दु। अथे मेमेगु भासय् च्वयातःगु जूसां थ्व भाषा चोल्तिया च्वइपिंसं च्वःगु जुइफूगु अनुमान दु।

## स्वयादिसँ

* लिपि
* माया लहना
# भाय् माचाछि

2005 map of the contemporary distribution of the world's primary language families
An example of a language tree, containing the Mayan languages
**भाय् माचाछि** थीथी स्वापू दूगु भाय्तेत मुंकाः दयेकातःगु भाय् तेगु पुचः ख। हलिंया सकल भाय्तेत थीथी पुचलय् स्वानाः हलिंया भाय् माचाछिया छगू यचूगु रुप म्हसीकेछिं।

## ताजि व ब्वथला

हलिंया मू भाय् माचाछि थथे दु-

* अफ्रो-एसियातिक भाषा परिवार
* अल्ताइक भाषा परिवार
* अस्त्रोएसियातिक भाषा परिवार
* अस्त्रोनेसियन भाषा परिवार
* इस्किमो-एल्युत भाषा परिवार
* उतो-एज्तेकान भाषा परिवार
* क्रियोल भाषा
* चीन-सँदेय् भाषा परिवार
* ताइ-कदाइ भाषा परिवार
* दयेकातःगु भाषा
* देने-येनेसियन भाषा परिवार?
* द्रविड भाषा परिवार
* नाइजर-कङ्गो भाषा परिवार
* नाइलो-सहारन भाषा परिवार?
* पिद्गिन भाषा
* भारोपेली भाषा परिवार
* मोङ मियन भाषा परिवार
* याकः भाषा
* युरालिक भाषा परिवार
* ल्वाकबुक भाषा
* सांकेतिक भाषा
* अवर्गीकृत भाषा

## भाय् कचाया सिमाकिपा

माया भाय् माचाछिया सिमाकिपाया छगु दसु
भाय् माचाछियात सिमाकिपा दयेकाः भाय् वंशावली ब्वयेछिं। सिमा किपायात गबलें गबलें डेन्ड्रोग्राम वा फाइलोजेनी नं धाइ। मनूतेगु वंशावलीं गथे छम्ह मनूया थःथितिलिसेया स्वापू क्यनी अथे हे सिमाकिपां छता माचाछि दुनेया भाय्तेगु स्वापू क्यनी। सिमाकिपाया खँय् आलोचना नं खनेदु। समालोचकतेसं मूकथं सिमाकचाय् कचातेगु ब्वथला सिमाकिपा दयेकिगु मापदण्डया आधारय् पाइगु व थथे मापदण्ड कथं सिमातेगु आन्तरिक संरचनाय् एकरुपता मदइगु खँय् ध्यान केन्द्रित याइ। सिमाकिपा समर्थन याइपिनिगु दथुइ नं भाय् माचाछि दुने गुगु भाषा दुथ्याकेगु धइगु खँय् सहलह जुयाच्वनि। दसुया निंतिं, शंकास्पद अल्ताइक भाय् माचाछि दुने, जापानिक व कोरियन भाषा दुथ्याके ज्यु वा मज्यु धइगु खँल्हाबल्हा थौंतक जुयाच्वंगु दु।

सिमाकिपाया पलेसा वेभ मोडेल छुं विज्ञतेसं प्रस्ताव याःगु दु । थ्व मोडेलं भाषाया ताजियात पुचलय् तयेगु निंतिं आइसोग्लोस छ्यलि। सिमाकिपा स्वया ब्यागलं थुगु पुचःत ल्वाकजायेफु। सिमाकिपां पुर्खाभासं व्युत्पत्ति जुइधुंका भाषा दथुइ स्वापू मदूगु अर्थ क्यनि धाःसा वेभ मोडेलं स्वापूलि दयाच्वनिगु भाषा दथुइया अन्तरक्रियाय् बः बी, गुकिलिं भाय्तेत यचुकः म्हसीकेत तिबः बी। ऐतिहासिक ग्लोटोमेट्री वेब मोडेलया छगू छ्यला ख, गुकिया अर्थ भाषिक स्वापूइ आनुवंशिक स्वापू म्हसीकेगु व मूल्यांकन यायेगु खः ।

