# इरान

**جمهوری اسلامی ايران
*जोम्हुरी-ए इस्लामी-ए इरानइस्लामी गणतन्त्र इरान**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| ध्वांय
 | Emblem
 |

 |
| म्ये: सोरुद-ए मेल्ली-ए इरान |
| इरानयागु नक्सा |
| **राजधानी** | तेहरान 35°40′N 44°26′E |
| **तधंगु सहर** | Tehran |
| **औपचारिक भाय** | फारसी भाषा |
| **सरकार** | Islamic Republic |
|  - Supreme Leader | Ayatollah Ali Khamenei |
|  - President | Mahmoud Ahmadinejad |
| **Establishment** | 550 B.C.E Cyrus the Great Overthrew Median Overlords, Persian Empire is born  |
|  - Revolution Declared | February 11, 1979 Overthrew Monarchy  |
| **क्षेत्रफल** |   |
|  - फुकं | 1,648,195 किमि² (18th) |
|   | (636,372 वर्ग माइल)  |
|  - लयागु प्रतिशत (%) | 0.7% |
| **जनसंख्या** |   |
|  - 2005 एस्टिमेटेड | 68,467,413  (17th) |
|  - 1996 सेन्सस् | 60,055,488  |
|  - जनघनत्व | 42/किमि² (158th) (109/वर्ग माइल)  |
| **कुल ग्राहस्थ उत्पादन** (पि पि पि) | 2005 एस्टिमेट |
|  - फुकं | $561.6 billion (20th) |
|  - प्रति छ्यं | $8,300 (71th) |
| **मुद्रा** | Rial (ريال) (`IRR`) |
| **ई क्षेत्र** | (UTC+3.30) |
|  - वर्खा (DST) | not observed (UTC+3.30) |
| **इन्टरनेट TLD** | .ir |
| **कलिंग कोड** | `+98` |

**इरान** (आधिकारिक नां:इस्लामी गणतन्त्र इरान) पश्चिम एशियाय् दूगु छगू देय् ख। थ्व देय्या सीमाय् पश्चिमय् तर्की व इराक, उत्तर पश्चिमय् आर्मेनिया व अजरबैजान, उत्तरय् क्यास्पियन सागर व तुर्कमेनिस्तान, पूर्वय् अफगानिस्तान व पाकिस्तान व दक्षिणय् ओमान सागर व फारसया खाडी ला। १.६४ मिलियन वर्ग किलोमीटर क्षेत्रफल नापं इरान हलिंया १७गू दकलय् तःधंगु देय् ख। ८९.४ मिलियन जनसंख्या नामप्प थ्व हलिंया १७गू दकलय् अधिक जनसंख्या दूगु देय् ख। इरान ३१ गू प्रान्तय् विभाजित दु। इरानया आधिकारिक भाषा फारसी ख। थ्व देय्या राजधानी व दकलय् अधिक जनसंख्या दूगु नगर तेहरान ख। नापं मशहद, इस्फहान, करज व शिराज शहर राजधानी धुंका दकलय् अप्व जनसंख्या दूगु नगर ख। इरान छगू प्राचीन लहना व समृद्ध तजिलजि दूगु देय् ख। स्व द्व दँ स्वया ताहाकःगु इतिहास दूगु थ्व देसय् थीथी राजवंशं शासनयासें हलिंया इतिहासय् थःगु पृथक पहिचां दयेकूगु दु। वर्तमानय् थ्व देय् छगु सिहा मुस्मां बाहुल देय् ख। थ्व देय्या मूनगर तेहरान ख।

इरान छगू जातीय विविधता दूगु देय् ख। थ्व देसय् थीथी भाषापुचःतेगु मनूतेसं दयावःगु ख। थ्व देय्या यक्व मनूतेसं इरानी फारसी, अजरबैजानी तुर्की, कुर्द, लोरी, बलोची, माजंदरानी, ​​गिल्की, तल्शी व अरब भाय् ल्हाइ। अथेजुसां थनया विविध भासातेगु मध्यवर्ती भाषा फारसी ख।

