Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# बर्केली, क्यालिफोर्निया

This pit in the surface of a rock at Indian Rock Park
Berkeley and much of the East Bay
*Horses Grazing, Berkeley*; painted by artist William Hahn

|  |
| --- |
| **बर्केली** |
| **राज्य** | क्यालिफोर्निया |
| **को-अर्डिनेटत** | ३७.८७१७७५° N १२२.२७४६०३° E |
| **लागा** |  |
| **ई लागा** | {{{time\_zone}}} |
| **जनसंख्या** (2001)  - जनघनत्व | १०२,७४३  -  |

**बर्केली** संयुक्त राज्य अमेरिकायागु क्यालिफोर्निया राज्ययागु छगु सिटी खः।

## जनसंख्या

सन् २०००यागु तथ्यांक कथलं थ्व थाय्‌यागु जनसंख्या १०२७४३ दु धाःसा थ्व थासे ४६८७५ खा छें दु।

## भूगोल

थ्व शहरयागु अक्षांश ३७.८७१७७५ उत्तर व देशान्तर १२२.२७४६०३ पश्चिम खः (37.871775° N 122.274603° W)। थ्व थासे २७०८८८५७ वर्ग मिटर (१०.४५९०६७ वर्ग माइल) जमिन दु धाःसा १८७६९३८४ वर्ग मिटर (७.२४६९ वर्ग माइल) ल दु।

## लिधंसा
# प्राकृतिक ल्यया

A diagram demonstrating mutation
Aristotle
Modern biology began in the nineteenth century with Charles Darwin
**प्राकृतिक ल्यया बाय् न्याचुरल सेलेक्सन** (Natural selection) धैगु विकासवादी जीवविज्ञान (evolutionary biology)या छगू मू प्रक्रिया खः। थ्व सिद्धान्तं छम्ह जीव (organism)या गुणत(traits) उकिया वातावरणया निंतिं अप्वः अनुकूल (better adapted) जुसाः अन्याःगु जीवं थःगु वातावरणय् अप्वः म्वायेगु (survive) व प्रजनन (reproduce) यायेगु सम्भावना दइ। थथे अनुकूल जूगु प्राणीतेसं थथे अप्व म्वाइगु व मचा दयेकेगु हुनिं ताःहाकःगु ईलय् छगू प्रजाति दुने थन्याःगु अनुकूलित गुण दूपिं जीवतेगु जनसंख्या अप्वः जुया वनी।

## प्राकृतिक ल्यया प्यंता मू थां

चार्ल्स डार्बिन (Charles Darwin) व आल्फ्रेड रसेल वालेस (Alfred Russel Wallace) नं न्ह्यथनादीगु थ्व सिद्धान्त प्यंता मू तथ्यय् आधारित दु:

* प्रजनन अप्वः यायेगु (Overproduction/High Fecundity): छुं नं प्रजातिं थःगु वातावरणं ल्ह्वने फइगु क्षमता स्वया अप्वः सन्तान दयेकी। थुकिं यानाः संसाधन (resources) व म्वायेगु थाय् (habitat)या निंतिं प्रतिस्पर्धा (competition) न्ह्याइ।
* गुणय् भिन्नता (Variation in Traits): छगू हे प्रजातिया दथुइ थीथी गुण (दसु: म्हया आकार, रंग, म्वायेगु क्षमता)य् प्राकृतिक कथं भिन्नता (variation) दइ। थथे पाःगु गुण अप्वः धयाथें वंशानुगत (hereditary) कथं वइ।
* प्रतिस्पर्धा व म्वाय्गु संघर्ष (Struggle for Existence): अप्वः जनसंख्या व सीमित संसाधनया कारणं जीवतयेसं म्वाय्गु निंतिं संघर्ष याये माः। थ्व संघर्षय् दकलय् अनुकूल गुण दूगु जीव हे सफल जुइ।
* विभेदक प्रजनन व ल्यना म्वाइगु (Differential Reproduction and Survival): गुम्ह जीवतय्गु विशेषता/गुण वातावरणय् अप्वः बांलाक्क मेल नइ, व जीवं अप्वः सफल जुयाः थःगु थन्याःगु गुणयात लिपांगु पुस्ताय् हस्तान्तरण याइ। इमिगु सन्तानय् नं वहे अनुकूल विशेषता अप्वः दइ, गुकिं यानाः जनसंख्याय् थन्याःगु गुण दुपिनिगु ल्या अप्वया वनि।

## प्राकृतिक ल्ययाया ताजि

* स्थिरीकरण ल्यया(Stabilizing Selection): थुकिं छगू मध्यवर्ती (average) विशेषताया पक्षय् ज्या याइ, व अति (extreme) विशेषतायात छनौट याइ मखु।
* दिशासूचक ल्यया(Directional Selection): थुकिं छगू हे दिशाया छगू विशेष अति विशेषताया पक्षय् ल्यया काइ। दसु: छगू प्रजातिया जीवया म्हया आकार ताःहाकःगु जुया वनेगु।
* विच्छेदी ल्यया (Disruptive Selection): थुकिं निगूगु हे अति विशेषतायात पक्षय् ल्यया काइ, तर मध्यवर्ती विशेषतायात ल्यया काइमखु। थुकिं न्हूगु प्रजातिया विकास (speciation) यायेगु ज्याय् ग्वाहालि यायेफु।

