# जीवनया इतिहास

**जीवनया इतिहास** (History of Life) पृथ्वीइ जीवतय्गु उत्पत्ति निसें थौंकन्हय् तकया विकासक्रमया अध्ययन खः। पृथ्वीया उत्पत्ति करिब ४.५ अर्ब दँ न्ह्यः जूगु खः, व उकिया १ अर्ब दँ दुने हे जीवनया न्हापांगु चिं खनेदत। जीवनया विकासक्रमयात "भौगर्भिक समय मान" (Geological Time Scale) कथं थीथी इओन (Eon), इरा (Era), व कालखण्ड (Period) य् बायातःगु दु।

## जीवनया उत्पत्ति

जीवन गुकथं सुरु जुल धइगु विषयस वैज्ञानिकतय्गु दथुइ थीथी सिद्धान्त दु। दकलय् स्वीकार यानातःगु सिद्धान्त "एबायोजेनेसिस" (Abiogenesis) खः, गुकिया कथं निर्जीव रसायन (non-living matter) पाखें प्राकृतिक प्रक्रियाया माध्यमं जीवनया उत्पत्ति जुल।

प्रारम्भिक पृथ्वी: ४ अर्ब दँ न्ह्यःया पृथ्वी तसकं क्वाःगु खः व वायुमण्डलय् अक्सिजन मदु। ज्वालामुखीया विष्फोटं पिहाँ वःगु ग्यास व लःया वाफं महासागर दयेकल।

आर.एन.ए. हलिम (RNA World): वैज्ञानिकतय्गु विश्वास दु कि न्हापां आर.एन.ए. (RNA) अणुया विकास जुल, गुकिलिं थःगु प्रतिलिपि (replication) दयेके फत।

## प्रोक्यारियोटिक युग (Prokaryotic Era)

३.५ अर्ब – २ अर्ब दँ न्ह्यः जीवनया दकलय् न्हापांगु रुप "प्रोक्यारियोट" (Prokaryotes) खः। थुपिं सरल, छगू-कोषीय (single-celled) जीव खः, गन "न्युक्लियस" दइ मखु।

साइनोब्याक्टेरिया (Cyanobacteria): करिब ३.५ अर्ब दँ न्ह्यः दतः, "साइनोब्याक्टेरिया" वा "वाउँ-वचु" न्हा (blue-green algae) विकास जुल। थुपिं जीवतय्सं सूर्यया जः छ्यलाः "जः-संश्लेषण" (photosynthesis) प्रक्रिया सुरु यात।

महान अक्सिजन घटना (Great Oxygenation Event): साइनोब्याक्टेरिया अक्सिजन उत्पादन यात, गुकिलिं पृथ्वीया वायुमण्डलयात हिलाबिल। थुकिलिं लिपा जटिल जीवनया निंतिं लँपु चायेकल।

## युक्यारियोटिक व बहुकोषीय जीवन (Eukaryotic and Multicellular Life)

२ अर्ब – ५४ कोटी दँ न्ह्यः युक्यारियोट (Eukaryotes) जीवया विकास जुल। २ अर्ब दँ ति न्ह्यः, जटिल कोष दुपिं जीवत दयावल, गुमिगु दुने न्युक्लियस व "माइटोकोन्ड्रिया" दयावल। "एन्डोसिम्बायोसिस" (Endosymbiosis) सिद्धान्त कथं, छगू तःधंगु कोषं मेगु चिधंगु ब्याक्टेरियायात नयेबलय् माइटोकोन्ड्रियाया विकास जूगु खः।

बहुकोषीय जीवन: १ अर्ब दँ न्ह्यः, छगू स्वया अप्वः कोष दुपिं (multicellular) जीवत विकास जुल।

## प्यालियोजोइक इरा (Paleozoic Era)

५४ कोटी– २५ कोटी ति दँ न्ह्यःया थ्व युगयात "प्राचीन जीवन" या युग धाइ।

### १. क्याम्ब्रियन विष्फोट (Cambrian Explosion)

५४ कोटी दँ न्ह्यः, पृथ्वीइ जीवनया विविधता तसकं अप्वया वन। थ्व घटनायात "क्याम्ब्रियन विष्फोट" धाइ। थ्व इलय् अप्वः धैया "इन्भर्टिब्रेट" (invertebrates - दुगःक्वँय् मदुपिं) पशुत विकास जुल, दसु: ट्रिलोबाइट (Trilobites)।