## इतिहास

थ्व देय् प्राचीन ई निसें हे सिक्क नां जागु देय् खः। थ्व देय्‌यात न्हापा न्हापा पर्सिया धका नं धाई। थ्व देय्‌या जुजुतेगु वंशया बाखनय् आधारित काव्य शाहनामे थ्व देय्या छगू ऐतिहासिक दस्ताबेज ख। थ्व देसय् यक्व प्रभावशाली साम्राज्यत दयेधुंकल दसु- सासानी साम्राज्य।

झिद्वः दँया इतिहास व लहना दूगु इरानया भूमिं ४गू सहस्राब्दी ईसा पूर्वय् एलाम लहना थेंन्यागु प्राचीन लहना दयावल। ७गू शताब्दी इपू बिले मेदियन साम्राज्यं इरानी पठारया महत्वपूर्ण भूभागयात एकीकृत यात। खुगु शताब्दी इपूया इलय् इरानया इतिहासया दकलय् तःधंगु साम्राज्यय् छगू, साइरस जुजुं दयेकूगु अकिमनिद साम्राज्यया पलिस्था जुल। ४गू शताब्दी ई.पू.स म्यासेदोनियाया अलेक्जेन्दरं थ्व क्षेत्र त्याकल व इरानयात हेलेनिक भूमिया अधीनय् लाकल। ३गू शताब्दी ईसा पूर्वय् पार्थियन साम्राज्यया उदय जुल। थुकिया लिच्वःया कथं हानं छकः थ्व देसय् इरानी राजवंश दयावल। थ्व राजवंशया उत्तराधिकारी ३गू शताब्दी ई.पू.स ससानी राजवंश जुवन। ७गू शताब्दी ईस्वीस, अरब मुस्मांतेसं थ्व राज्यय् कब्जा यात, गुकिया कारणं इरानितेसं इस्लाम नालेमाल। अनंलि, इरानितेसं इस्लामी हलिमय् विज्ञान व तजिलजिइ यक्व प्रभाव दयेकल। ९गू शताब्दी निसें इरानी मूलया मुस्मां राजवंश दयावल, थ्व राजवंश सेल्जुक तुर्क व इलखानी मंगोलतेगु समकक्षी ख। १६गू शताब्दीस सफाविद साम्राज्यं इरानया सरकारयात हानं छकः एकीकृत यात। १८गू शताब्दीइ नादिर शाहं सेनाया नायः जुल। १९गू शताब्दीइ रूसी साम्राज्यनाप हताःया कारणं इरानी सीमाया महत्वपूर्ण भाग बायावन। २०गू शताब्दीइ संवैधानिक आन्दोलन खनेदत। इरानया चिकं उद्योगया राष्ट्रीयकरणया झ्वलय् थनया सरकार अस्थीर जुल। लिपा छगू इस्लामी क्रान्ति धुंका वर्तमान इस्लामी गणराज्यया पलिस्था थ्व देय्या न्हापाम्ह सर्वोच्च नेता सैय्यद रूहुल्लाह खुमैनीजुं यानादिल।

## भूगोल

थ्व छगु मध्य एसियाली देय् खः। थ्व देय्या पूर्वय् पाकिस्तान व पश्चिमय् इराक ला। थ्व देय्या दक्षिणय् पर्सियन खाडि ला।

