Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# इकोलोजी

**इकोलोजी** (ग्रीक: oîkos:छेँ, λογία, logia:अध्ययन) धाःगु विज्ञानया छगू ख्यः ख। थ्व ख्यः जीव व इमिगु प्राकृतिक वातावरणया दथुइ दैगु स्वापूया वैज्ञानिक अध्ययन ख। थुकिलि जीवतेगु वितरण, जीवनया प्रचुरता आदिया नं सीकेज्या जुइ। छगू जीवया वातावरणय् abiotic कारकत जः, जलवायु आदि व भूगोल व biotic कम्पोनेन्ट दै।

इकोलोजी वा oekologie धाःगु खँग्वः दक्ले न्ह्यः जर्मन जीवशास्त्री अर्नेस्ट ह्याकेलं सन् १८६६य् छ्येलादिगु ख। वय्‌कः कथं इकोलोजी "the comprehensive science of the relationship of the organism to the environment." ख। ह्याकेलं थ्व विचाःयात परिमार्जित यानामदि व थ्व विषयय् दक्ले न्हापांगु सफू विश्वविद्यालय विषय धाःसा डेनिश वनस्पतिविद युजिनियस वार्मिङं देकादिल। वार्मिङया थ्व न्हापांगु ज्याया निंतिं वय्‌कःयात इकोलोजीया संस्थापकया कथं नालेगु या।

## परिधि

इकोलोजी साधारण कथं जीव विज्ञानया छगू शाखाया रूपय् जीवतेत सीकिगु सामान्य विज्ञानया रुपय् कयेगु या। जीवतेत यक्व थी थी स्तरय् अध्ययन यायेछिं, प्रोटिन व न्युक्लिक एसिडयात जीव रसायन व आणविक जीवविज्ञानय्, कोशिकायात सेलुलर जीव विज्ञानय्, प्राणीतेत वनस्पति विज्ञान व प्राणीशास्त्रय् व अंततः जनसंख्या, समुदाय, व इकोसिस्टमया छगू सकल बायोस्फेरया रुपय् नं अध्ययन यायेछिं। इकोलोजीइ थ्व अन्तिमय् बियातःगु स्तरय् प्राणीतेगु अध्ययन जुइ। इकोलोजी छगू multidisciplinary विज्ञान ख। पृथ्वीइ जीवनया संगठनया उच्च स्तरय् व जीव व इमिगु वातावरणनापया सम्बन्धय् थुकिया ध्यान दूगुलिं इकोलोजीं यक्व मेमेगु वैज्ञानिक शाखाय्, विशेषयाना भूविज्ञान व भूगोल, मौसम विज्ञान, pedology, आनुवांशिकी, रसायन शास्त्र, भौतिकीय् आधारित दु। अतः, इकोलोजीयात छुं मनुतेसं छगू समग्र विज्ञानया रुपय् नालेगु या, छगू थन्यागु विज्ञान गुकिलिं मेमेगु विज्ञान दसु जीवविज्ञानयात थःगु मातहतया विषय देकी। इकोलोजीयात थजीवविज्ञानया ख्यः जक मजुसें छगू विषयया कथं स्थापित यायेत रोबर्ट Ulanowiczजुं धया दिल " The emerging picture of ecosystem behavior does not resemble the worldview imparted by an extrapolation of conceptual trends established in other sciences. "

इकोलोजिकल ज्ञान दसु जैव विविधता व जनसंख्या गतिशीलतां वातावरणवादया उद्देश्य व्यक्त यायेत व थुकिया लक्ष्य व नीतितेत मूल्यांकन यायेत छगू वैज्ञानिक आधार प्रदान याइ। नापं, प्रकृतिया छगू समग्र दृष्टिकोणयात इकोलोजी व वातावरणवाद निगुलिं हे जोड ब्यु।
# सोङ्ग राजवंश

Court portrait of Emperor Taizu
Portrait of Emperor Taizong
A Song-era wooden Bodhisattva

宋Song**|
साम्राज्य |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **960 – 1279** |  |

 |
|  |
| Location of Northern Song DynastyNorthern Song in 1111 |
| **राजधानी** | Bianjing (汴京) (960–1127) Lin'an (臨安) (1127–1276) |
| **भाषा(तः)** | Chinese |
| **धर्म** | Buddhism, Taoism, Confucianism, Chinese folk religion |
| **Government** | *Value specified for "government\_type" does not comply* |
| **Emperor** |  |
|  - 960–976 | Emperor Taizu |
|  | Emperor Taizong |
|  | Emperor Zhenzong |
|  | Emperor Renzong |
|  | Emperor Yingzong |
| **Chancellor** |  |
|  - – | Cai Jing, |
|  - – | Fan Zhongyan, |
|  | Han Tuozhou, |
|  - – | Li Fang, |
|  | Qin Hui, |
| **History** |  |
|  - Zhao Kuangyin taking over the throne of the Later Zhou Dynasty | 960 |
|  - Jingkang Incident | 1127 |
|  - Surrender of Lin'an | 1276 |
|  - Battle of Yamen; the end of Song rule | 1279 |
| **क्षेत्रफल** |
|  - 962 est. | १,०५०,००० km2 ४०५,४०७ sq mi |
|  - 1111 est. | २,८००,००० km2 १,०८१,०८६ sq mi |
|  - 1142 est. | २,०००,००० km2 ७७२,२०४ sq mi |
| **जनसंख्या** |
|  - 1120 est. | ११८,८००,०००  |
| **मुद्रा** | Jiaozi, Huizi, Chinese cash, Chinese coin, copper coins etc. |