## लिधंसा=
# लोप

The thylacine
*Palaeotherium*
External mold of the extinct *Lepidodendron*

| संरक्षण अवस्था |
| --- |
| लोप जुइगु खतरा |
| लोप |
|
लोप
लोप परिभाषा  |
| थ्रियटेन्ड |
|
क्रिटिकल्ली एन्डेन्जर्ड
एन्डेन्जर्ड प्रजाति
भल्नरेबल प्रजाति  |
| म्हो खतरा |
|
नियर थ्रियटेन्ड
संरक्षण डिपेन्डेन्ट
म्हो कन्सर्न  |
| स्वया दिसं |
|
हलिम संरक्षण युनियन
आइ यु सी एन ह्यांगु धलः  |

**लोप** धागु संरक्षणयागु छगु अवस्था खः। थ्व अवस्थाय् प्राणीतः हलिमे ल्यं दै मखु व ऐतिहासिक दस्तावेज जक्क जुया च्वनि।
# अबायोजेनेसिस

**अबायोजेनेसिस** (Abiogenesis) धैगु छगू वैज्ञानिक सिद्धान्त खः गुकिं न्हापां पृथ्वीइ जीवया उत्पत्ति छुं नं न्हापांगु जीव मदयेक, अजैव पदार्थ (non-living matter)पाखें जूगु धकाः धाइ। थ्व सिद्धान्तं बायोजेनेसिस (biogenesis)या अःखः बिचाःयात अध्ययन याइ। बायोजेनेसिसय् जीवन सदां जीवनपाखें हे उत्पन्न जुइ धकाः धाइ।

## जीवनया उत्पत्ति सम्बन्धी मू बिचाःत

स्व-उत्पत्तिय् यक्व मू चरण व बिचाःत दु:

* न्हापांगु पृथ्वीया अवस्था (Conditions of Early Earth):वैज्ञानिकतय् कथं, ४ अर्ब दँ न्ह्यःया पृथ्वीया वातावरणय् अक्सिजन म्हो जूगु खः। थन मिथेन, एमोनिया, लःया हाः व हाइड्रोजन थेंज्याःगु ग्यास अप्वः दूगु खः। थ्व ईलय् गुंजला मुइगु , पल्पसा (lightning) व युभि रेदियसन (UV radiation) नं तसकं अप्वः ऊर्जा पिहां वइगु खः।

## रासायनिक विकास

* + मिलर–युरे प्रयोग (Miller–Urey Experiment): सन् १९५३स स्टेनली मिलर व ह्यारोल्ड युरे नं छगू प्रयोग यानाः न्हापांगु पृथ्वीया अवस्था थें हे दूगु वातावरणय् एमिनो एसिड (amino acids) थेंज्याःगु सरल जैविक पदार्थत (organic molecules) थः हे दयावयेफु फु धकाः क्यना बिल। थुकिं अजैव पदार्थपाखें जीवनया आधारभूत कुचा दयेके छिंगु दसिं बिल। थ्व सरल अणुत लिपा स्वानाः पोलीमर (polymers) दयेकल, गुकिं प्रोटिन व न्यूक्लिक एसिड दयेकेगु जग थन।

आरएनए हलिं बिचाः (RNA World Hypothesis): थ्व बिचाः कथं, डीएनए (DNA) व प्रोटिन स्वया न्ह्यः आरएनए (RNA) आधारित जीवनया रुप दूगु खः। आरएनएय् निता ज्या यायेगु क्षमता दु: सूचं ल्यंका तयेगु (डीएनएया ज्या) व रासायनिक प्रतिक्रियायात उत्प्रेरित यायेगु (प्रोटिनया ज्या)। थ्व ईलय् आरएनएतेसं थःगु हे प्रतिलिपि (self-replication) दयेकेगु सुरु याःगु विश्वास दु।

प्रोटोसेलतय्गु विकास (Formation of Protocells): जैविक अणुत लिपिड (lipids)या भः(membrane) दुने मुनाः **प्रोटोसेल** (Protocell)या रुप कायेफु। प्रोटोसेल धैगु वास्तवय् जीवन मखुसां, थ्व कोष (cell)या न्हापांगु रुप खः, गुकिं दुनेया वातावरणयात पिने स्वया बाया तयेफु।

## आलोचना व वैकल्पिक बिचाःत

* प्यानस्पर्मिया (Panspermia): थ्व बिचाः कथं, पृथ्वीइ जीवनया उत्पत्ति थन मजूसें बरु जीवनया न्हापांगु रुप धूमकेतु (comets) वा उल्का (meteorites)या माध्यमं अन्तरिक्षपाखें पृथ्वीइ वःगु खः।