## स्वयादिसँ

* भाषा
* हलिंया सकल भासातेगु धलः

## लिधंसा
# ब्रुनाइ

**بروني دارالسلامनेगारा ब्रुनाइ दारुसालेम*
ब्रुनाई राज्य, शान्तिया Abode**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| ध्वांय
 | क्रेस्ट
 |

 |
| म्ये: *Allah Peliharakan Sultan* *इश्वरं सुल्तानयात आशीर्वाद बीमा* |
| ब्रुनाइयागु नक्सा |
| **राजधानी** | बन्दर सेरी बेगावान |
| **तधंगु सहर** | बन्दर सेरी बेगावान |
| **औपचारिक भाय** | मलेय (भाषा ब्रुनाइ) |
| **सरकार** | मुस्मां प्रत्यक्ष राजतन्त्र |
|  - Sultan | हसनल बोल्किया |
|  - Crown Prince | Al-Muhtadee Billah |
| **पलिस्था** |   |
|  - Sultanate | १४गु शताब्दी  |
|  - End of British protectorate | ज्यानुवरी १, १९८४  |
| **क्षेत्रफल** |   |
|  - फुकं | {{{area}}} किमि² (172nd) |
|   | ({{{areami²}}} वर्ग माइल)  |
|  - लयागु प्रतिशत (%) | 8.6 |
| **जनसंख्या** |   |
|  - January 2009 एस्टिमेटेड | 388,190 ({{{population\_estimate\_rank}}}) |
|  - जनघनत्व | {{{population\_density}}}/किमि² (134th) ({{{population\_densitymi²}}}/वर्ग माइल)  |
| **कुल ग्राहस्थ उत्पादन** (पि पि पि) | 2008 एस्टिमेट |
|  - फुकं | $19.683 billion (114th) |
|  - प्रति छ्यं | $50,116 (5th) |
| **मुद्रा** | Brunei dollar (`BND`) |
| **ई क्षेत्र** | (UTC+8) |
| **इन्टरनेट TLD** | .bn |
| **कलिंग कोड** | `++6731` |

**ब्रुनाइ** वा ब्रुनाइ राज्य (जावी लिपि: بروني دارالسلام) दक्षिण पूर्वी एसियाय् बोर्नियो टापूया उत्तरी क्षेत्रय् अवस्थित छगू देय्‌ ख। थ्व देय्‌या तटिय लागाय् दक्षिण चीन सागर ला धाःसा मेमेगु सीमाय् मलेशियाया सारावाक राज्य ला। सारावाकया लिम्बाङ क्षेत्रं थ्व देय्‌यात निगु भागय् बायातःगु दु। ब्रुनाइ मलेशियाया दुने छगू इन्क्लेभ ख।

ब्रुनाइ थ्व हे थासय् न्हापा निसें दयाच्वंगु राजतन्त्रया अवशेष ख गुकिलिं संयुक्त राजतन्त्रं ज्यानुवरी १, १९८४य् स्वतन्त्र जुल। थ्व देय्‌ कमनवेल्थ अफ नेसन्सया सदस्य नं ख।

## इतिहास

## भूगोल

## अर्थतन्त्र

## राजनीति

थ्व देय्‌ छगू प्रत्यक्ष राजतन्त्रात्मक राज्य ख।

## स्वयादिसँ

* मलेशिया

## लिधंसा
# चेक भाषा

Classification of Czech within the Balto-Slavic
The Bible of Kralice
Josef Dobrovský

**चेक भाषा** छगू भाषा ख।

## वर्गीकरण

चेक भाषाया भाषिक वर्गीकरण।

## ल्हाइगु थाय्

चेक भाषा भाषा ल्हाइगु मू थाय् \_\_ ख। थ्व भाषायात \_\_\_ आधिकारिक भाषाया कथं छ्यलिगु या। हलिमय् थ्व भाषा ल्हाइपिनिगु ल्याखँ \_\_ दु।

## साहित्य

चेक भाषा भाषाया साहित्य

## भाषाया खँग्वःया दसु

## स्वयादिसँ

* भाषा
* साहित्य

## लिधँसा
# हुनान

Fenghuang, a traditional town of Hunan
Invading Japanese soldiers firing across the Miluo River
Young Mao Zedong statue

|  |
| --- |
| **हुनान प्रान्त** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Chinese : | **湖南省** |
|  | Húnán Shěng |
|  |  |
|  |  |

