Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# अपहरण

K. J. Ståhlberg
The abduction of Dinah
Arrested kidnappers in Rio de Janeiro, Brazil
**अपहरण** धाःगु मनुयात बल छ्यला जबरजस्ती छगू थासय् यंका मनुया पलेसा ध्यबा वा ज्या कायेगु अपराध ख।

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या

### उत्पत्ति व विकास

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथं छ्येलेज्या जुल।

### छ्येलेज्या

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु।

## स्वया दिसँ

* अपराध
# जुन १८

थ्व दिं ग्रेगोरियन पात्रोयागु दिं खः। थ्व दिं खुनु जुगु ऐतिहासिक घटनातः थु कथं दु:

## मू घटनातः

### न्हापा न्हापा

### १९औं शताब्दी

### २०औं शताब्दी

### २१औं शताब्दी

|  |
| --- |
|  |
| **दंयागु ला व दिंत:** |
| ज्यानुवरी | १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९ ३० ३१ |
| फेब्रुवरी | १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ (२९) (३०)  |
| मार्च | १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९ ३० ३१ |
| अप्रिल | १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९ ३० |
| मे | १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९ ३० ३१ |
| जुन | १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९ ३० |
| जुलाई | १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९ ३० ३१ |
| अगस्ट | १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९ ३० ३१ |
| सेप्टेम्बर | १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९ ३० |
| अक्टोबर | १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९ ३० ३१ |
| नोभेम्बर | १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९ ३० |
| डिसेम्बर     | १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९ ३० ३१ |
# दँ

An animation of the inner Solar System
**दँ** धाःगु छगु निश्चित कालखण्ड ख। थ्व कालखण्ड सौर्य वा चन्द्र नगुमां कथं पाइ। सौर्य कालखण्डय् पृथ्वीं सूर्द्यःयात छचाखेलं चाःहिलिगु ई यात दँ धाइ। चन्द्र नगुमांय् १२गु चन्द्रमास वा अधिवर्षय् १३गु चन्द्रमासं दँ दयाच्वनि।

## स्वया दिसँ

* ई (काल)
# प्रिथिबी

**पृथ्वी** |  |
| The Blue Marble*, taken from Apollo 17.* |
| Orbital characteristics (Epoch J2000) |
| Aphelion | 152,097,701 km (1.016 710 333 5 AU) |
| Perihelion | 147,098,074 km (0.983 289 891 2 AU) |
| Semi-major axis | 149,597,887.5 km (1.000 000 112 4 AU) |
| Semi-minor axis | 149,576,999.826 km (0.999 860 486 9 AU) |
| Orbital circumference | 924,375,700 km ( 6.179 069 900 7 AU) |
| Orbital eccentricity | 0.016 710 219 |
| Sidereal orbit period | 365.256 366 d (1.000 017 5 a) |
| Synodic period | n/a |
| Max. orbital speed | 30.287 km/s (109,033 km/h) |
| Average orbital speed | 29.783 km/s (107,218 km/h) |
| Min. orbital speed | 29.291 km/s (105,448 km/h) |
| Orbital inclination to ecliptic | 0 (7.25° to Sun's equator) |
| Longitude of the ascending node | 348.739 36° |
| Argument of the perihelion | 114.207 83° |
| Satellites | 1 (the Moon) *(see also 3753 Cruithne)* |
| Physical characteristics
 |
| Aspect Ratio | 0.996 647 1 |
| Ellipticity | 0.003 352 9 |
| Equatorial radius | 6,378.137 km |
| Polar radius | 6,356.752 km |
| Mean radius | 6,372.797 km |
| Equatorial circumference | 40,075.02 km |
| Meridional circumference | 40,007.86 km |
| Mean circumference | 40,041.47 km |
| Surface area | 510,065,600 km² |
| Land area | 148,939,100 km² (29.2 %) |
| Water area | 361,126,400 km² (70.8 %) |
| Volume | 1.083 207 3×10१२ km³ |
| Mass | 5.9742×10२४ kg |
| Density | 5,515.3 kg/m³ |
| Equatorial surface gravity | 9.780 1 m/s² (0.997 32 g) |
| Escape velocity | 11.186 km/s
39,600 km/h≅ |
| Sidereal rotation period | 0.997 258 d (23.934 h) |
| Rotational velocity at equator | 465.11 m/s |
| Axial tilt | 23.439 281° |
| Right ascension of North pole | 0° (0 h 0 min 0 s) |
| Declination | +90° |
| Albedo | 0.367 |
| Surface temperature |