### २. दुगःक्वँय् दुपिं व बँय् जीवन

न्या (Fish): ओर्डोभिसियन (Ordovician) व सिलुरियन (Silurian) कालखण्डय् न्हापांगु दुगःक्वँय् दुपिं (vertebrates) प्राणी, अर्थात् न्या, विकास जुल।

बँय् जीवन: सुरुइ मा (plants) व की (insects) बँय् वल। डेभोनियन (Devonian) कालखण्डय्, न्या थें न्याःपिं प्राणीत बँय् वयेगु ज्या न्ह्यथन, गुकिलिं "एम्फिबियन" (Amphibians) या विकास जुल।

### ३. पर्मियन लोप (Permian Extinction)

प्यालियोजोइक इराया अन्त्य "पर्मियन-ट्रियासिक लोप" (Permian-Triassic extinction) घटना पाखें जुल। थ्व इलय् पृथ्वीया ९६% समुद्री प्रजाति व ७०% स्थलीय प्रजाति लोप जुल। थ्व पृथ्वीया इतिहासया दकलय् तःधंगु विनाश खः।

## मेसोजोइक इरा (Mesozoic Era)

२५ कोटी – ६.६ कोटी दँ न्ह्यःया थ्व युगयात "रेप्टाइलया युग" (Age of Reptiles) धाइ। थ्व युगयात स्वंगू ब्वय् बायातःगु दु: ट्रियासिक, जुरासिक, व क्रेटासियस।

डाइनोसरया उदय: थ्व ईलय् डाइनोसर (Dinosaurs) पृथ्वीया प्रमुख प्राणी जुल। इपिं तःधंगु शाकाहारी निसें मांसाहारी तक थीथी कथंया खः।

झंगः (Birds): जुरासिक कालखण्डय्, डाइनोसर (थेरोपोड) पाखें न्हापांगु झंगः विकास जुल। आर्कियोप्टेरिक्स (Archaeopteryx) थुकिया नांजाःगु दसु खः।

दुरुप्वः दुपिं (Mammals): न्हापांगु दुरुप्वः दुपिं प्राणीत थ्व हे ईलय् दयावल, तर इपिं तसकं चिचीधं खः।

के-पीजी लोप (K-Pg Extinction): ६.६ करोड दँ न्ह्यः, छगू तःधंगु उल्कापिण्ड (asteroid) मेक्सिकोया युकाटनय् कुतुवल। थुकिलिं यानाः डाइनोसर (झंगः त्वताः) व मेमेगु ७५% प्रजाति लोप जुल।

## सेनोजोइक इरा (Cenozoic Era)

६.६ कोटी दँ न्ह्यः निसें वर्तमान तकया थ्व इरा/युगय् डाइनोसर लोप जुइधुंकाः, "दुरुप्वः दुपिं" (Mammals) या युग सुरु जुल।

दुरुप्वः दुपिंया विस्तार: खाली जूगु पृथ्वीया वातावरणय् दुरुप्वः दुपिं प्राणीतय्सं थःगु प्रभुत्व दयेकल। ह्वेल, धुँ, व सा थें न्याःपिं प्राणीत विकास जुल।

मनू विकास: ६०-७० लख ति दँ न्ह्यः, अफ्रिकाय् न्हापांगु होमिनिड (Hominid) विकास जुल।

अस्ट्रेलोपिथेकस (४० लख ति दँ न्ह्यः)

होमो इरेक्टस (२० लख ति दँ न्ह्यः)

आधुनिक मनू (Homo sapiens) (करिब ३ लख ति दँ न्ह्यः)।

## निष्कर्ष

जीवनया इतिहास छगू निरन्तर जुयाच्वंगु प्रक्रिया खः। सरल ब्याक्टेरिया निसें जटिल मानव तकया यात्रा अरबौं दँया विकासक्रम (Evolution) व अनुकूलन (Adaptation) या लिच्वः खः।

## लिधंसा