## लिधंसा
# मनूया विकासक्रम

A phylogenic
*Notharctus tenebrosus*
Reconstructed tailless *Proconsul*
**मनूया विकासक्रम** धैगु मनू (Homo sapiens)यात मेमेगु प्राइमेत (primates) स्वया बायावंगु विकासवादी प्रक्रिया खः। थुकिं एप (apes)या पुचलं मनू न्ह्यायेगु व विकास जुइगु ज्यायात क्यनी। वैज्ञानिकतय् कथं, मनूया विकासक्रम करिब ६० लखः दँ न्ह्यः अफ्रिकाय् न्ह्याःगु खः।

## ब्वथला व पुर्खात

* प्रारम्भिक पुर्खा (Early Ancestors): मनूयात वैज्ञानिक कथं **होमिनिन** (Hominin)या पुचलय् तयेगु या। दकलय् न्हापांगु म्हस्यूगु मनू पुर्खात दथुइ **अस्ट्रालोपिथेकस** (Australopithecus) मू खः। थ्व पुचलय् करिब ४० लखः दँ न्ह्यः बाइपेडालिज्म (Bipedalism - निपा तुतिया ग्वाहालिं न्यासिवनिगु)या विकास न्ह्याःगु खः।
* विकासक्रमया पलाः (Stages of Evolution): उत्पत्तिया दृष्टिकोणं, मनूया विकासक्रमय् थी-थी चरणत व प्रजाति दु:

| जिनस (Genus) | मू प्रजाति (Key Species) | विशेषता (Key Characteristics) | ईया कालखण्ड (Time Period) |
| --- | --- | --- | --- |
| **अस्ट्रालोपिथेकस** | *A. afarensis* (लुसि) | निपा तुतिया ग्वाहालिं न्यासिवनिम्ह, चिग्वःगु न्हेपु। | ४० निसें ३० लखः दँ ति न्ह्यः |
| **होमो** (Homo) | *Homo habilis* | न्हापांगु ज्याभः दयेकीम्ह (tool use), न्हेपुया आकार तःधना वःगु। | २५ निसें १५ लखः ति दँ न्ह्यः |
| **होमो इरेक्टस** | *Homo erectus* | न्हापां अफ्रिका त्वताः एसिया व युरोपय् थ्यंम्ह, मि छ्यलिम्ह | १८ निसें १.४ लखः ति दँ न्ह्यः |
| **होमो सेपियन्स** | *Homo sapiens* | आधुनिक न्हेपु, जटिल भाय् व तजिलजि। | ३ लखः दँ न्ह्यः निसें आःतक |

## म्ह-हिला

मनूया विकासक्रमय् निगू मू म्ह हिला दत, गुकिं मनूयात म्हसिका बिल:

* निपा तुतिया ग्वाहालिं न्यासे वनिगु(Bipedalism): प्यपा तुतिया थासय् निपा तुति छ्यलाः ध्ःस्वायेकः न्ह्यायेगु क्षमता मनूया विकासक्रमया दकलय् न्हापांगु व महत्वपूर्ण पलाः खः। थुकिं ल्हाःयात ज्याभः ल्ह्वनेगु व दयेकेगु निंतिं स्वतन्त्र यात।
* न्हेपु व म्हया आकार तःधंगु जुयावंगु (Encephalization and Body Size): ई नापं **होमो** ताजिया न्हेपुया आकार निरन्तर तःधंगु जुया वन। तःग्वःगु न्हेपुं यानाः मनूतेसं जटिल भाषा, कला व संस्कृतिया विकास यात।

## प्रवास व प्रसार

* न्हापांगु प्रवास (First Migration): करिब १८ लखः दँ न्ह्यः **होमो इरेक्टस** न्हापांगु पुचः अफ्रिका त्वताः हलिंया मेमेगु ब्वय् (दसु: मध्य एसिया) च्वं वन।
* आधुनिक मनूया प्रवास (Out of Africa Theory): वैज्ञानिकतय्गु दकलय् अप्वः स्वीकृत बिचाः कथं **होमो सेपियन्स** (आधुनिक मनूत) करिब ७०,००० निसें १ लखः दँ न्ह्यः अफ्रिका स्वया पिहां वयाः हलिंया फुक्क ब्वय् थ्यन। थुकिं यानाः लिपांगु ईलय् इपिंसं मेमेगु होमो प्रजाति (दसु: निएन्डरथल)यात विस्थापित याना बिल।

## लिधंसा
# जैविक विविधता

An example of the biodiversity of fungi
Shown in a museum, various models of species across various taxa and orders visualize the variety of life on earth.
The World Wildlife Fund's Living Planet Report 2024 found that wildlife populations declined by an average 73% since 1970.
**जैविक विविधता** धैगु छगू निश्चित थासय्, वातावरणय् वा पृथ्वीइ लूइपिं जीवया थी-थी प्रजाति, इमिगु भिन्नतायात म्हसीकिगु छगू वैज्ञानिक कुतः खः। थ्व खँग्वः दकले न्ह्यः वाल्तर जि रोसेनं १९८५स छ्यलादीगु ख।