| min | mean | max |
| --- | --- | --- |
| 185 K | 287 K | 331 K |
| -88.3 °C | 14 °C | 57.7 °C |

 |
| Surface pressure | 101.3 kPa (MSL) |
| Adjective | Terrestrial, Terran, Telluric, Tellurian, Earthly, Earthling (lifeforms) |
| Atmospheric constituents |
| Nitrogen | 78.08 % |
| Oxygen | 20.94 % |
| Argon | 0.93 % |
| Carbon dioxide | 0.038 % |
| Water vapor | Trace (varies with climate) |
| This box: * view
* talk
* edit
 |

**पृथ्वी** छगु ग्रह खः | थ्व ग्रह सूर्द्ययागु ३औ नापं यागु ग्रह खः । थ्व ग्रहय् ठोस, तरल व वायु रुपय् तत्त्वत दु। थ्व ग्रहय् तरल रुपय् ल (ना) दयाच्वंगु दु। आ तक्क प्राणीत दुगु ग्रह थ्व हे छगु जक्क खनेदु। थ्व ग्रहयागु वायुमण्डलय् नाइट्रोजन व अक्सिजन वायुत अप्व खनेदु। तरल अवस्थाय् ल (निगु हाइड्रोजन व छगु अक्सिजन स्वाना दुगु कम्पाउन्ड) अप्व दु।
# सोमवार

Galileo
A depiction of Máni
This postcard, sent in 1907 and captioned "Monday Morning in N. Y. City", reflects the tradition of Monday as a day for washing clothes.

|  |
| --- |
| **सोमवार** |
| **मू भाय्** | संस्कृत |

सोमवार सप्ताह याउ छगु न्ही खः। थ्व आईतवाः याउ लिपा व मंगलवारयाउ न्ह्यने ला। सोमवारयाउ ना सोमखं जुगु खः, गुकियाउ अर्थ भगवान शिव जुई। थ्व सप्ताह याउ २ न्हीखय् लाइ, विश्वयाउ गुलि देशय् थ्व सामान्य कामकाजयाउ प्रथम दिन जुई, ए जुया थ्वित सप्ताह याउ प्रथम न्ही नं धाई। **सोमवार** छगु संस्कृत भाषायागु खँग्वः खः। थ्व खँग्वःयागु छ्येलेज्या येक्व सफू व स्तोत्रय् जुगु दु।

## खँग्वःयागु उत्पत्ति व छ्येलेज्या

### उत्पत्ति व विकास

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल।

### छ्येलेज्या

थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु।

* दसु — 'सोमवार'*ः**, पुं, (सोमस्य वारः।
* दसु — :“**सोमवार**ेऽप्यमावास्या आदित्याहे च सप्तमी।
* दसु — 'सोमवार**व्रतं**, क्ली, ('सोमवार**कर्त्तव्यं व्रतम्।
* दसु — :प्रति**सोमवार**ोपवासपूर्व्वकसायंकालकर्त्तव्यशिव-।
* दसु — :“**सोमवार**े विशेषेण प्रदोषादिगुणैर्युते।

## मेमेगु भाषे छ्येलिगु रुप

मेमेगु भाषे थ्व खँग्वयात छ्येलिगु रुप थ्व कथलं दु

* नेपाल भाषा :
* पालि :
* हिन्दी :
* खेँ भाषा :
* बांग्ला भाषा :
* मराठी भाषा :
* भोजपुरी भाषा :
* उडिया भाषा :
* गुजराती भाषा :
* मणिपुरी भाषा :
* रोमानी भाषा :
* पञ्जाबी भाषा :
* आसामी भाषा :
* मैथिली भाषा :
* द्रविड भाषात :
* मेमेगु भाषा:

## स्वया दिसँ

* संस्कृत

## पिनेयागु स्वापू

संस्कृत खँग्वसफू

(थ्व भाषा नाप स्वापू दुगु चीहाकगु च्वसु खः। थ्व च्वसुय् अप्व तथ्य तनादीत ईनाप दु।)

## लिधंसा
# सुन्हि

[[Image:NKS 1867 4to, 97v, Odin on Sleipnir.jpg|thumb|The Norse
[[Image:US Navy 080206-N-7869M-057 Electronics Technician 3rd Class Leila Tardieu receives the sacramental ashes during an Ash Wednesday celebration.jpg|thumb|alt=A priest marks a cross of ashes on a worshipper's forehead.|The imposition of ashes on Ash Wednesday

**सुन्हि** धयागु वाःया प्यगूगु न्हि खः ।

## नां

थ्व न्हिया नां **सुनगु** या नामं दूगु खः ।
# संन्हि

Saturnus, Polidoro da Caravaggio
Saturday is named after the planet Saturn, which in turn was named after the Roman god Saturn

**संन्हि** धयागु वाःया लिपांगु न्हि खः ।

## नां

थ्व न्हिया नां **संनगु** या नामं दूगु खः ।
# निन्हि

*Sol Iustitiae (Sun of Righteousness*
A depiction of Máni
In the United States, National Football League games are usually played on Sunday
**आईतवाः** धागु वाःया न्हापांगु न्हि खः ।

## नां

थ्व न्हिया नां **निभाः**या नामं दूगु खः ।
# घौ

**घौ** (Hour, चिं: **h** वा **hr**) धइगु ईया इकाइ खः गुगु ६० मिनेत या मंकाः खः। थ्व अन्तर्राष्ट्रिय इकाइ प्रणाली (SI) या अङ्ग मजूसां वैज्ञानिक व व्यावहारिक रूपं हलिं न्यंकं ईया गणनाया निंतिं स्वीकार यानातःगु इकाइ खः। छगू सौर दिं (Solar day) यात २४ समान भागय् बायेबलय् छगू घौ दयेकी।

## ईया गणना व स्वापू

घौया मेगु इकाइत नाप थथे स्वापू दु:

* १ घौ = ६० मिनेत
* १ घौ = ३,६०० सेकेन्द
* २४ घौ = १ दिं (छगू अहोरात्र)

## ऐतिहासिक विकास

घौ बाय् घौछिया अवधारणा प्राचीन काल निसें न्ह्याःगु खः। 'घौ' खँग्वः संस्कृतया 'घटिका' वा 'घटी' पाखें वःगु खः। प्राचीन कालय् लः-घडी (Water clock) वा घः (Pitcher) छ्यलाः ई दायेगु जूगुलिं थुकियात 'घौ' धाल।

* **मिस्र व मेसोपोटामिया:** प्राचीन मिस्रवासीतय्सं सुर्द्यःया जः (Sundial) स्वयाः न्हियात १२ भागय् व बहनीयात १२ भागय् बायाः २४ घौया दिं दयेकूगु खः।

## छ्यलाबुला व महत्त्व

* **समय व्यवस्थापन:** ज्याया ई (Working hours), स्कूलया ई, व यात्राया ईब्यः घौछिया आधारय् दयेकीगु परम्परा दु।
* **वाणिज्य व उद्योग:** ज्याकुथिइ लजगामि/ज्यामि तय्त ज्याया घौ (Hourly rate) कथं ज्याला बीगु जुइ।
* **विज्ञान व खगोलशास्त्र:** पृथ्वीया परिक्रमा व ग्रहतयगु गति ल्या खायेबलय् घौयात छगू महत्वपूर्ण मापदण्ड कथं हनि।

## समय क्षेत्र (Time Zones)

हलिंयात २४ गू समय क्षेत्रय् बायातःगु दु। पृथ्वीं ३६० डिग्री चाहिलेत २४ घौ काइ, गुकिया अर्थ पृथ्वीं १ घौय् १५ डिग्री पार याइ। थ्व हे आधारय् हलिंया थी-थी देय्या ई (Time zone) पाःगु जुइ।

## ब्वनादिसँ

* Dohrn-van Rossum, Gerhard (1996). *History of the Hour: Clocks and Modern Temporal Orders*.
* International Bureau of Weights and Measures (BIPM) - Units outside the SI.
# वाः