 |
| Abbreviations: 湘  (pinyin: Xiāng) |
|  |
| **Origin of name** | 湖 hú – lake 南 nán – south "south of the lake" |
| **Administration type** | Province |
| **Capital** (and largest city) | Changsha |
| **CPC Ctte Secretary** | Xu Shousheng |
| **Governor** | Du Jiahao |
| **Area** | 210,000 km2 (81,000 sq mi) (10th) |
|  - Latitude | 24° 38' to 30° 08' N |
|  - Longitude | 108° 47' to 114° 16' E |
| **Population** (2012)  - Density | 71,356,000 (7th) 340/km2 (880/sq mi) (13th) |
| **GDP** (2013)  - per capita | CNY 2.45 trillion US$ 400 billion (10th) CNY 34,335 US$ 5,601 (20th) |
| **HDI** (2008) | 0.781 (medium) (19th) |
| **Ethnic composition** | Han – 90% Tujia – 4% Miao – 3% Dong – 1% Yao – 1% |
| **Spoken dialects** | Xiang, Southwestern Mandarin, Gan, Tuhua, Waxiang |
| **Prefectural level** | 14 divisions |
| **County level** | 122 divisions |
| **Township level**\* | 2576 divisions |
| **ISO 3166-2** | CN-43 |
| **Official website**  (English) |
| **Source for population and GDP data:**《中国统计年鉴—2005》 *China Statistical Yearbook 2005* ISBN 7503747382**Source for nationalities data:**《2000年人口普查中国民族人口资料》 *Tabulation on nationalities of 2000 population census of China* ISBN 7105054255\*As at December 31, 2004 |
| Template ■ Discussion ■ WikiProject China |

**हुनान** (Chinese: 湖南; pinyin: *Húnán*) चीनया दक्षिण मध्य क्षेत्रय् लाःगु छगू प्रान्त ख। थ्व प्रान्त याङ्त्से खुसि व दोङतिङ पुखु दक्षिणय् ला। पुखुया दक्षिणय् लाःगुलिं थ्व थाय्‌या नां हुनान जूवंगु ख गुकिया चिनिया भासय् अर्थ "पुखु स्वया दक्षिण" ख। हुनानयात आधिकारिक रुपय् "湘" (pinyin: Xiāng)नं धाइगु या, थ्व नां थ्व प्रान्त जुया बाहावनिगु खुसि शियाङ खुसिया नामं वःगु ख।

हुनानया उत्तरय् हुबेइ, पूर्वय् जियाङ्गशि, दक्षिणपूर्वय् गुआङदोङ, दक्षिणपश्चिमय् गुआङशि, पश्चिमय् गुइशाओ व उत्तरपश्चिमय् चोङचिङ ला। थ्व प्रान्तया राजधानी चाङशा ख।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ

* चीन
# च्वंवनेज्या

**च्वंवनेज्या** (Emigration, च्वं-वने-ज्या) धइगु थन्याःगु थाय्-बाय् हिलाः खः गन मनूत थःगु जन्म जूगु वा स्थायी रूपं च्वनाच्वंगु थाय् त्वताः मेगु थासय् वनाः च्वनी। थुकियात थःगु देसं/थासं पिने वनेगु ज्या धकाः थुइके फइ। थ्व च्वंवयेज्या (Immigration) स्वया पा:— छम्ह मनू थःगु देसं 'च्वंवनामि' (Emigrant) जुयाः पिने वनि, अले व मेगु देसय् 'च्वंवयामि' (Immigrant) जुयाः दुहाँ वइ।

## मू कारणत (Push and Pull Factors)

मनूत थी-थी कारणं पिने वनेगु याइ, गुकियात 'घ्वाये' (Push) व 'सालाकाये' (Pull) तत्व दुने बायेछिं:

### १. घ्वायेगु कारण (Push Factors):

थ्व कारणतय्सं मनूयात थःगु थाय् त्वतेत तिबः बी:

* **आर्थिक अभाव:** ज्याया कमी व गरिबी।
* **राजनीतिक अस्थिरता:** युद्ध, दमन, वा असुरक्षा।
* **प्राकृतिक विपत्ति:** भुखाय्, बाः वइगु, वा जलवायु हिउपाः।

### २. सालाकायेगु कारण (Pull Factors):

थ्व कारणतय्सं मनूयात मेगु देसय् सालाकाइ:

* **बांलाःगु अवसर:** उच्च शिक्षा व भिंगु लजगा।
* **सुविधा:** बांलाःगु उसाय् (Healthcare) व जीवनशैली।
* **पारिवारिक पुर्नमिलन:** छेँजः या दुजःत न्हापा हे पिने दूगुलिं उमित नापलायेत वनेगु।