## जैविक विविधताया ताजि

जैविक विविधतायात मू कथं स्वंगू तगिमय् बायेछिं

* १. आनुवंशिक विविधता (Genetic Diversity): थ्व छगू हे प्रजातिया दुने जीन (gene) या भिन्नता खः। थुकिं छगू प्रजातिया दुजःतेगु दथुइ दूगु भौतिक व व्यवहारय् दूगु भिन्नतात म्हसीकि।
* २. प्रजातिगत विविधता (Species Diversity): थ्व छगू निश्चित क्षेत्रय् दूगु प्रजातिया ल्या व बहुलता (richness and abundance) खः। दसु, छगू जंगलय् पेपांचू व सिमातेगु थी-थी प्रजाति।
* ३. इकोसिस्टम विविधता (Ecosystem Diversity): थ्व छगू भौगोलिक क्षेत्रय् दूगु थी-थी कथंया वासस्थान, जैविक पुचः, व इकोसिस्टमया ताजिया सीकेज्या खः। दसु, मरुभूमि, वागुं (rainforest) व समुद्री वासस्थान (marine habitats)।

### जैविक विविधताया महत्त्व

जैविक विविधता सकल जीव व पृथ्वीया इकोसिस्टमया निंतिं तसकं महत्त्वपूर्ण दु:

* इकोलोजिक ज्यातेगु (Ecological Functions) महत्त्व : थुकिं वातावरणयात स्थिर याइ, ल चक्र (water cycle)यात ग्वहालि याइ, माःगु चा दयेकेगु (soil formation), व वायुमण्डलीय ग्यासयात सन्तुलनय् तइगु ज्या याइ।
* आर्थिक लाभ (Economic Benefits): जैविक विविधतां मनूयात वसः, नसा वस्तु, वासःया स्रोत (दसु: आपालं एन्टीबायोटिक) व चाहिलाज्याया निंतिं आधार बिया तइ।
* ल्वय् नियन्त्रण (Disease Control): तसकं अप्वः जैविक विविधता दूगु थासय् रोग सङ्क्रमणया खतरा म्हो जुइगु प्रमाण लूगु दु।

## जैविक विविधतायात खतरा (Threats to Biodiversity)

जैविक विविधताय् थ्यंगु मू खतरा थ्व कथं दु:

* वासस्थान नाश (Habitat destruction)
* लफय् हिउपा (Climate change)
* प्रदूषण (Pollution)
* अतिक्रमणकारी प्रजाति (Invasive species)
* अप्वः दोहन (Overexploitation)

## लिधंसा
# चार्ल्स डार्विन

A chalk drawing of the seven-year-old Darwin in 1816, with a potted plant, by Ellen Sharples

**चार्ल्स रोबर्ट डार्विन**|  ५१दंय् वेकलं *द ओरिजिन अफ स्पिसिज्* छापेयानादिल |
| बुगु | फेब्रुवरी १२ १८०९ माउन्ट हाउस, श्रीव्स्ब्युरी, श्रोपशायर, बेलायत |
| मदुगु | अप्रिल १९ १८८२ डाउन हाउस, केन्ट, बेलायत |
| थाय्-बाय् |  बेलायत |
| दे |  बेलायती |
| ज्यायागु ख्य: | प्रकृतिविद |
| स्वापु दुगु गुथि/ज्यास: | रोयल ज्योग्राफिकल सोसाइटी |
| आल्मा मेटर | युनिभर्सिटी अफ एडिनबरा युनिभर्सिटी अफ क्याम्ब्रिज |
| डक्टोरल एड्भाइजर | एडम सेड्ज्विक |
| नांजागु ज्याखं | द ओरिजिन अफ स्पिसिज् न्याचुरल सेलेक्सन |
| ब्वेछिंगु सिरपा | रोयल मेडल (१८५३) वुल्लास्टन मेडल (१८५९) कोप्ली मेडल (१८६४) |
| धर्म | चर्च अफ इंग्ल्यान्ड, अग्नोस्टिक १८५१ धुंका |

**चार्ल्स डार्विन** छम्ह नांजाम्ह वैज्ञानिक खः। वेकयागु विकासवादी सिद्धान्त नं विज्ञानयागु दिशानिर्देशय् छगु तधंगु ग्वाहालि बिगु दु। वेकलं अल्फ्रेड रसेलनाप जाना च्वयादिगु "ओरिजिन अफ स्पिसिज" विज्ञानयागु दक्ले महत्वपूर्ण सफूय् छगु खः।
वेकलं बिगल नां यागु जहाजय् च्वना हलिमयु यक्व थासे झायादिल। हलिमयागु भ्रमण धुंका वेकलं छुं सिद्धान्त देका दिल। वेकयागु सिद्धान्त थ्व कथंयागु दु-

* प्राकृतिक ल्येयेज्या (न्याचुरल सेलेक्सन)
* भिन्नता (भरिएसन)
* न्हुगु स्पिसिजयागु बुइज्या