**सोङ वंश** (Chinese: 宋朝; pinyin: *Sòng Cháo*; Wade-Giles: Sung Ch'ao; IPA: [sʊ̂ŋ tʂʰɑ̌ʊ̯]) चीनया इतिहासय् सन् ९६० निसें सन् १२७९तक्क शासन याःगु छगू राजवंश ख। थ्व राजवंश न्यागु वंश व झिगु राजतन्त्रया काल धुंका पलिस्था जूगु ख। थ्व वंश धुंका युआन वंशया जुजुतयेसं चीनय् शासन यात। थ्व वंशया सरकारं इतिहासय् हे दकलय् न्हापांगु राष्ट्रिय बैंक नोट वा भोंया ध्येबा दयेकल। नापं, थ्व ईलय् चीनं थःगु न्हापांगु जलसेना दयेकल। थ्व वंशया शासन दूबिलय् बारुद, व न्हापांगु कम्पास दयेकल।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ

* चीन
* चीनया इतिहास
# प्राचीन ग्रीस

The Parthenon
Dipylon Vase of the late Geometric period
पार्थेनन एथेना देवीयात देछाना तःगु एक्रोपोलिस, एथेन्सया देगः। थ्व देगः प्राचीन यवनया दक्ले नांजाःगु संरचनाय् छगू ख।
**प्राचीन ग्रीस** ग्रीसया इतिहासया छगू लहना ख। थ्व लहना ८गु व ६गु शताब्दी ईपूया आर्काइक युग निसें १४६ इपू (कोरिन्थया ल्वापू धुंकाया यवनया रोमन कब्जा) तक्क अस्तित्वय् दूगु ख। थ्व कालखण्डया मध्यय् क्लासिक यवन ला। क्लासिक यवन युग ५गु व ४गु शताब्दी इपूइ अस्तित्वय् वःगु छगू कालखण्ड ख। थ्व कालखण्डय् न्हापा एथेन्सया नेतृत्त्वय् यवनमि तयेसं पर्सियन अतिक्रमणयात परास्त यात। थ्व धुंका पलिस्था जूगु एथेन्सया स्वर्ण युग ४०४ इपूइ पेलेपोनेसियन युद्धय् एथेन्सया स्पार्ताया ल्हातं पराजयय् क्वचाल।

क्लासिकल यवन संस्कृतिया थ्व धुंका शक्तिशाली जूगु रोमन साम्राज्यय् तधंगु प्रभाव लावन। रोमन साम्राज्यं यवन संस्कृतिया थी-थी संस्करण भूमध्यसागरीय क्षेत्रय् व युरोपय् प्रचार यात। थ्व कारणं प्राचीन यवनयात पाश्चात्य संस्कृतिया आजुया रुपय् नालेगु या।

## साहित्य व दर्शन

प्राचीन यवन साहित्ययात सुकरात पूर्व व सुकरात धुंकाया इलय् बायेछिं। सुकरातपूर्वया कालखण्डय् मिलेसियन दर्शन (Milesian school), जिनोफेन्स, पाइथागोसरवाद, हेराक्लितस, इलियातिक दर्शन, प्लुरलिजम व एतमिजम, सोफिजम आदि ला। प्राचीन यवन दर्शनया शास्त्रीय कालखण्ड सुकरातनापं शुरु जूगु ख। सुकरात धुंकाया मू दार्शनिक प्लेतो व एरिस्तोतल ख।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ

* यवन
# शार्क

Fossil shark tooth (size over 9 cm or 3.5 inches) with crown, shoulder, root and root lobe
A collection of Cretaceous

| ?**शार्क**
फसिल रेन्ज: Silurian–Recent
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N
 |
| --- |
|  Grey reef shark *(Carcharhinus amblyrhynchos)* |
| **वैज्ञानिक वर्गिकरण** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| किंगडम: | Animalia  |
| फाइलम: | Chordata  |
| क्लास: | Chondrichthyes  |
| सबक्लास: | Elasmobranchii  |
| सुपरअर्डर: | **Selachimorpha**  |

 |
| Orders |
|
Carcharhiniformes
Heterodontiformes
Hexanchiformes
Lamniformes
Orectolobiformes
Pristiophoriformes
Squaliformes
Squatiniformes |