## छेँजः व समाजय् लाकीगु प्रभाव

पिने च्वंवनेगु ज्यां निगुलिं थासय् तःधंगु हिउपाः हइ:

* **विप्रेषण (Remittance):** पिने वंपिं दुजःतय्सं छ्वइगु धेबां छेँखाया आर्थिक स्तर च्वय् लाकी।
* **ब्रेन ड्रेन (Brain Drain):** देय्या प्रतिभावान मनूत पिने वनेबलय् देय्या विकासय् पंगः वयेफु।
* **याकः जुइगु:** छेँजःया दुजःत बायाः वनेबलय् विशेष यानाः अजा-अजी व बुराबुरीपिं याकःचा जुइगु समस्या खनेदइ।

## नेवाः समाज व पिनेवनेगु क्रम

ऐतिहासिक रूपं नं नेवाःत व्यापारया निंतिं सँदेय् व भारतया थी-थी थासय् वनेगु यानाच्वंगु खः।

* पुलां ईलय् सँदेसय् व्यापार यायेत वनीपिं मिजंतय्सं थःगु माचाछि व छेँजः त्वताः वनेमाःगु खः।
* आःया ईलय् उच्च शिक्षा व सुबिधाया निंतिं अमेरिका, युरोप व अष्ट्रेलिया वनेगु झ्वः अप्वया वःगु दु।

## लिधंसा

* Castles, S., & Miller, M. J. (2009). *The Age of Migration*.
* International Organization for Migration (IOM) Reports.
* लुमन्ति: नेवार समाज व प्रवास (Newars and Migration history).
# शाङ्हाइ

The Old City of Shanghai
A map of Shanghai in 1884; Chinese area are in yellow, French in red/pink, British in blue, American in orange.
The Bund
**शाङ्हाइ** चीनया छगू मू नगर ख। थ्व नगर चीनया मू आर्थिक नगर ख। थ्व नगर हलिमया दकलय् महत्त्वपूर्ण नगरय् छगू ख।

## प्रचलित लजिलजिइ

चीनया बारेय् दयेकिगु यक्व चीजया नामय् शाङ्हाइ स्वागु खनेछिं। दसु हलिवुदया संकिपा शाङ्हाइ नुन, शाङ्हाइ नाइत्स आदि।

* शाङ्हाइ
*
*
*
*
*
*
*
*

## लिधंसा

## स्वयादिसँ

* चीन
# वाङ सिझी

Partial transcription of the *Shishuo xinyu* from the Tang dynasty, 7th–8th century
**वाङ सिझी** (Wang Xizhi, ३०३–३६१ AD) चीनया इतिहासया दकलय् नांजाःम्ह लिपिकार (Calligrapher) खतः। वय्‌कःयात चिनियाँ लिपिकलाया 'ऋषि' (Sage of Calligraphy) धकाः हनि। पूर्वी जिन राजवंश (Eastern Jin Dynasty) या ईलय् जन्म जूम्ह वाङं चिनियाँ च्वयेगु शैलीयात छगू न्हूगु उचाइय् थ्यंकादीगु खः।

## ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

वाङ सिझीया जन्म वर्तमान चीनया शानदोङ (Shandong) प्रान्तय् छगू सम्भ्रान्त छेँय् जूगु ख।

* **प्रारम्भिक शिक्षा:** वय्‌कलं थःगु कका व 'लेडी वेई' (Lady Wei) पाखें लिपि कला सयेकादीगु खः।
* **सरकारी सेवा:** वय्‌कः छम्ह तःधंम्ह सरकारी अधिकृत व सेनापति नं खः, तर वय्‌कःया मू पहिचान धाःसा लिपिकलाय् हे जुल।

## मू कृति: लान्तिङ्जी सु

वय्‌कःया दकलय् प्रसिद्ध कृति 'लान्तिङ्जी सु' (Preface to the Orchid Pavilion) खः। सन् ३५३ य् छगू चिनाखँ सम्मेलनया झ्वलय् वय्‌कलं थ्व च्वसु च्वयादीगु खः।