## श्रोत

## पिनेयागु स्वापूतः

**Charles Darwin** यागु बारेय् अप्व जानकारी फुकी ज्याझ्वय् कयादिसं:

 खंग्वसफू अर्थ विकिस्नरीय्

 सफू विकिसफूय्

 धापू विकिधापूय्

 श्रोत च्वसु विकिश्रोतय्

 किपा व मध्यक विकिमंकाय्

 बुखं विकिबुखंय्

 सीकिगु श्रोत विकिभर्सिटीय्

Template:Rodovid

* डार्विन अनलाइन
* डारविनयागु पासापिं
* अर्किड्स्
* डारविन प्रोजेक्ट
* डार्विन सफूधुकु
* डार्विनयागु बारेय् वेबथाय्
* डार्विनयागु ख्वाःदुगु बेलायती नोट
* एन् पि जि
* बि बि सि
* र्‍यासनल रिभोलुसन
* द माउन्ट श्रीउस्ब्युरी
* बोट्यानिकस
* 1871 ग्रेट क्यारिकेचरस्
* ३२१बूक्स्
* चार्ल्स डार्विन at the Open Directory Project
* Charles Darwin यागु कृति प्रोजेक्ट गुटेनबर्गय्
# पालिओन्तोलोजी

Bust of the paleontologist Georges Cuvier
The geologic time scale
The Dodo
**जीवाश्म विज्ञान बाय् पालिओन्तोलोजी** (Paleontology) धैगु पृथ्वीया भूवैज्ञानिक इतिहास (geological history)या ईलय् म्वानाच्वंपिं जीवतेगु अध्ययन यायेगु वैज्ञानिक विधा खः। थुकिं मू कथं जीवाश्म (fossils)या अध्ययन जुइ, गुकिं पुलांगु जीवतय्गु शारीरिक संरचना, इमिगु विकासक्रम, वातावरण व इमिगु दथुया स्वापूया बारेय् जानकारी बी।

## जीवाश्म विज्ञानया अध्ययनया विषयत

जीवाश्म विज्ञानयात थी-थी उप-विभागय् बायेगु या:

* पालिओजुओलोजी (Paleozoology): थुकिं पुलांगु ईया पशुतय्गु अध्ययन याइ। दसु: डाइनासोर, मेमेगु सरीसृप/रेप्ताइल (reptiles), व न्हापांगु स्तनधारी (mammals) पसूत।
* पालिओबोटानी (Paleobotany): थुकिं पुलांगु ईया मां (plants) व वनस्पति जीवनया अध्ययन याइ। थ्व पृथ्वीया न्हापांगु अक्सिजनया वातावरणयात थुइकेगु निंतिं महत्त्वपूर्ण जुइ।
* माइक्रोपालिओनटोलोजी (Micropaleontology): थुकिं सूक्ष्मजीव (microorganisms)या जीवाश्म (दसु: प्ल्याङ्क्तन)या अध्ययन याइ। थ्व पेट्रोलियम व प्राकृतिक ग्यासया भण्डार लुइकेगु ज्याय् ग्वाहालि याइ।

## जीवाश्मया महत्व (Importance of Fossils)

जीवाश्म वैज्ञानिकतय्गु निंतिं यक्व महत्त्वपूर्ण खँया स्रोत खः:

* विकासक्रमया प्रमाण (Evidence for Evolution): जीवाश्मं जीवतयेसं तसकं ताःहाकःगु भूवैज्ञानिक ईलय् हिलावंगु खंयात क्यनी। दसु: आर्कियोप्टेरिक्सया जीवाश्मं झंगः व डाइनासोरया दथुइया स्वापू क्यना बिल।
* प्राचीन वातावरण : जीवाश्मं मनूतयेत पुलांगु ईलय् छगू थासय् गन्याःगु वातावरण दूगु खः (दसु: गुगु थाय् लखय् दुने लाःगु खः) धकाः म्हसीकेत ग्वहालि याइ।
* प्लेत तेक्तोनिक्स (Plate Tectonics): थी-थी महाद्वीपय् छगू हे कथंया जीवाश्म लूगु जुइबलय्, थुकिं लिपांगु ईलय् सकल महाद्वीप स्वानाच्वंगु जुइफूगु सिद्धान्तयात सिद्ध यायेत ग्वाहालि याइ।

## लिधंसा
# जीव विज्ञान

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

जीवशास्त्रय् थी-थी कथंया जीवनयात सीकिगु ज्या जुइ। *(क्लकवाइज टप-देपा निसें)* *इ. कोलाइ*, सिमा फर्न, गजेल, गोलियाथस
**जीव विज्ञान बाय् जीवशास्त्र** (संस्कृतय् "जीव": *म्वानाच्वंगु*; "शास्त्र": "ब्वनेज्या") जीवनया सीकेज्या ख। थ्व एम्पिरिकल विज्ञानया छगु ख्यः ख। थुकिलि म्वानाच्वंगु प्राणी (आयागु व लोप जुइ धुंकुगु)तेगु संरचना, ज्या, विकास, उत्त्पत्ति, इभोलुसन, व डिस्ट्रिब्युसनयात सीकेगु कुतः जुइ। थ्व शास्त्रय् थी-थी कथंया जीवतेत गुणया आधारय्‌ बाय्‌गु व थी-थी कथंया प्राणीतेगु वर्णन याय्‌गु, इमिगु म्वाय्‌गु ज्या सीकिगु, थी-थी कथंया प्रजातिया उत्त्पतिया बारेय् सिकिगु व प्राणीतेगु वातावरण नापयागु सम्बन्ध सीकिगु ज्या जुइ।