**शार्क** इलास्मोब्राञ्च न्याया छगू पुचः ख गुकिया विशेषता कार्टिलाजिनस कवं, छ्यंया किनाराय् न्यागु निसें ७गु गिल स्लिट , व छ्यनय् मस्वाःगु पेक्तोरल फिन ख। आधुनिक शार्कयात क्लाद सेलाचिमोर्फा (Selachimorpha) वा सेलाचि दुने वर्गीकृत याइ व थ्व शार्क बाटोइडिया (Batoidea) (रे व किन) या भगिनी पुचः ख। छुं स्रोततेसं "शार्क" खँग्वःयात छगू अनौपचारिक पुचःया रुपय् विस्तार याइ गुकिलि शार्क थें न्याःगु म्ह दूगु कोन्ड्रिकथाइज (Chondrichthyes वा कार्टिलाजिनस न्या)या विलुप्त दुजःत (दसु हाइबोडोन्त) दुथ्या। शार्क थें न्याःगु कोन्ड्रिकथाइज दसु क्लाडोसेलेच व डोलिओडस ( Cladoselache व Doliodus) दकलय् न्हापां देभोनियन काल (४१९–३५९ मिलियन दँ) य् खनेदत। यद्यपि छुं जीवाश्म कोन्ड्रिकथाइज थें न्याःगु स्केल लिपाया ओर्दोभिसियन (४५८–४४४ मिलियन दँ न्ह्यः)या समय तक खनेदु। दकलय् न्हापांगु पुष्टि जूगु आधुनिक शार्क (सेलाचिमोर्फ) करिब २० कोटी दँ न्ह्यःया प्रारम्भिक जुरासिक कालय् खंगु दु। थ्व पुचःया दकलय् पुलांगु ज्ञात दुजः एगालियस (Agaleus) ख। यद्यपि, धात्थेंगु शार्कया जीवअभिलेख पर्मियन युग तक्क थ्यनेफु।

## स्वयादिसँ

* जीवशास्त्र
# पूनर्जागरण

*Portrait of a Young Woman*
View of Florence
Coluccio Salutati
युरोपया इतिहासय् पूनर्जागरण धाःगु युरोपय् कला, विज्ञान व मेमेगु सीकेज्याया ख्यः हानं स्थापित जूगु ई ख। थ्व ईलय् युरोपय् यक्व विकास जुल। थ्व युग धुंका वैज्ञानिक, औद्योगिक आदि युग वल

## पूनर्जागरणया मू मनुत

* लियोनार्दो दा विन्सी
* माइकलएञ्जेलो
* राफेल

## स्वयादिसँ

* युरोप
# आत्मज्ञानया युग

English philosopher Francis Bacon
**इन्साइक्लोपेदिया भोलुम १या मूपौप्रबोधनया युग** वा **आत्मज्ञानया युग** (Age of Enlightenment वा प्रबोधन वा तार्किक युग) १८गु शताब्दीया युरोपेली बुद्धिजीवी वर्गया सांस्कृतिक आन्दोलन ख। थ्व आन्दोलनं तार्किक शक्तियात छ्येला सामाजिक सुधार व ज्ञानया विकास यायेगु कुतः यात। थुकिलिं बौद्धिक आदान-प्रदानयात तिबः बिल धाःसा चर्च व राज्यया असहिष्णुता व यातनाया विरोध यात। करिब १६५०-१७००य् उत्त्पत्ति जूगु थ्व आन्दोलनया पलिस्थामि दार्शनिक बारुच स्पिनोजा (Baruch Spinoza) (1632–1677), जोन लक (John Locke) (1632–1704), पियरे बेली (Pierre Bayle) (1647–1706) व आइज्याक न्युटन (Isaac Newton) (1643–1727) ख। सत्ताधारी राजकुमारतयेसं यक्व थासय् थःगु सरकारय् थ्व क्रान्तिया समर्थकतयेगु दर्शन समर्थन व पालन याःगु खनेदु। प्रबोधन करिब १७९०-१८०० तक्क विकास जुल। थ्व धुंका मानव भावना व संवेदना केन्द्रित रोमान्तिसिजम व आत्मज्ञान विरोधी तत्त्व बल्लाना वल।

आत्मज्ञानया केन्द्र फ्रान्स ख। फ्रान्सय् थ्व क्रान्तिया लिच्वःया रुपय् देनिस दिदेरों (Denis Diderot) (1713–1784) संपादन यानादिगु इन्साइक्लोपेदि (Encyclopédie) (1751–72) पिथन गुकिलि सच्छिंवं दार्शनिक दसु भोल्तायर (1694–1778), मोन्तेस्क्यु (Montesquieu) (1689–1755) आदिया च्वसु योगदान दु। थ्व ग्रन्थया ३५ भोलुम करिब २५००० प्रति मिल गुकिया बच्छि फ्रान्स स्वया पिनेया मनुतयेसं न्यागु ख। थ्व न्हुगु वैचारिक शक्ति युरोपया नगरी क्षेत्रय् फैलेजुल। इङ्गल्यान्द, स्कतल्यान्द, जर्मन राज्य, नेदरल्यान्द, रुस, इताली, अस्त्रिता, स्पेन जुजुं थ्व दर्शन एत्लान्तिक पुला अमेरिकी उपनिवेषय् बेञ्जामिन फ्र्याङ्क्लिन (Benjamin Franklin) व टमस जेफरसन (Thomas Jefferson) आदि थें न्यापिं अमेरिकी क्रान्तिया मू वैचारिकतयेत नापं प्रभाव यात। थ्व युगया राजनैतिक दर्शनया प्रभावं अमेरिकी स्वतन्त्रताया घोषणा, अमेरिकी बिल अफ राइत्स, फ्रेञ्च मनु व नागरिकया अधिकारया घोषणा (Declaration of the Rights of Man and of the Citizen) व मे ३, सन् १७९१या पोलिश-लिथुआनियन संविधान जारी जुल।