World map showing the first day of the week used in different countries according to the Common Locale Data Repository
An Italian cameo
Schematic comparison of the ordering of the classical planets (arranged in a circle) and the sequence of days in the week (forming a {7/3} heptagram
**वाः** धागु न्हेन्हु दिंया छगू मङ्काः खः।

## न्हि

छवाः दुने न्हेता न्हित दइ ।

* निन्हि
* मिन्हि
* इनान्हि
* सुन्हि
* सिँन्हि
* लुँन्हि
* संन्हि

## स्वयादिसँ

* दिं
* दँ
* ई
# सेकेन्द

१ सेकेन्द
**सेकेन्द** (Second, चिं: **s**) धइगु अन्तर्राष्ट्रिय इकाइ प्रणाली (SI) य् ई (Time) दायेगु आधारभूत इकाइ खः। थ्व हलिं न्यंकं वैज्ञानिक, औद्योगिक व न्हिथंया ज्याखँय् दकलय् अप्वः छ्यलिगु ईया इकाइ खः। ऐतिहासिक रूपं थ्व छगू दिंया १/८६,४०० भाग खः।

## परिभाषा व वैज्ञानिक आधार

प्राचीन काल निसें सेकेन्दयात पृथ्वीया परिक्रमा (Rotation) या आधारय् परिभाषित यानातःगु खः। तर, पृथ्वीया गति सदां उथें मजूगुलिं आधुनिक विज्ञानय् थुकियात परमाणविक स्तरय् परिभाषित याइ।

**आधुनिक परिभाषा (सन् १९६७):**
सेकेन्द धइगु 'सिजियम-१३३' (Caesium-133) परमाणुया आधारभूत अवस्था (Ground state) या निगू 'हाइपरफाइन' तह दथुइ जुइगु संक्रमणं पिहाँ वइगु विकिरणया ९,१९,२६,३१,७७० (९ अर्ब स्वया अप्वः) पिरियदया हाकः खः।

## ईया मेगु इकाइत नाप स्वापू

सेकेन्द मेगु तःधंगु इकाइतयगु आधार खः:

* १ मिनेत = ६० सेकेन्द
* १ घौ = ६० मिनेत = ३,६०० सेकेन्द
* १ दिं = २४ घौ = ८६,४०० सेकेन्द

## उप-इकाइत (Sub-units)

प्रविधि व सूक्ष्म विज्ञानय् सेकेन्ड स्वया चिधंगु इकाइत छ्यली:

* **मिलिसेकेन्ड (ms):** १०⁻³ सेकेन्ड (१/१,००० भाग)
* **माइक्रोसेकेन्ड (mu s):** १०⁻⁶ सेकेन्ड
* **न्यानोसेकेन्ड (ns):** १०⁻⁹ सेकेन्ड (कम्प्युटर चिप्सया गति मापनय् छ्यली)

## महत्त्व व छ्यलाबुला

* **दासुज्या:** मेगु यक्व वैज्ञानिक इकाइत (दसु: एम्पियर, हर्ज, व वेग) सेकेन्दया आधारय् हे क्वःछिनातःगु दइ।
* **जीपीएस (GPS):** सेकेन्दया न्यानो भाग तकया पाय्छि गणना मजुइगु खःसा जीपीएस नेभिगेसनं पाय्छि थाय् क्यने फइमखु।
* **सञ्चार:** इन्टरनेट व मोबाइल सञ्चारय् डाटा छ्वयेगु गति (Bit rate) प्रति सेकेन्डया आधारय् जुइ, गुकिं डिजिटल वाणिज्य व सञ्चारया क्षमता क्यनि।

## लिधंसा

* McCarthy, D. D., & Seidelmann, P. K. (2009). *TIME: From Earth Rotation to Atomic Physics*.
* National Institute of Standards and Technology (NIST) - The NIST Definition of a Second.
# मिनेत

**मिनेत** (Minute, चिं: **min**) धइगु ईया छगू इकाइ खः। ईया अन्तर्राष्ट्रिय इकाइ प्रणाली (SI) य् सेकेन्द आधारभूत इकाइ जूसां मिनेतयात वैज्ञानिक व व्यावहारिक ज्याखँया निंतिं स्वीकार यानातःगु छगू गैर-SI इकाइ खः। थ्व ६० सेकेन्दया छगू मंकाः पुचः खः।