## जीवशास्त्रया ख्यःत

जीवशास्त्र छगु तधंगु विषय जुगुलिं थुकिलि यक्व कथंया विशिष्ट ख्यःत दु। परम्परागत कथं जीवविज्ञानया ख्यःतेत प्राणीया आधारय् बाय्‌छिं:

* बोटानी, वनस्पतिया ब्वनेज्या:
* जूलोजी, जनावरतेगु ब्वनेज्या
* माइक्रोबायोलोजी, माइक्रोअर्‍ग्यानिजमतेगु ब्वनेज्या

जीवशास्त्रयात प्राणीयात सीकिगु स्केलय् व अध्ययन याय्‌गु पद्धतिया आधारय् नं बाय्‌छिं:

* जीवरसायनशास्त्र जीवनया रसायन सीकिगु;
* सेलुलर बायोलोजी कोषया सीकेज्या;
* फिजियोलोजी तन्तु व अंगया भौतिक व रसायनिक सीकेज्या
* इकोलोजी प्राणीतेगु स्वापूया सीकेज्या

थ्व नापं जीवशास्त्रय् यक्व एप्लाइड साइन्स नं दु; दसु-मेडिसिन व जेनेटिक मालेज्या आदि।

## इतिहास

जीवशास्त्र छगु एकिकृत विज्ञानया कथं दक्ले न्ह्य १९औं शताब्दीय् वगु ख। थ्व इले वैज्ञानिकतेसं सकल प्राणीतेगु छुं आधारभूत खं मिलेजुगु व थ्व आधारभूत खं नापं सीकुसा अपुइगु खं सीकल। थौं जीवशास्त्र छगु स्तरीय विषय जुगु दु। थ्व विषय ब्वंकुथि, विश्वविद्यालय, आदि थासय् ब्वंकिगु जु। नापं थ्व विषयय् लखौं-लख मालेज्या-पौ (research paper) नं ध्वाय्‌गु या।

## जीवशास्त्रया खँग्वत

1. **जीवशास्त्र**
2. जीवशास्त्रीय वस्तुत:
	1. **डी एन् ए**
	2. ईन्जाइम
	3. प्रोटिन
3. वनस्पति शास्त्र
4. **मृत्यु**
	1. आत्मदाह
5. ईकोलोजी
	1. लोपोन्मुख प्रजाति
	2. लोप
6. गृहस्थिकरण
7. **जीवन**
8. वैज्ञानिक विभाजन
	1. प्रजाति

## * Animalia - Bos primigenius taurus
* Planta - Triticum
* Fungi - Morchella esculenta
* Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
* Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
* Archaea - Halobacteria
* Virus - Gamma phage

## लिधंसा
# वैज्ञानिक तवः

The scientific method is often represented as an ongoing process

This cloud chamber
**वैज्ञानिक तवः** धागु छुं फेनोमेनायात अनुसन्धान यायेगु, न्हुगु ज्ञान सीकिगु व न्हापाया ज्ञानयात भिंकिगु वा परिमार्जित यायेगु प्रविधिख। छगू अनुसन्धान वैज्ञानिक जुयेयात व अनुसन्धान अनुभव यायेछिंगु, इन्पेरिकल व लनेछिंगु प्रमाणय् आधारित जुया कारण आधारित सिद्धान्तया अधीनय् लायेमा।. छगू वैज्ञानिक पद्धतिइ अध्ययन व प्रयोग/जाँचया डेटा मुंका, अध्ययनया विषययागु बारेय् विचाः(हाइपोथेसिस) देका व विचाःयात जाँचेयाइगु ज्या जुइ।

## लिधंसा
# प्राणी

One criterion proposes that an organism cannot be divided without losing functionality. This basil
A lichen
A virus such as tobacco mosaic virus
**प्राणी** धाःगु प्राण दूगु वस्तु ख। प्राणीतयेत थी-थी कथं बायेछिं।

## वर्गीकरण

प्राणीतेत क्वय् बियतःगु पुचलय् बायेछिं। थ्व पुचलय् दक्वं प्राणी मदु व छुं प्राणीतेगु दसु जक्क बियातःगु दु।

### **पशु**

1. 1. आर्थ्रोपोदा
		1. **की**
		2. इमु
		3. हा
		4. लापा
	2. च्यागुतुति (एराकनिदा)
	3. जंक्वेंदुपिं
	4. **एम्पिबियन**
		1. ब्यांचा
	5. **झंग**
		1. बखुं
		2. इमा
	6. **न्या**
		1. शार्क
	7. दुरुपा दूगु
		1. गुंमनू
			1. **मनू**
		2. चिकंलापा
		3. माकःधुँ
		4. उंथ
		5. भौ
		6. चौपाया
		7. खिचा
		8. सोंस
		9. किसी
			1. म्यामथ
		10. सल
		11. दुगुचा
		12. सिंह
		13. फा
		14. व्हेल
	8. **रेप्टाइल**
		1. डाइनोसौर्
		2. सर्प