## लिधंसा
# ब्याक्टेरिया

Rod-shaped *Bacillus subtilis*
Phylogenetic tree
Bacteria display many cell morphologies

| ?**ब्याक्टेरिया** |
| --- |
|  *इस्किरिसिया कोलाइ कोष २५,००० म्याग्निफाइड* |
| **वैज्ञानिक वर्गिकरण** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| डोमेन: | **ब्याक्टेरिया**  |

 |
| फाइला |
|
एक्टिनोब्याक्टेरिया
एक्विफिसे
क्लामाइडिए
ब्याक्टेरोइड्स/क्लोरोबी
क्लोरिफ्लेक्सी
Chrysiogenetes
सायनोब्याक्टेरिया
Deferribacteres
Deinococcus-Thermus
डिक्टियोग्लोमाइ
फाइब्रोब्याक्टर्स/एसिडोब्याक्टेरिया
Firmicutes
फ्युजोब्याक्टेरिया
Gemmatimonadetes
Lentisphaerae
नाइट्रोस्पाइरे
Planctomycetes
प्रोटियोब्याक्टेरिया
स्पाइरोकेट
Thermodesulfobacteria
Thermomicrobia
Thermotogae
Verrucomicrobia |

**ब्याक्टेरिया** धागु छगु कोषीय प्राणीतः खः।

## फाइला

ब्याक्टेरियोलोजिकल कोड कथं क्वय् बियातःगु फाइला वैध रुपं प्रकाशित जूगु दु

* एक्टिनोमाइसेटोटा
* आर्माटिमोनाडोटा
* बेसिलोटा
* क्लोरोफ्लेक्सोटा
* सायनोब्याक्टेरियोटा
* माइकोप्लाज्माटोटा
* फुसोब्याक्टेरियोटा
* एब्दिटिब्याक्टेरियोटा
* एसिडोब्याक्टेरियोटा
* एक्विफिकोटा
* एट्रिब्याक्टेरोटा
* ब्याक्टेरोइडोटा
* बाल्नेओलोटा
* काल्दिसेरिकोटा
* काल्डिट्रिचोटा
* क्लेमाइडियोटा
* क्लोरोबायोटा
* क्रिसिओजेनोटा
* कोप्रोथर्मोब्याक्टेरोटा
* डेफेरिब्याक्टेरोटा
* डिक्ट्योग्लोमोटा
* एलुसिमाइक्रोबायोटा
* फाइब्रोब्याक्टेरोटा
* जेमाटिमोनाडोटा
* किरिटिमटिएलोटा
* लेन्टिस्फेरोटा
* नाइट्रोस्पिनोटा
* नाइट्रोस्पाइरोटा
* प्लान्क्टोमाइसेटोटा
* स्यूडोमोनाडोटा
* रोडोथर्मोटा
* स्पाइरोकेटोटा
* थर्मोडसल्फोब्याक्टेरियोटा
* थर्मोमाइक्रोबायोटा
* भेरुकोमाइक्रोबायोटा
* डेइनोकोकोटा
* सिनर्जिस्टोटा
* थर्मोटोगोटा

## लिधँसा
# भाइरस

Evolution mechanisms of Influenza A virus. (A) **Antigenic Drift**: Gradual accumulation of mutations in the genome of IAVs leads to emergence of new virus variants. (B) **Antigenic Shift**: The reassortment of genetic segments between two or more invading IAVs in a host cell can lead to emergence of an antigenically novel subtype.
A typical virus replication cycle
Some bacteriophages inject their genome
विषाणु (भाइरस) जीवित प्राणीया दुने संक्रमण याइगु छगू संक्रमक तत्त्व ख।

## स्वयादिसँ

* जीवविज्ञान
# पशु विज्ञान

Conrad Gessner
Linnaeus's table of the animal kingdom from the first edition of *Systema Naturae*
Animal anatomical engraving from *Handbuch der Anatomie der Tiere für Künstler*.
**पशु विज्ञान**(Zoology) पशुतेगु वैज्ञानिक अध्ययन ख। थ्व अध्ययनया ख्यलय् सकल प्राणीया (थौंया ईलय् दयाच्वंपिं व लोप जुइधुंकूपिं) म्हया दयेका (संरचना), भ्रूण (प्वाथय् दुबिलेया) विज्ञान, ब्वथला, म्वायेगु पहः व वितरण, व इमिसं थःगु वातावरण नाप गुकथं अन्तरक्रिया याइ धइगु खँ दुथ्याः। पशुशास्त्र जीवविज्ञानया छगू प्राथमिक कचा ख। जूलोजी खँग्वः प्राचीन ग्रीक ζῷον, zōion ('पशु'), व λόγος, लोगोस ('ज्ञान', 'अध्ययन') खँग्वलं बुयावःगु वःगु ख।