## वास्तुकला

**इरानी वास्तुकला** वा फारसी वास्तुकला ५,००० दँ स्वया पुलांगु इतिहास दुगु वास्तुकला खः। थ्व इरान व मध्य एसियाया क्षेत्रय् विकास जूगु खः। इरानी वास्तुकलाया मू विशेषता "संरचनात्मक व कलात्मक विविधता" खः। थुकिलि चिधंगु च्याः पसः निसें त-तःधंगु लाय्कू व मस्जिद तक ला। इरानी वास्तुकलाय् "डोम" (Dome) वा गुम्बजया प्रयोग तसकं महत्त्वपूर्ण दु। इरानया गुम्बजत प्रायः प्याज आकारया जुइ व उकी रंगीन अंय्पा (Tiles) तयातइ। "इवान" (Iwan) इरानी वास्तुकलाया मेगु मू तत्त्व खः, गुगु स्वखेरं अंगः दइगु व न्ह्यःने पाखे खुल्ला दइगु तःजाःगु हल खः। "पर्सेपोलिस" (Persepolis) प्राचीन फारसी साम्राज्यया भव्यता क्यनीगु भग्नावशेष खः, गन त-तःधंगु खम्बा व ल्वहँया ब्या-किपा (Reliefs) दु। इस्लामिक कालखण्डय्, इरानी वास्तुकलाय् "मोजाइक" (Mosaic) व "क्यालिग्राफी" (Calligraphy) या प्रयोग अप्व यात। "इस्फावान" (Isfahan) या "शाह मस्जिद" (Shah Mosque) थुकिया उत्कृष्ट दसु खः, गन वचुगु (Blue) अंय्पातय्सं स्वर्गया आभास बिइगु उद्देश्यं दयेकातल। इरानी वास्तुकलाय् "केबः" (Garden) वा "चारबाग" (Charbagh) या अवधारणा नं महत्त्वपूर्ण दु, गन लःया स्रोत व स्वाँमातय्सं सन्तुलन दयेकी। "विन्दक्याचर" (Windcatcher) वा "बाद्गिर" (Badgir) मरुभूमिइ छेँयात फस कायाः ख्वाउँकेत दयेकातःगु प्राचीन वातानुकूलन (Air conditioning) प्रणाली खः। इरानी वास्तुकलां भारतया मुगल वास्तुकलायात तःधंगु प्रभाव लाकूगु दु।

इरानी वास्तुकलाया छुं मू तत्त्व| तत्त्व | लिखँ |
| --- | --- |
| **इवान (Iwan)** | स्वखेरं अंगः व छखेरं खुल्ला दुगु तःजाःगु मूलुखा वा हल। |
| **गुम्बज (Dome)** | प्रायः प्याज आकारया व रंगीन अंय्पां भुनातःगु संरचना। |
| **मुकारनास (Muqarnas)** | हाया ग्वला (Honeycomb) थें च्वंगु सजावटी भल्तिङ (Vaulting)। |
| **बाद्गिर (Windcatcher)** | प्राकृतिक फय् सञ्चालन यानाः भवन ख्वाउँकेगु टावर। |