### आर्केया

### **ब्याक्टेरिया**

### **फुसा**

1. 1. किमना (Yeast)

### **वनस्पति**

1. स्वांमा
2. सिमा
3. घाँय्

### प्रोटिस्टा

## स्वयादिसँ

* विकिपिडिया:विकिज्याझ्वः प्राणी
# एनाटोमी

One of the large, detailed illustrations in Andreas Vesalius
A dissected body, lying prone on a table, by Charles Landseer
मनुया छयँया एनाटोमी
**एनाटोमी**  जीवित प्राणितयेगु (मनु, पशु, वनस्पति ) म्हया अध्ययन ख। थुकिलि म्ह चायेका म्हया भाग (अंग, ला व क्वंय् ) स्वेगु थें जुइ। *एनाटोमी* अध्ययन याइपिं मनुतयेसं अले छगु निश्चित अंग (वा क्वंय् वा ला) गन दयेमा व सामान्य रूपं गन दु धका स्वइ।

एनाटोमीया इतिहास 1600 BCEया तिथिँ न्ह्यथं गबले मिस्रमितयेसं मनुया म्ह संरचनाया अध्ययन न्ह्यथन। इमिसं सें, अम्पि, जालासें, नुगः आदि यक्व अंगया ज्या म्हसीकल व लसीका प्रणालीया संरचना व ज्या दकले न्हापा सीकिपिं मनुत ख।

शैक्षणिक मानव एनाटोमिस्टत साधारणतया विश्वविद्यालय, चिकित्सा विद्यालय वा शिक्षण चिकित्सालयय् ज्या याइ। वय्कःपिं आपालं एनाटोमीया ब्वंकेज्या, वा निश्चित प्रणाली, अंग, तन्तु व कोशिकातयेगु अनुसंधानय् संलग्न जुइ।

## म्ह प्रणाली

मनुया म्हय् कार्डियोभास्कुलर प्रणाली (म्हया थी-थी थासय् हि इनिगु प्रणाली), ला प्रणाली (लाग्वारा व पुचः दैगु प्रणाली), नर्भस तंत्र (नर्भतयेत नियंत्रित याइगु प्रणाली), कवं (क्वें) आदि थी-थी प्रणाली दु।
मनु एनाटोमी, फिजियोलोजी व बायोकेमिस्ट्री आधारभूत चिकित्सा विज्ञान ख गुकियात साधारण रुपं मेडिकल स्कूलया न्हापांगु दंय् स्यनिगु जुइ।

## मेमेगु पौ

* चिकित्सा
* जीव विज्ञान
* पशु विज्ञान
	+ तुलनात्मक एनाटोमी
	+ अंग (एनाटोमी)

Template:Biology-stub
# जीवरसायनशास्त्र

Gerty Cori
DNA structure (Template:PDB2)<ref>Edwards
The main elements that compose the human body shown from most abundant (by mass) to least abundant
**जीवरसायनशास्त्र** धागु प्राणीतेगु म्हे जुइगु रसायनतेगु बारेयागु ब्वनेज्या खः।

## स्वया दिसं

* ग्लाइकोलाइसिस
* क्रब चक्र
* जेनेटिक्स
* सेलुलर इनर्जेटिक्स
* इन्जाइम
* अर्गानिक रसायनशास्त्र
# भ्रूणशास्त्र

**1** - morula
**1** - blastula, **2** - gastrula
A tiny person (a *homunculus*) inside a sperm
**भ्रूणशास्त्र** (अंग्रेजी: Embryology) धागु दक्ले तधंगु अर्थले प्राणी यागु प्राण न्ह्येथेईगु अर्थात छगु कोष यागु अवस्थानिसें उकिगु वयस्क अवस्थातक्क उकिगु म्हे जुइगु परिवर्तनयागु सीकेज्या ख:| तर ज्याझ्वया अर्थले प्राणी बुइ न्ह्य तक्क यागु परिवर्तन यात जक्क थ्व शास्त्रले सीकेज्या याई|

## सीका कायेगु तव

भ्रूणशास्त्र निगु कथंलं सीके ज्यु:-

* अन्टोजेनी (अंग्रेजी: Ontogeny), छम्ह प्राणीयागु विकास सीकिगु ; व
* फाईलोजेनी,(अंग्रेजी:Phylogeny) जनावर जगतया विकासक्रमया ईतिहासनाप स्वाना सीकिगु|

## विकास प्रकृया

जंक्वें दुगु पशु (अंग्रेजी:Vertaebrata)ले छम्ह न्हुम्ह प्राणीया विकास जुईत छगु मिसा जर्म कोष (ओभम्)यात छगु मिजं जर्म कोष (स्पर्म्याटोजूआ)नं फर्टिलाईज यायेमा| ओभम् धागु छगु न्युक्लियटेड कोष ख:| थ्व फर्टिलाईज जुइधूंका म्हयागु थीथी कथंया तन्तु व अंग थुकिलीं हे बुया वै| थथे बुया वैगु निगु प्रकृयाया लीच्व ख:| व निगु प्रकृयाय **सेग्मेन्टेसन** व **डिफ्रेन्सियसन** ख:|