मनुतेसं गुंयुग निसें हे थःगु जःखः खंगु प्राणीतेगु प्राकृतिक पहः न्ह्याबलें स्वयाच्वंगु दु। थथे स्वया दयेकूगु ज्ञानयात छुं प्रजातियात लहिनेत छ्यःगु प्रागैतिहासिक दसु दु। अथे जूसां पशुविज्ञानया औपचारिक अध्ययनया उत्पत्ति एरिस्तोतलया नापं जूगु धायेछिं। वय्कलं प्राणीतेत म्वापिं जीवया रुपय् स्वयादिल, व इमिगु संरचना व विकासया अध्ययन यानादिल, व इमिगु जलाःखलाःया वातावरण नापया अनुकूलन व इमिगु म्हकुचाया ज्याया बारेय् बिचाः यानादिल। आधुनिक पशुविज्ञानया उत्पत्ति पुनर्जागरण व प्रारम्भिक आधुनिक कालय् जूगु ख, गुकिलि कार्ल लिनियस, एन्टोनी भ्यान लीउवेनहोक, रोबर्ट हुक, चार्ल्स डार्विन, ग्रेगर मेन्डेल व मेमेपिं यक्व मनूतेसं थ्व ख्यलय् योगदान याःगु दु।

प्राणीतेगु अध्ययन यक्व ल्याखय् म्हदयेका (संरचना) व ज्या, अनुकूलन, पुचः दथुइ स्वापू, व्यवहार व वातावरण नाप अनूकुलन आदि खँय् न्ह्याः वंगु दु। प्राणीतेगु ब्वथला, म्हदयेकाया विज्ञान, जैव रसायन व विकास थें न्याःगु विषयय् अप्वया ब्वथलातःगु दु। सन् १९५३इ फ्रान्सिस क्रिक व जेम्स वाटसनं डीएनएया संरचनाया लुइकेधुंका आणविक जीव विज्ञानया क्षेत्र न्ह्यथन, गुकिलिं कोष जीव विज्ञान, विकासात्मक जीव विज्ञान व आणविक आनुवंशिकीइ प्रगति जुल।

## वर्गीकरण

प्राणीतेत क्वय् बियतःगु पुचलय् बायेछिं। थ्व पुचलय् दक्वं प्राणी मदु व छुं प्राणीतेगु दसु जक्क बियातःगु दु।

### **पशु**

1. 1. आर्थ्रोपोदा
		1. **की**
		2. इमु
		3. हा
		4. लापा
	2. च्यागुतुति (एराकनिदा)
	3. जंक्वेंदुपिं
	4. **एम्पिबियन**
		1. ब्यांचा
	5. **झंग**
		1. बखुं
		2. इमा
	6. **न्या**
		1. शार्क
	7. **दुरुपा दुपिं**
		1. गुंमनू
			1. **मनू**
		2. चिकंलापा
		3. माकःधुँ
		4. उंथ
		5. भौ
		6. पेपांचू
		7. खिचा
		8. सोंस
		9. किसी
			1. म्यामथ
		10. सल
		11. दुगुचा
		12. सिंह
		13. फा
		14. व्हेल
	8. **रेप्टाइल**
		1. डाइनोसौर्
		2. सर्प

## स्वयादिसँ

* की
* झंगः
* पेपांचू
* बमू
* गृहस्थीकरण
# बोतानी

The fruit of *Myristica fragrans*
An engraving of the cells of cork
The Linnaean Garden
बोतानी जीवशास्त्रया छगू कचा ख। थुकिलि स्वांमा, सिमा आदि वनस्पतितयेगु अध्ययन जुइ।

## ब्वथला

### **वनस्पति**

1. स्वांमा
2. सिमा
3. घाँय्

### थीथी माचाछि

* एनाकार्दियासी
* रोजिसिए

## स्वयादिसँ

* जीवशास्त्र
# सेट सिद्धान्त

[[Image:Arbor porphyrii (from Purchotius' Institutiones philosophicae I, 1730).png|thumb|236x236px|Porphyrian tree

भेन किपाय् निगु सेटया इन्तरसेक्सन (प्रतिच्छेदन)।
**सेट सिद्धान्त** गणितया छगू शाखा ख गुकिलि वस्तुतेगु संग्रहया अध्ययन जुइ। न्ह्यागु नं वस्तुयात नं छगू एक सेटया कथं कायेछिंसां सेट सिद्धांत प्रायः गणितीय प्रासङ्गीता दूगु वस्तुइ लागू जुइ।

