Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# साक्षरता

Adult literacy rates, 2023
World illiteracy halved between 1970 and 2015.
Literate and illiterate world population between 1800 and 2016
**साक्षरता** (Literacy) धैगु मू रूपं च्वये-ब्वने फइगु क्षमता खः। आधुनिक युगय् थ्व खँग्वःया अर्थ विस्तृत जुया वंगु दु, गुकिं जानकारी थुइकेगु, विश्लेषण यायेगु व प्रविधिको छ्येलेज्या यानाः समाजय् प्रभावकारी रूपं ब्वति काये फइगु क्षमतायात नं दुथ्याः।

## साक्षरताया ताजि

आधुनिक हलिलय् साक्षरतायात थी-थी विधाय् बायेगु या:

* आधारभूत साक्षरता (Basic Literacy): थुकिं आखः म्हसीकेगु, थःगु नां च्वयेगु, व सरल खँत्वाःत ब्वने फइगु क्षमतायात म्हसीकि। थ्व छुं नं मनूया शिक्षाया न्हापांगु पलाः खः।
* कार्यात्मक साक्षरता (Functional Literacy): थ्व उगु स्तरया साक्षरता खः गुकिं मनूयात थःगु न्हिथंया ज्याखँ (दसु: फारम च्वयेगु, पत्रपत्रिका ब्वनेगु, व निर्देशनत पालना यायेगु) यायेत समर्थ दयेकी।
* डिजिटल साक्षरता (Digital Literacy): कम्प्युटर, स्मार्टफोन व इन्टरनेटया छ्येला, जानकारी मालेगु, दयेकेगु व सम्प्रेषण याये फइगु क्षमतायात डिजिटल साक्षरता धाइ।
* वित्तीय साक्षरता (Financial Literacy): थुकिं ध्येवा (money), बजेट, बचत व लगानीया बारेय् थुइकेगु व पाय्छिगु आर्थिक निर्णय काये फइगु क्षमतायात क्यनी।

## साक्षरताया महत्त्व

साक्षरता व्यक्तिगत व सामाजिक विकासया निंतिं तसकं महत्त्वपूर्ण दु:

* आर्थिक उन्नति: साक्षर मनूतयेसं बांलाःगु रोजगारीया अवसर काये फु, गुकिं गरिबी म्हो यायेत ग्वाहालि याइ।
* उसाँय् सचेतना: साक्षरताया कारणं मनूतयेसं स्वास्थ्य सम्बन्धी जानकारी ब्वनाः ल्वयँपाखें बचे जुइगु लँपु सीके फु।
* सशक्तीकरण: साक्षरतां मनूयात थःगु अधिकार व कर्तव्यया बारेय् सचेत दयेकी।

## हलिं साक्षरता दिवस (International Literacy Day)

युनेस्को (UNESCO) नं सन् १९६६ निसें प्रत्येक दँया सेप्टेम्बर ८ तारिखयात 'हलिं साक्षरता दिवस' कथं हनेगु घोषणा याःगु खः। थ्व न्हिया मू उद्देश्य हलिं न्यंकं साक्षरताया महत्त्व क्यनेगु व साक्षरता दर थकायेगु खः।

## स्वयादिसँ

* शिक्षा

## लिधंसा
# यांसः

An old rotary dial telephone
AT&T push button telephone made by Western Electric, model 2500 DMG black, 1980
**यांसः बाय् टेलिफोन बाय् तापाःसः** (नेपालभाषा: यां + सः, अर्थ: तापाःगु सः) धयागु छगू सञ्चार उपकरण खः गुकिं निम्ह बाय् अप्वः मनूतयगु दथुइ सः (voice) या आदान-प्रदान यायेत ग्वाहालि याइ। थ्व ज्वलं छ्यला मनूया सःयात विद्युतीय सङ्केत (electrical signals) य् हिलाः तार वा रेडियो तरङ्ग पाखें तापाःगु थासय् थ्यङ्की, अले अन हाकनं उगु सङ्केतयात सलय् हिलाबी। यांसःया आविष्कारं हलिंया सामाजिक व आर्थिक संरचनाय् तसकं तःधंगु प्रभाव लाकूगु दु।

## खँग्वःया उत्पति

नेपालभाषाय् 'यां' या अर्थ 'तापाःगु' (Far/Tele) खः अले 'सः' (Voice) खः। थ्व निगू खँग्वः स्वानाः 'यांसः' (Tele-phone) खँग्वः जूगु खः, गुकिं तापाःगु थासय् च्वंपिं मनूतयगु सः थ्यङ्कीगु उपकरणयात थुइकि।

## आविष्कारया इतिहास

यांसःया विकासय् अलेक्जेन्डर ग्राहम बेलया मुख्य श्रेय दु:

* **अलेक्जेन्डर ग्राहम बेल (१८७६):** वय्कलं न्हापांगु यांसःया 'प्याटेन्ट' (patent) कयाःदिल।
* **प्रारम्भिक सञ्जाल:** सुरुया ईलय् यांसः छगू थासं मेगु थासय् तार (point-to-point) पाखें स्वानाकातःगु दइगु खतः।

## यांसःया ताजि

१. **ल्यान्डलाइन:** तार पाखें सञ्जाल नाप स्वानाच्वनीगु स्थिर यांसः।

२. **सना यांसः (Mobile Phone):** तार मदुसें न्ह्यागु थासय् नं सञ्चार याये फइगु यासं।

३. **तासियासं (स्मार्टफोन):** आधुनिक यांसः गुकिं इन्टरनेट व कम्प्युटरया फुक्कं ज्या याइ।

## प्रविधि

या मू ज्या निगू भागय् बायातःगु दइ:

* **त्रान्समितर(Transmitter):** थुकिं मनूया सःया तरङ्गयात विद्युतीय तरङ्गय् हिलाबी।
* **रिसीभर (Receiver):** थुकिं वःगु विद्युतीय तरङ्गयात हाकनं सलय् हिलाः न्ह्य्‌पंय थ्यङ्की।

## हलिमय् प्रभाव

यांसलं हलिंयात छगू चिधंगु थाय् थेंज्याःगु दयेकल:

* याकनं सुचं प्रवाह: पौ छ्वयेत ई बिइगु थासय् याकनं हे खँ ल्हाये फइगु जुल।
* व्यापारिक विकास:नगर व देश दथुया व्यापारिक सम्झौतात यांसः पाखें याकनं सम्पन्न जुल।

## लिधंसा

* Bruce, Robert V. (1973). *Bell: Alexander Graham Bell and the Conquest of Solitude*.
* Coe, Lewis (1995). *The Telephone and Its Several Inventors: A History*.