* **विशेषता:** थ्व कृति 'रनिङ स्क्रिप्ट' (Running script) शैलीया दकलय् बांलाःगु नमुना धकाः हनिगु या। थुकी ३२४ गू आखः दु, गुकी 'झी' (Zhi) धइगु आखः २० पाः छ्यलातःगु दु, तर सकल 'झी' छगू नाप मेगु मज्वः।
* **इतिहास:** ताङ राजवंशया सम्राट ताइजोङ (Emperor Taizong) थ्व कृतिया यक्व हे प्रशंसा यानादिल। वय्‌कलं थःगु चिहानय् नं थ्व सक्कली प्रति हे तयेगु इच्छा याःगुलिं आः थुकिया सक्कली प्रति मदु, व प्रतिलिपि व शिलापत्रत जक दु।

## लिपिकलाय् योगदान

वाङ सिझीं चिनियाँ लिपिकलाया मू शैलीइ दकलय् तःधंगु प्रभाव लाकादीगु दु:

1. **काइशु (Regular Script):** स्पष्ट व व्यवस्थित च्वयेगु पहः।
2. **शिङशु (Running Script):** याउंगु व याकनं च्वयेगु पहः, गुगु वय्‌कलं प्रसिद्ध यानादिल।
3. **काओशु (Cursive Script):** कलात्मक व प्रवाहपूर्ण पहः।

## पौराणिक बाखं: हंय् व लिपि

वाङ सिझीया बारे छगू लोकंह्वाःगु बाखं दु कि वय्‌कःयात 'हंय्' तसकल हे यः। वय्‌कलं हंय्या गःपः सनाच्वंगु (Movement) स्वयाः थःगु ल्हाःया 'ब्रश' (Brush) न्ह्याकेगु कला सयेकादीगु खः धइगु विश्वास याइ।

## सांस्कृतिक प्रभाव

वय्‌कःया प्रभाव केवल चीनय् जक मजुसें जापान, कोरिया, व भियतनामया लिपिकलाय् नं तसकल हे तःधं। हान चिनियाँ सभ्यताया बौद्धिक वर्गया निंतिं वाङ सिझीया शैली सयेकेगु छगू अनिवार्य योग्यता थें जुल।

## ब्वनादिसँ

* Ledderose, Lothar (1979). *Mi Fu and the Classical Tradition of Chinese Calligraphy*.
* Sturman, Peter Charles (1997). *Mi Fu: Style and the Art of Calligraphy in Northern Song China*.
# सफूधुकू

A library patron retrieving a book from a shelf at a library
[[Image:Library of Ashurbanipal.jpg|thumb|Library of Ashurbanipal
[[Image:HK Wan Chai Library Inside Bookcase a.jpg|thumb|Library shelves in Hong Kong

**सफूधुकू** धाःगु सफूयात मुंकातःगु थाय् ख।

## स्वयादिसँ

* सफू
# लय

Wittner electronic metronome

The first two measures of Mozart's Sonata K. 331, which indicates the tempo as "Andante grazioso" and a modern editor's metronome marking: "♪ = 120". Play
संगीतय् **लय** धाःगु छगु सांगीतिक रचना सञ्चालन यायेगु गति वा चाल ख। लयं संगीतया भाव व संगीत संचालनया कठिनता हिलेफूगुलिं लय संगीतया दकले महत्त्वपूर्ण तत्त्वय् छगू ख। **लय** वा **ताल** (Rhythm) धइगु सः वा चालया छगू निश्चित व दोहोरे जुइगु झ्वः खः। संगीतय् ई (Time) या ल्याःचाः तयेगु व सःयात व्यवस्थापन यायेगु ज्यायात लय धाइ। थ्व संगीतया दकलय् महत्त्वपूर्ण तत्व मध्ये छगू खः, गुकिं म्ये वा बाजंयात छगू निश्चित गति व संरचना बी।

## संगीतय् लयया महत्त्व

नेवाः संगीत व संस्कृतिइ ताल वा लयया तसकं तःधंगु महत्त्व दु। धिमे, पछिमा, व खिं थें न्याःगु परम्परागत बाजंत थी-थी तालय् थानाः प्याखं व म्येयात न्ह्याकेगु ज्या याइ। लय मदुगु संगीत बांलाक्क न्ह्याये फइमखु, छाय्‌धाःसा थुकिं हे सःयात छगू आकार बी।

## लयया मू तत्व

लय वा तालयात थुइकेत क्वय् बियातःगु मू तत्वतय्‌गु ज्ञान दयेमाः:

* **मात्रा (Beat):** संगीतया आधारभूत एकाइ, गुकिं ईयात दायेगु (Measure) ज्या याइ।
* **गति (Tempo):** संगीत वा ताल गुलि याकनं वा बिस्तारं न्ह्याइ धइगु खँ।
* **छन्द (Meter):** मात्रातय्‌गु पुचः वा झ्वः (गथेकि ३/४ वा ४/४ टाइम सिग्नेचर)।
* **सिन्कोपेसन (Syncopation):** साधारण मात्राय् मखुसे, अपेक्षामरुगु ईलय् सः तयेगु वा ताल हिलेगु कलात्मक ज्या।

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या

### उत्पत्ति व विकास

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथं छ्येलेज्या जुल।

### छ्येलेज्या

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु।

## स्वया दिसँ

* संगीत

## लिधंसा
# खँपु विज्ञान

**खँपु विज्ञान** भाषाशास्त्रय् छुं नं भाय्‌या खँपुया संरचना निर्धारण याइगु नियम, सिद्धान्त व पद्धतिया पुचः ख। सिन्ट्याक्स खँग्वःया समान परिभाषा तर्कशास्त्र व प्रोग्रामिङ्ग भासय् नं छ्येलिगु या। खँपु विज्ञानयात वाक्य विज्ञान नं धाइगु या। थुकिं शब्दतय्गु दथुया स्वापू व नियमतय्त निर्देशित याइ।

## खँग्वः झ्व (Word Order)

हलिंया थी-थी भासय् खँपु दयेकेगु खँग्वः झ्वः पाः। मू कथं स्वंगु मू ब्वःत कर्ता (Subject), यासु (Verb), व कर्म (Object)या आधारय् खँपु निर्धारण जुइ:

SOV (कर्ता-कर्म-क्रिया): थ्व नेपालभाषा, खँय् भाय्, व जापानी भाय् थेंज्याःगु भाषाय् दइ। दसु: "जिं (S) जा (O) नया (V)।"
SVO (कर्ता-क्रिया-कर्म): थ्व अंग्रेजी भाय्, चिनियाँ भाय्, व स्पेनिस भाय् थेंज्याःगु भाषाय् दइ। दसु: "I (S) eat (V) rice (O)."
VSO (क्रिया-कर्ता-कर्म): थ्व अरबी भाय् व आइरिस भाय् थेंज्याःगु भाषाय् दइ।
## खँत्वाः संरचना (Phrase Structure)

खँपु विज्ञानय् खँग्वःतय्त खँपु दुने मखुसें पुचः-पुचः यानाः खँत्वाः (phrases) या रूपय् संरचना याइ। थुकियात खँत्वाः संरचना नियम (Phrase Structure Rules) धाइ:

नां खँत्वाः (Noun Phrase / NP): गुकिं मू कथं छगू नां (noun) वा मंकानां (pronoun) या प्रतिनिधित्व याइ। दसु: "छम्ह तःधंम्ह मनू"।
यासु खँत्वाः (Verb Phrase / VP): गुकिं यासु व उकिया नाप वइगु मेमेगु ब्वतय्गु प्रतिनिधित्व याइ। दसु: "लाकाः ब्वाँय् वन"।
## खँपु संरचनाया किपा (Representation of Structure)

खँपुया दुनेया ब्वतय्गु स्वापू क्यनेत भाषा वैज्ञानिकतयेसं सिमा किपा (Syntax Tree) यात छ्येलेगु या। थ्व किपां छगू खँपुया दुने छु-छु खँत्वाःत दु अले व गुकथं छगू मेगु नाप स्वानाच्वंगु दु धकाः स्पष्ट याइ।

## खँपु विज्ञानया सिद्धान्त (Syntactic Theories)

खँपु विज्ञानया क्षेत्रय् थी-थी सिद्धान्तत प्रतिपादन जूगु दु:

* दयेकीगु/जनक व्याकरण (Generative Grammar): नोम चोम्स्की (Noam Chomsky) नं न्ह्यथनादीगु थ्व सिद्धान्त कथं मनूया न्हेपूलि छगू अन्तर्निहित व्याकरणिक क्षमता दइ, गुकिं असीमित खँपु दयेकेत ग्वहालि याइ।
* ज्या कायेगु/प्रकार्य व्याकरण (Functional Grammar): थुकिं वाक्यया संरचना स्वया नं भाषाया छ्येलेज्या व सम्प्रेषण (communication) या भूमिकायात अप्वः महत्त्व बी।