सेट सिद्धान्तया आधुनिक अध्ययन क्यान्टर (Cantor) व डेडेकिन्ड(Dedekind)द्वारा 1870या दशकय् न्ह्यथंगु ख। अनौपचारिक सेट सिद्धान्तय् विरोधाभास (paradoxes)या लुइकेज्या जुइ धुंका प्रारम्भिक नीगु शताब्दीइ यक्व axiom सिस्टम प्रस्तावित जुल गुकिलि Zermelo-Fraenkel axioms व एक्जियोम्स अफ चोइस दक्ले नांजा।

प्रथम क्रम तर्क (first-order logic) छ्येला औपचारिक रूपय् वःगु थ्व सिद्धान्त गणितया दक्ले साधारण आधारभूत व्यवस्था ख। सेट सिद्धान्तया भाषा दक्व थें गणितीय विषयवस्तु दसु functionsयात परिभाषित यायेत छ्येलि व सेट सिद्धान्तया विचाः गणितीय सकल पाठ्यक्रमय् ल्वाकाज्यानाच्वंगु दु। सेट बारेया प्रारंभिक तथ्य व सेट मेम्बरशिपयात प्राथमिक विद्यालयय् भेन किपानाप सामान्य भौतिक वस्तुतेगु संग्रहया अध्ययन यायेया निंतिं छ्येलेछिं। प्राथमिक आपरेशन दसु सेट युनियन व इन्टर्सेक्सनयात थ्व सन्दर्भय् अध्ययन यायेछिं। सेट सिद्धान्तया Cardinality थें न्यागु उन्नत अवधारणां स्नातक गणितया पाठ्यक्रमया छगू मुख्य भाग देकी।

छगू आधारभूत व्यवस्थाया रुपय् थुकिया उपयोग नापं सेट सिद्धान्त, थःगु हे रुपय गणितया छगू शाखा नं ख व थ्व शाखाय् सक्रिय अनुसन्धान समुदाय नं दु। सेट सिद्धान्तय् समकालीन अनुसन्धानय् रियल नम्बर लाइन (real number line)या संरचना निसें कया तःधंगु cardinalsतेगु निरन्तरता (consistency) आदि विविध विषय ला।

## स्वयादिसँ

* गणित
* तर्क
# मानवशास्त्र

Bernardino de Sahagún
Forensic anthropologists
The Rosetta Stone
**मानवशास्त्र** (Anthropology) मनूया वैज्ञानिक अध्ययन ख। थ्व अध्ययनया दुने मनूया व्यवहार,मनूया जीव विज्ञान, संस्कृति, समाज, भाषाविज्ञान आदिया वर्तमान व पुलां रुप नितांया अध्ययन जुइ। थ्व ख्यलय् पुलां मनूतेगु नाप अध्ययन जुइ। सामाजिक मानवशास्त्रं व्यवहारया स्वरुपया अध्ययन याइ धाःसा सांस्कृतिक मानवशास्त्रं सांस्कृतिक अर्थया अध्ययन याइ, गुकिलि विश्वास, मूल्य मान्यता आदि ला। थ्व नितां खँग्वःतेत स्वानाः सामाजिक-सांस्कृतिक मानवशास्त्र धाःगु खँग्वः थौंया इलय् सामान्य रुपं छ्येलिगु या। भाषिक मानवशास्त्रं भासां सामाजिक जीवनयात गुकथं प्रभावित याइ धकाः अध्ययन याइ। जैविक वा भौतिक मानवशास्त्रं मनुया जैविक विकासया अध्ययन याइ।

पुरातत्व, गुकियात प्रायः "विगतया मानवशास्त्र" धाइ, भौतिक प्रमाणया अनुसन्धानया माध्यमं मनुया गतिविधिया अध्ययन याइ। थ्व ख्यःयात उत्तर अमेरिका व एसियाय् मानवशास्त्रया छगू कचा रुपय् कायेगु या धाःसा युरोपय् पुरातत्वयात थःगु हे कथं छगू विषयया रुपय् कायेगु यासें थ्व ख्यःनाप स्वापू दूगु ख्यः, दसु इतिहास व पुरातत्व विज्ञानया अन्तर्गत पुचलय् तइ।

## ख्यःत

मानवशास्त्रया ख्यःत थ्व कथं दु:

* सामाजिक सांस्कृतिक मानवशास्त्र
* जैविक मानवशास्त्र: जैविक मानवशास्त्र व भौतिक मानवशास्त्र मनु व गैर-मानव प्राइमेटया जैविक, विकासवादी व जनसांख्यिकीय आयामया अध्ययनय् केन्द्रित मानवशास्त्रीय अनुसन्धानयात वर्णन यायेगु ख्यः ख। थुकिलि मनु व मेमेगु प्राइमेटया विकासयात प्रभावित याःगु जैविक व सामाजिक कारक व समकालीन आनुवंशिक व शारीरिक भिन्नतायात उत्पन्न, स्थायी रुप वा हिलाया जाँच याइ।
* पुरातात्विक मानवशास्त्र: पुरातत्व धयागु मनुया अतीतया भौतिक अवशेषया माध्यमं अध्ययन यायेगु ख्यः खः। कलाकृति, जीवजन्तुया अवशेष, व मनुया परिवर्तित परिदृश्य विगतया समाजया सांस्कृतिक व भौतिक जीवनया प्रमाण ख। पुरातत्वविद्तसें न्हापाया मनूतय् ब्यवहार व सांस्कृतिक अभ्यासया स्वरुप पिकायेत भौतिक अवशेषया जाँच याइ। नृवंशविज्ञान छगू प्रकारया पुरातत्व ख गुकिलिं विगतया मनुतेगु पुचःतयेसं त्वःताः वंगु प्रमाणयात बांलाक्क थुइकेत जीवित मनुतेगु पुचःतेगु अभ्यास व भौतिक अवशेषया अध्ययन याइ। थथे अध्ययन यासें लूगु दसिंया आधारय् विगतय् मनु गथे म्वानाच्वंगु जुइमाः धैगु अनुमान याइ।
* भाषिक मानवशास्त्र: भाषिक मानवशास्त्र मनुया संचारया प्रक्रिया, मौखिक व अमौखिक, ई व थासय् भाषाया भिन्नता, भाषाया सामाजिक छ्येलेज्या, भाषा व संस्कृति दथुइ स्वापू थुइकेगु कुतः याइगु कचाः ख। भाषिक मानवशास्त्रीतेसं प्रायः समाजभाषाविज्ञान (sociolinguistics), व्यावहारिक विज्ञान (pragmatics), संज्ञानात्मक भाषाविज्ञान (cognitive linguistics), संकेतशास्त्र (semiotics), प्रवचन विश्लेषण (discourse analysis), व कथन/धापू विश्लेषण (narrative) नापं स्वापू दूगु क्षेत्रय् ज्या याइ।
* नृवंशविज्ञान मानवशास्त्र

## स्वयादिसँ

* मनु
# जीवप्रविधि

A biologist conducting research in a biotechnology laboratory
Principles of Tissue Engineering
Brewing
**जीवप्रविधि** (Biotechnology) धागु जीवविज्ञानयागु छगु न्हुगु व सिक्क हे ज्या लगु जुगु छगु ख्यः खः। थ्व ख्यले जीवशास्त्र व प्राणी यात प्राविधिक तवलं भिंकिगु कुत जुइ।

## इतिहास

थ्व शास्त्र मनु नं मसिका व आलुपं हे सिक्क न्हापा निसें छ्येला वया च्वंगु दु।

## विज्ञान

## नैतिक न्ह्येस

## स्वया दिसँ

* जीवविज्ञान

## पिनेयागु स्वापू
# प्याथलजि

The advent of the microscope was one of the major developments in the history of pathology. Here researchers at the Centers for Disease Control
A modern pathology lab at the Services Institute of Medical Sciences
**ल्वेशास्त्र** (प्याथोलोजी) धागु चिकित्सायागु छगु ख्य खः। थ्व ख्यले ल्वेयागु बारेय् सीकेज्या जुइ। थ्व ख्यले प्यंगु मू ज्याखँ जुइ। व ख-

* इटियोलिजी
* प्याथोजेनेसिस
* ल्याब फिचर (ग्रस व माइक्रोस्कोपिक)
* क्लिनिकल फिचर्स

| उसाँय् विज्ञान – चिकित्साशास्त्र |
| --- |
| एनेस्थेसियोलोजी | दर्‍मातोलोजी | आकस्मिक चिकित्सा | साधारण चिकित्सक | आन्तरिक चिकित्सा | स्नायुशास्त्र | अब्स्टेट्रिक्स व गाइनेकोलोजी | अकुपेसनल चिकित्सा | ल्वेशास्त्र | पेडियाट्रिक्स | भौतिक चिकित्सा व पूनर्स्थापना | मानसिक चिकित्सा | सामाजिक उसायं | विकिरणशास्त्र | शल्यचिकित्सा |
| आन्तरिक चिकित्साया ख्य: |
| हृदयशास्त्र | ग्रन्थिशास्त्र | ग्यास्त्रोएन्टेरोलोजी | रक्तशास्त्र | कम्युनिकेबल ल्वे चिकित्सा | ईन्टेन्सिभ केयर चिकित्सा | जलासेंशास्त्र | अङ्कोलोजी | सोंशास्त्र | रिउम्याटोलोजी |
| शल्यचिकित्साया ख्य: |
| कार्डियोथोर्‍यासिक सर्जरी | छ्यंगु शल्यचिकित्सा | साधारण शल्यचिकित्सा | मिसा शल्यचिकित्सा | स्नायुशल्यचिकित्सा | मिखाशल्यचिकित्सा | ख्वा व म्हुतु शल्यचिकित्सा | अंग प्रत्यारोपण | क्वेंजोर्नी शल्यचिकित्सा | अटोराइनोल्यारिङ्गोलोजी (ENT) | मचाशल्यचिकित्सा | प्लास्टिक शल्यचिकित्सा | क्यान्सर शल्यचिकित्सा | घा:पा: शल्यचिकित्सा | युरोलोजी | धमनी शल्यचिकित्सा |
# तछ्व