अत:, फर्टिलाईजेसन जुगु ओभम् येक्व सेग्मेन्टेसन जुया येक्व कोषत देकी| दक्ले न्हापा ला फुकं कोषत छता थें हे खने दै| तर लिपा कोष नीगू कथंया जुया वनी| थ्व नीगु कथं ख-

* म्हयागु कोष, थुकिगु ज्या म्हयागु तन्तु देकिगु ख: व
* जर्म कोष, थ्व कोषत प्रजनन ग्रन्थिले थाई — मिस्तले ओभरीले व मिजंले टेस्टेसले— व जातीयागु अमरत्व यागु लागी थयित देछाई

## स्वया दिसं

* कोष
* ओभम्
* जीवशास्त्र
* जुलोजी

## लिधंसा

* ग्रेज एनाटोमी
# मेटाबोलिजम

Simplified view of cellular metabolism
Glucose
Structure of adenosine triphosphate
प्राणीया म्हय् जुइगु जीवरसायनिक प्रक्रियातयेत मेटाबोलिजम धाइ। थुकिलि क्याटाबोलिजम व एनाबोलिजम प्रकारया प्रक्रिया जुइ।

## स्वयादिसँ

* बायोकेमिस्ट्री
# भूगोल

**भूगोल** (संस्कृत *भूगोल* - *भू* अर्थात बुँ व गोल) पृथ्वी, पृथ्वीया बुँ, बुँया प्रकार, वासी, व थ्व नापस्वापू दूगु फेनोमेनाया सीकेज्या ख। भूगोलया प्यंगु मू ऐतिहासिक विधा प्राकृतिक व मानवीय फेनोमेनाया स्प्याशियल एनालाइसिस (spatial analysis), क्षेत्रफल सीकेज्या (थाय्‌ व क्षेत्र), मानव-बुँया स्वापूया सीकेज्या, व पृथ्वी विज्ञानया शोध ख। अथे जुसां, आधुनिक भूगोल छगू समावेशी ख्यः ख गुकिलिं पृथ्वी व थुकिया सकल प्राकृतिक व मानवीय गुणया सीकेज्यायायेत स्वै। थुकिलि वस्तु व संरचना गन-गन दु नापं थन्यागु संरचना छाय् दयावल व लिप छु जुयावनि धैगु नं सीकेज्या जुइ। मनु व भौतिक शास्त्रया दथुया तांया रुपय् विकशित थ्व शास्त्रया निगु मू ख्यः दु —मानवीय भूगोल व भौतिक भूगोल।

## भूगोलया ख्यः

### भौतिक भूगोल

भौतिक भूगोलय् भूगोलयात पृथ्वी विज्ञानया रुपय् कायेगु या। थुकिलि भौतिक लिथोस्फेर, हाइड्रोस्फेर, पृथ्वीया वातावरण, पेदोस्फेर, व पृथ्वीया पशु व वनस्पतितयेगु उपस्थिति (बायोस्फेर)या सीकेज्या जुइ। भौतिक भूगोल क्वे बियातःगु पुचःले बायेछिं:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  | किपा:Cyclone Catarina from the ISS on March 26, 2004.JPG |  |  |
| जीवभूगोल | जलवायुशास्त्र व प्राचीनजलवायुशास्त्र (paleoclimatology) | तटीय भूगोल | वातावरणीय भूगोल व व्यवस्थापन |
|  |  |  |  |
| जियोदेसी (Geodesy) | भूसंरचनाशास्त्र (Geomorphology) | च्वापुखुसि शास्त्र (Glaciology) | जलशास्त्र व जलमापनशास्त्र (Hydrography) |
|  |  |  |  |
| ल्याण्डस्केप इकोलोजी | समुद्रभूगोल | चा शास्त्र (Pedology) | प्राचीन भूगोल (Palaeogeography) |
|  |
| क्वाटर्नरी विज्ञान |

### मानव भूगोल

 भूगोलया छगू ख्यः ख। थ्व ख्यले भूगोल व मनुया अन्तरक्रियाया प्रकृया व पद्धतिया सीकेज्या जुइ। थुकिलि मानवीय, राजनैतिक, सांस्कृतिक, सामाजिक, व आर्थिक ख्यया भूगोलय् प्रभावया सीकेज्या व मालेज्या जुइ। थ्व ख्यःयात क्वे बियातःगु पुचले बायेछिं :

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
| सांस्कृतिक भूगोल | विकास भूगोल | आर्थिक भूगोल | उसाँय्‌ भूगोल |
|  |  |  |  |
| ऐतिहासिक व ई भूगोल | राजनैतिक भूगोल व भैगोलिक राजनीति | जनसंख्या भूगोल वा डेमोग्राफी | धार्मिक भूगोल |
|  |  | किपा:Tourists-2-x.jpg |  |
| सामाजिक भूगोल | यातायात भूगोल | पर्यटन भूगोल | नगरीय भूगोल |

## लिधंसा

## स्वयादिसँ

* विज्ञान
* खुसि
* मिगुँ
* महासागर