## राजनीति

थ्व देय् छगु शिहा मुस्मां देय् ख।

## प्रशासन

इरानयात थीथी प्रान्तय् बायातःगु दु। थ्व देय्‌या प्रान्त थ्व कथं दु-

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ल्या | उस्तान (प्रान्त) | मू नगर | पलिस्था (इरान सम्बत) | क्षेत्रफल | जनसंख्या (सन् २०११) | मू नगर | मानकिपा | भौगोलिक क्षेत्र |
| १ | आज़रबाएजान पूर्व | तब्रेज़ | १३१६ | ४५६६५० | ३७२४६२० | मराग़े, मरनद-ओ-मियाने |  | ३८.०५२४६७५ उत्तर ४६.२८४९९२७ पूर्व |
| २ | आज़रबाएजान ग़र्बी | अरोमीए | १३१६ | ३७६४११ | ३०८०५७६ | खोई, मयानदवाब-ओ-मेआबाद |  | ३७.५२९६०७१ उत्तर ४५.०४६५४८७ पूर्व |
| ३ | अरदबील | अरदबील | १३७२ | १७६८०० | १२४८४८८ | पार्स आबाद, मशगीन शेर-ओ-ख़लख़ाल |  | ३८.२४६४७१ उत्तर ४८.२९५०५२ पूर्व |
| ४ | असफ़ेआन | असफ़ेआन | १३१६ | १०७६०२९ | ४८७९३१२ | काशान, खुमैनी शेर-ओ-नजफ़ आबाद |  | ३२.६५१३९ उत्तर ५१.६७९१९२ पूर्व |
| ५ | अलबुर्ज़ | कर्ज | १३८९ | ५६८३३ | २४१२५१३ | हशतगरद, नज़र आबाद-ओ-मुहम्मद शेर |  | ३५४९2१७.१६3 उत्तर ५०५७2४४.९५3 पूर्व |
| ६ | ईलाम | ईलाम | १३५३ | २०६१३३ | ५५७५९९ | ऐवान, देलरान-ओ-आबिदा नान |  | ३३.६३८५३१ उत्तर ४६.४२२६४९ पूर्व |
| ७ | बोशेर | बंदर बोशेर | १३५२ | २२६७४३ | १०३२९४९ | बराज़ जान, बंदर गुना वे-ओ-ख़ोरमोज |  | २८.९२२०४१ उत्तर ५०.८३३०९२ पूर्व |
| ८ | तीरान | तीरान | १३५७ | १२६९८१ | १२१८३३९१ | इस्लाम शेर, शेर री-ओ-क़ुदस |  | ३५४१2५९.०३3 उत्तर ५१२०2१६.९८3 शरक़ीमख़तसात: ३५४१2५९.०३3 उत्तर ५१२०2१६.९८3 पूर्व |
| ९ | चेआरमहाल-ओ-बख़तयारी | शेरकरद | १३५२ | १६६३३२ | ८९५२६३ | बरोजन, फ़र्ख़ शेर-ओ-फ़ारसान |  | ३२.३५५५९४२ उत्तर ५०.८२७४२६७ पूर्व |
| १० | खुरासान जुनूबी[१] | बीर जिन्द | १३८३ | १५१६१९३ | ६८५५८१ | क़ाइन, तबस, फ़िर्दोस-ओ-नेबनदान |  | ३२.८४६२१५९ उत्तर ५९.२९११४२२ पूर्व |
| ११ | खुरासान रिज़वी | मशीद | १३१६ | ११८६८५४ | ५९९४४०२ | सब्ज़वार, नीशा बोर-ओ-तुर्बत हैदर ये |  | ३६.३ उत्तर ५९.६ पूर्व |
| १२ | खुरासान उत्तर | बजनोरद | १३८३ | २८६४३४ | ८६७७२७ | शेरो इन, अस्फ़र एन-ओ-गर्मे जा जुर्म |  | ३७.४५२४३८३ उत्तर ५७.३२३५१७७ पूर्व |
| १३ | ख़ोज़िस्तान | अएवाज़ | १३१६ | ६४६०५५ | ४५३१७२० | दज़ फ़ूल, आबादान-ओ-ख़र मुशीर |  | ३१.५३१७१६२ उत्तर ४९.८८०३२८१ पूर्व |
| १४ | ज़नजान | ज़नजान | १३५२ | २१६७७३ | १०१५७३४ | अबीर, ख़रमदरे-ओ-केदार |  | ३६.६७०९४ उत्तर ४८.४८५१११ पूर्व |