The Barley Barn
Botanical illustration of leafy stem with roots, flowers, and 2- and 6-row ears

| ?**तछ्व** |
| --- |
|  Barley field |
| **वैज्ञानिक वर्गिकरण** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| किंगडम: | Plantae  |
| (unranked) | Monocots  |
| (unranked) | Commelinids  |
| अर्डर: | Poales  |
| परिवार: | Poaceae  |
| सबपरिवार: | Pooideae  |
| ट्राइब: | Triticeae  |
| जेनस: | *Hordeum*  |
| प्रजाति: | H. vulgare  |

 |
| बाइनोमियल नां |
| Hordeum vulgare L. |

*Hordeum vulgare*
**तछ्व** (*Hordeum vulgare* L.), छता घाँय् परिवारया मू बुलि कि ख। थुकियात उसाँय् नसा, पशुतयेगु भुसा, बियर, अय्‌ला व मेमेगु मद्यदूगु त्वँसा दय्‌केत आदिया निंतिं ह्वयेकिगु या। थुकियात सुप, स्त्यु, व तछ्व मरी दयेकेत नं थी-थी तजिलजिइ छ्यलिगु या। तछ्व कियात परम्परागत व प्राचीन रुपय् माल्त दयेकेत छ्यलि।

सन् २००७स हलिंया दकलय् अप्व बुइकुगु बुलितयेगु धलखय् बुइकूगु मात्रा (१३६ मिलियन टन ) व क्षेत्रफल कथं (५६६००० किमि२) तछ्व ४गुगु थासय् ला।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ

* कि
* बुलि
# एन्दिज च्वापुगुं झ्वः

Aconcagua
Aerial view of Valle Carbajal

|  |
| --- |
| एन्देज (*केचा भाषा: Anti(s/kuna)*) |
| Range |
|  चिलि व अर्जेन्तिनाया दथुइ दूगु एन्देज पर्वःया सर्ग किपा  चिलि व अर्जेन्तिनाया दथुइ दूगु एन्देज पर्वःया सर्ग किपा  |
| Countries | अर्जेन्तिना, बोलिभिया, चिलि, कोलम्बिया, इक्वेदर, पेरु, भेनेजुएला |
|  |
| Cities | बोगोता, सान्तिएगो, चिलि, Medellín, लापाज, बोलिभिया, सान्तियागो दे कालि, कितो, पास्तो, Bucaramanga, Arequipa, Mendoza, Cuenca, Cochabamba, Pereira, Ibagué, Salta, Manizales |
|  |
| Highest point | Aconcagua |
|  - location | Las Heras Department, Mendoza, Argentina |
|  - elevation | ६,९६२ m (२२,८४१ ft) |
|  - coordinates | ﻿ / ﻿ |
|  |
| Length | ७,००० km (४,३५० mi) |
| Width | ५०० km (३११ mi) |
|  |
|

 Composite satellite image of the southern Andes

 |

क्कोनो दे आरित
**एन्देज** दक्षिण अमेरिकाया मू च्वापूगुं श्रृङ्खला ख। थ्व हलिंया दकलय् ताःहाकःगु कन्तिनेन्तल हिमश्रृङ्खला ख। थ्व पर्वतमाला दक्षिण अमेरिकाया पश्चिमी तटय् दयाच्वंगु तज्जागु भूमिया श्रृङ्खला ख। थ्व पर्वतमालाया हाकः करिब ७,००० किमि (४,३०० माइल), ब्या २०० किमि (१२० माइल) निसें ७०० किमि (४३० माइल) (१८° दक्षिण व २०° दक्षिण अक्षांशया दथुइ दकलय् तब्या), व औसत जाः करिब ४००० मि (१३,००० फित) दु। थ्व पर्वतश्रृङ्खला ७गु दक्षिण अमेरिकी देय् जुया वनि। थ्व देय्‌त भेनेजुएला, कोलम्बिया, इक्वेदर, पेरु, बोलिभिया, चिलि व अर्जेन्तिना ख।

## लिधंसा
# भिक्टोरिया संयुक्त अधिराज्ययाम्ह

**भिक्टोरिया** संयुक्त अधिराज्ययाम्ह छम्ह लानि खः। वेकयागु ईले हलिमे औद्योगिक क्रान्ति जुयाच्वंगु जुल। यक्व मनुतेसं वेकयागु ई यात बेलायतयागु इतिहासय् दक्ले महत्त्वपूर्ण ईय् छगु यागु रूपे काई।
# आशा

A girl with a hopeful expression
*Hope*
A rose expressing hope, at Auschwitz concentration camp
**आशा** छगू भावना ख। थ्व भावनाय् छुं छगू चीज जुइगु कामना याइ।

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या

### उत्पत्ति व विकास

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथं छ्येलेज्या जुल।

### छ्येलेज्या

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु।

## स्वया दिसँ

* भावना