## स्वयादिसँ

* भाषाशास्त्र

## लिधंसा
# उपनिवेशवाद

**उपनिवेशवाद** (Colonialism) धइगु छगू शक्ति दूगु राष्ट्रं मेगु कमजोर राष्ट्र वा लागा कब्जा यानाः अन थःगु बस्ती (Colony) दयेकेगु, शासन सञ्चालन यायेगु, व अनया प्राकृतिक स्रोत साधनया दोहन यायेगु छगू राजनीतिक व आर्थिक अभ्यास खः। थ्व साम्राज्यवाद या छगू व्यावहारिक स्वरूप खः गन शासक राष्ट्रं (Metropole) शासित लागाया मनूत व सम्पत्तियात नियन्त्रण याइ।

## साम्राज्यवाद व उपनिवेशवाद दथुइ अन्तर

यद्यपि थ्व निगू खँग्वः आपालं छथाय् हे छ्यली, तर थुमिगु दथुइ छुं सूक्ष्म अन्तर दु:

* **साम्राज्यवाद:** थ्व छगू 'नीति' वा 'विचारधारा' खः गुकिं शक्ति व प्रभाव विस्तार यायेगु खँय् बः बी।
* **उपनिवेशवाद:** थ्व उगु नीतिया 'कार्यान्वयन' खः गन वास्तवय् हे अन वनाः च्वनेगु व प्रशासन सञ्चालन यायेगु ज्या जुइ।

## उपनिवेशवादया ताजि

1. **च्वनामि उपनिवेशवाद (Settler Colonialism):** विदेशी मनूत मेगु थासय् वनाः स्थायी रूपं च्वनी अले स्थानीय मनूतय्त विस्थापित याइ।
2. **शोषणकारी उपनिवेशवाद (Exploitation Colonialism):** मुख्यतया प्राकृतिक स्रोत साधन, कच्चा पदार्थ, व श्रमया दोहन यायेत याइगु शासन (दसु: भारतय् बेलायती शासन)।
3. **आन्तरिक उपनिवेशवाद:** छगू हे देय् दुने छगू शक्तिसाली पुचलं मेगु अल्पसंख्यक वा कमजोर पुचःयात आर्थिक व राजनीतिक रूपं थःगु अधीनय् तयेगु बाय् विस्थापित यायेगु।

## आर्थिक प्रभाव व वाणिज्य

उपनिवेशवादया ल्युने आर्थिक स्वार्थ दइ। शासक राष्ट्रं उपनिवेशयात थथे छ्यलि:

* **कच्चा पदार्थया स्रोत:** खानी, बुँज्या, व जङ्गली स्रोत थःगु देयय् यंकेत।
* **बजार विस्तार:** थःगु देय्या कलकारखानां उत्पादन याःगु सामान मियाः उत्पादकत्व व नाफा बढे यायेत।
* **सस्तो श्रम:** स्थानीय मनूतय्त म्हो ज्यालाय् वा दास (Slave) या रूपय् ज्याय् ल्वयेत।

## सांस्कृतिक व सामाजिक प्रभाव

उपनिवेशवादं राजनीति जक मखुसें समाजया जग हे हिलाछ्वइ:

* **सांस्कृतिक प्रभुत्व:** स्थानीय भाषा, धर्म, व परम्परायात 'पिछडिएको, backward आदि' धकाः थःगु शिक्षा व संस्कृति लादे यायेगु ज्या।
* **सीमा निर्धारण:** उपनिवेशवादी तय्सं थःगु सुविधा कथं देय्या सीमा दयेकीगुलिं लिपा वनाः यक्व जातीय द्वन्द्व सिर्जना जुल।

## औपनिवेशीकरणया प्रतिकार (Decolonization)

२०गू शताब्दीया निगूगु हलिं हताः धुंकाः हलिं न्यंकं स्वतन्त्रता आन्दोलन न्ह्यात, गुकिं यानाः यक्व देय्तय्सं उपनिवेशवाद पाखें मुक्ति कायेत सफल जुल। थ्व प्रक्रियायात दि-कोलोनाइजेसन धाइ।

## ब्वनादिसँ

* Loomba, Ania (2005). *Colonialism/Postcolonialism*.
* Osterhammel, Jürgen (2005). *Colonialism: A Theoretical Overview*.
# औद्योगिक क्रान्ति

Weaving with handlooms from William Hogarth
John Lombe
European colonial empires at the start of the Industrial Revolution, superimposed upon modern political boundaries
**औद्योगिक क्रान्ति** इतिहासया छगू तधंगु क्रान्ति ख।