| १५ | समनान | समनान | १३५५ | ९७६४९१ | ६३१२१८ | शाएरोद, दामग़ान-ओ-गिर मिसा्र |  | ३५.५७२२६९ उत्तर ५३.३९६०४९ पूर्व |
| १६ | सीसतान-ओ-बलोचिस्तान | ज़ाएदान | १३३६ | १८०६७२६ | २५३४३२७ | ज़ाबुल, एरानशेर-ओ-चाबेआर |  | २९.४५४५७८६ उत्तर ६०.८५३६४७ पूर्व |
| १७ | फ़ारस | शीराज़ | १३१६ | १२२६६०८ | ४५९६६८५ | काज़ रूण, जेरम-ओ-मरोदशत |  | २९.६४९६८८४ उत्तर ५२.५०८८६९६ पूर्व |
| १८ | क़ज़वीन | क़ज़वीन | १३७६ | १५६५६७ | १२०१५६५ | ताकसतान, अलवंद-ओ-अक़बा लियए |  | ३६.२६६८१९ उत्तर ५०.००३८११ पूर्व |
| १९ | क़ुम | क़ुम | १३७५ | ११६५२६ | ११५१६७२ | क़नवात, जाफ़र ये-ओ-केक |  | ३४.६४३७११ उत्तर ५०.८९०६४ पूर्व |
| २० | कुर्दिस्तान | सननदज | १३३७ | २९६१३७ | १४९३६४५ | सक़ज़, मरीवान-ओ-बाने |  | ३५.३०२९४२२ उत्तर ४७.००२६३१२ पूर्व |
| २१ | किरमान | किरमान | १३१६ | १८१६७८५ | २९३८९८८ | सीरजान, रफ़सनजान-ओ-जीरफ़त |  | ३०.२८०२७ उत्तर ५७.०६७०२ पूर्व |
| २२ | करमानशाए | करमानशाए | १३१६ | २४६९९८ | १९४५२२७ | ईस्लामाबाद ग़र्ब, ेरसीन-ओ-कनगावर |  | ३४.३४६४८१ उत्तर ४६.४२०५५९ पूर्व |
| २३ | केगीलवीए-ओ-बवीराहमद | यासोज | १३५५ | १५६५०४ | ६५८६२९ | दो गनबद इन, देदशत-ओ-लीकक |  | ३०३९2२५.४७3 उत्तर ५१३६2१.०६3 पूर्व |
| २४ | गुलिस्ताँ | गरगान | १३७६ | २०६३६७ | १७७७०१४ | गनबद कावूस, अली आबाद कतोल-ओ-बंदर तरकमन |  | ३६.८६३३९१४ उत्तर ५४.४४८५७८२ पूर्व |
| २५ | ग़ैलान | रिश्त | १३१६ | १४६०४२ | २४८०८७४ | बंदर अनज़ली, लाएईजान-ओ-आ सितारा |  | ३७.२२३४३१ उत्तर ४९.६३५५०९१ पूर्व |
| २६ | लर स्तान | ख़ुर्रम आबाद | १३५२ | २८६२९४ | १७५४२४३ | बरोजरद, अलीगोदरज़-ओ-दूरूद |  | ३३.४६६६६६७ उत्तर ४८.३५ पूर्व |
| २७ | माज़ंदरान | सारी | १३१६ | २३६८४२ | ३०७३९४३ | बाबुल, आमिल-ओ-क़ायम शेर |  | ३६.५६५८३३३ उत्तर ५३.०५९७२२२ पूर्व |
| २८ | मर्कज़ी | अराक | १३२६ | २९६१२७ | १४१३९५९ | सावी, ख़मीन-ओ-महलात |  | ३४.०८००११२ उत्तर ४९.६७७२३३४ पूर्व |
| २९ | हरमज़गान | बंदर अब्बास | १३४६ | ७०६६९७ | १५७८१८३ | मीनाब, दीबा रज़-ओ-बंदर लंगे |  | २७.१८३३३३३ उत्तर ५६.२६६६६६७ पूर्व |
| ३० | हमदान | हमदान | १३५२ | १९६३६८ | १७५८२६८ | मलाएर, नेआवनद-ओ-तो युसुर कान |  | ३४.८०६५ उत्तर ४८.५१६२४७२ पूर्व |
| ३१ | यज़्द | यज़्द | १३५२ | ७३६४७७ | १०११३८१ | मीबद, अरदकान-ओ-बाफ़क़ |  | ३१.८९६६१ उत्तर ५४.३६०६८ पूर्व |

## लिधंसा