## ऐतिहासिक पृष्ठभूमि व नामकरण

"मिनेट" खँग्वः ल्याटिन खँग्वः 'पार्स मिनुता प्रिमा' (Pars minuta prima) पाखें वःगु खः, गुकिया अर्थ 'न्हापांगु चिधंगु ब्वः' (First small part) खः। ऐतिहासिक रूपं छ घौ ६० भागय् बायेबलय् १ मिनेत दयेकी।

## दासुज्या व गणना

मिनेतया स्वापू मेगु ईया इकाइत नाप थथे दु:

* १ मिनेत = ६० सेकेन्ड
* ६० मिनेत = १ घौ
* १,४४० मिनेत = १ दिं (२४ घौ)

## छ्यलाबुलाया ख्यलत

मिनेतया छ्यलाबुला न्हिथंया जीवनय् थी-थी कथं जुइ:

1. **न्हिथंया ई:** मनूतय्सं थःगु न्हिथंया ज्याझ्वः, मुँज्या (Meetings), व यातायातया ई धलः (Schedule) मिले यायेत मिनेटया छ्यलाबुला याइ।
2. **कुंया दासुज्या (Geometry):** ज्यामिति व भूगोलय् १ डिग्री या १/६० भागयात नं 'मिनेट' (Arcminute) धाइ। थ्व पृथ्वीया अक्षांश (Latitude) व देशान्तर (Longitude) मापनय् छ्यली।
3. **उसाँय् व कासा:** मनूया नुगःया गति (Heart rate) व ताःहाकःगु ब्वाय्‌ज्या (Marathon) या रेकर्ड अक्सर प्रति मिनेटया आधारय् कायेगु जुइ।

## महत्त्व

आधुनिक वाणिज्य व उद्योगय् 'ई हे धन खः' (Time is money) धइगु मान्यता दु। उकिं ज्यासः (कलकारखाना)या उत्पादकत्व मापन यायेबलय् 'प्रति मिनेट उत्पादन' (Production per minute) यात छगू महत्वपूर्ण सूचक जूवंगु दु। सञ्चार प्रविधिइ इन्टरनेटया गति व डाटा आदानप्रदानया प्रभावकारिता नं मिनेट व सेकेन्डया सूक्ष्म गणनाय् निर्भर जुइ।

## लिधंसा

* Whitrow, G. J. (1989). *Time in History: Views of Time from Prehistory to the Present Day*.
* International Bureau of Weights and Measures (BIPM) - The International System of Units (SI) Brochure.
# सूर्द्यः

सूर्द्यया किपा।
सूर्द्यः (चिं: ☉) छता नगु खः। थ्व नगु बँग्वारायागु दकले लिक्क च्वंगु नगु खः। थुकिगु दथुइ हाइड्रोजन व हेलियम वायु दु। थ्व नगुय् जुया च्वंगु न्युक्लियर फ्युजियन रसायनिक प्रक्रिया नं उत्पत्ति जुगु उर्जा ज: व तापयागु रुपे पृथ्वी तक्क थ्येनि। वैज्ञानिकतेगु कथं थ्व छगु मध्यम ग्वयागु नगु खः।

## वैज्ञानिक अध्ययन

सूर्यया तौल करिब २×१०३० किलोग्राम दः, गुकि सामान्यसें यक्व खः। थुकिया तौलया करिब ७४% हाइड्रोजन, २५% हिलियम व मेगु पदार्थत दः। थुकिया आयु करिब ४ अर्ब ६० कोटि दं दूगु अनुमान दः। सूर्द्य नं थगु जीवनया बच्छि यात्रा तय या धुंकूगु अनुमान वैज्ञानिक तयगु दः। यस समयमा सूर्यले परमाणवीय सन्धि प्रतिक्रियाद्वारा केन्द्रमा रहेको हाइड्रोजनलाई हिलियममा परिणत गर्दछ। करिब ५ अर्ब दँ लिपा थो ग्रहिय नेबुलाखे परिणत जुइ।