## माःगु अवस्था व पूर्वाधार

यक्वं मू कारकतसें औद्योगिकरणयात सक्षम यात । उच्च कृषि उत्पादकत्व- बेलायती कृषि क्रान्ति थुकिया दसु ख — थुकिया कारणं अप्व श्रमयात मुक्त यात व नसा तंसायात सुनिश्चित यात। दक्ष प्रबन्धक व अन्तरप्रनर, भिंगु यातायातया जाल गुकिलि बन्दरगाह, खुसि, नहर, व लँया छगू व्यापक नेटवर्क दुथ्याः, व ह्यंग्वाः, नँ, व जल शक्ति थें न्याःगु प्रचुर मात्राय् प्राकृतिक संसाधनं औद्योगिक वृद्धियात अझ ग्वहालि यात। राजनीतिक स्थिरता, व्यापारया निंतिं अनुकूल कानूनी व्यवस्था, वित्तीय पूँजीया पहुँचं नं महत्वपूर्ण भूमिका म्हितल । १८गु शताब्दीइ बेलायतय् औद्योगिकरण शुरु जुइधुंका बेलायती उद्यमीतेगु औद्योगिक विधि निर्यात यायेगु उत्सुकता व मेमेगु राष्ट्रतेसं थुकियात नालेगु इच्छां थुकिया प्रसारयात सहजता बिल। १९गु शताब्दीया सुरुइ औद्योगिकीकरण पश्चिमी युरोप व संयुक्त राज्य अमेरिकाय् व १९गु शताब्दीया अन्तय् जापानय् थ्यन।

## स्वयादिसँ

* उद्योग

## लिधंसा
# पुलां ल्वहं ई

**पुलां ल्वहं ई** थ्व मनुया प्राविधिक इतिहासया दकलय् न्हापांगु ई ख। थ्व ईया लूगु ल्वाभलय् ल्हातिं वायेगु पा, छखे जक्क धाः दुगु च्वामुगु व निखेपाखें धाः दुगु छाःगु ल्वहंया दयेकातःगु भः आदि ला। थुकी ल्वहंया पिनेय ब्वय् जक ज्या छ्यलाः दयेकातःगु ल्वाभःया नापं बुलुहुँ दुनेया ब्वयान नं तछ्यानाः चुलाः, तिकाः नं दयेकातःगु दु। धनुर्वाण, ल्वहँया पा, सिँया भाला व मुगः उबलय् ल्वाभःया कथं छ्यलेगु याः।

## लिधंसा
# थोमस एडिसन

Edison in 1861
Edison's first patent with a schema for the electric vote recorder.
Group photo taken as a postcard of the employees in front of the factory at Edison's Newark Factory on Ward St in 1873. The trees are bare and the surrounding buildings are much smaller. Edison is visible peeking out of the fourth floor window. He wrote that he was too busy working to come downstairs.
**थोमस एडिसन** छम्ह नाँजाम्ह वैज्ञानिक खः। वेकलं थगु जीवनय् १००० स्वया अप्व वस्तुतेगु आविष्कार याना दिल। वेकयात विज्ञान हलिमय् दक्ले तधंपिं वैज्ञानिकय् छम्हयागु कथं हनि।

## मचा बिले

## ब्वनेज्या

## मदुगु

## चीमयागु ज्याखँ

## वेकयागु आविष्कारतः

## पिनेयागु स्वापूत
# निकोला टेस्ला

Tesla's rebuilt birth house (parish hall) and the church where his father served in Smiljan, Croatia
Tesla's father, Milutin, was an Orthodox
निकोला टेस्ला
# ल्हाःचिं

John Hancock
Signature of Benjamin Franklin
Signature of Empress
**ल्हाःचिं** (संस्कृत: हस्ताक्षरम्‌, अंग्रेजी: Signature; ल्याटिन: signare) सुयागुं नां, उपनां, वा "X" आदि चिं ख गुकियात सुं नं मनुखं म्हसीका व आशयया प्रमाणया रुपय् आधिकारिक भ्वंतय् च्वइ। ल्हाःचिं अप्वः धया थें ल्हातं च्वयातःगु बाय् स्टाइल यानातःगु जुइ। ल्हाःचिं च्वमि ल्हाःचिं तइम्ह बाय् सिग्नेतरी धकाः म्हसीकिगु या। च्वये-ब्वने मफूपिं मनूतेसं ल्हाःचिंया थासय् म्हालापतिंचिं छ्यलीगु नं या।

## स्वयादिसँ

* च्वसा
* लिपि