# रोमान्टिसिजम

**रोमान्टिसिजम** (Romanticism) वा **रोमान्टिक युग** १८गु शताब्दीया अन्त्यपाखे युरोपय् सुरु जूगु छगू बौद्धिक, साहित्यिक, कलात्मक व संगीतया आन्दोलन ख। थ्व आन्दोलन करिब १८०० निसें १८५० तक्क थःगु उत्कर्षय् थ्यंगु ख। थ्व आन्दोलन औद्योगिक क्रान्ति व प्रबुद्धताया युग (Age of Enlightenment) या तर्कसंगतता व वैज्ञानिक तर्कया विरुद्ध छगू प्रतिक्रियाया रूपय् वःगु ख। रोमान्टिक विचारधारां भावना, कल्पना, व व्यक्तिवादयात दकलय् अप्व महत्व बिल। थुकिलि प्रकृतिप्रतिया अगाध श्रद्धा व अतीत, विशेष यानाः मध्यकालया प्रति मोह खनेदु। थ्व आन्दोलनय् कलाकार व च्वमिपिंसं थःगु आन्तरिक भावना व अन्तर्ज्ञानयात बाह्य नियम स्वया च्वय् तइ। रोमान्टिसिज्मं शास्त्रीयताया कठोर नियमतय्त थुनाः स्वतन्त्रता व रचनात्मकताया पक्ष क्यन। थ्व आन्दोलन साहित्य व संगीतय् जक मखु, दर्शन, इतिहास व राजनीतिइ नं व्यापक रूपय् फैले जुल। थ्व युगया चिन्तनं आधुनिक कला व संस्कृतिइ आःतक नं तःधंगु प्रभाव लाकाच्वंगु दु।

## मुख्य विशेषतात

रोमान्टिसिजमया छुं मू विशेषतात क्वय् ब्वयाकथं दु:

* **भावना व अन्तर्ज्ञान:** तर्क स्वया अप्व भावना व नुगःया तानयात प्राथमिकता बिल।
* **प्रकृतिप्रतिया मतिना:** प्रकृति खुल्ला व शान्त जक मखु, थ्व शक्तिसाली व रहस्यमय नं ख धकाः नालाकल।
* **व्यक्तिवाद:** कलाकारया थःगु निजी अनुभव व विशिष्टतायात दकलय् च्वय् तयेगु।
* **अतीतया मोह:** मध्यकालीन लोककथा, बाखं व परम्पराय् लिहां वनेगु चाहना।
* **कल्पनाशीलता:** यथार्थ स्वया च्वय् च्वंगु काल्पनिक संसारया सिर्जना।
* **स्वतन्त्रता:** कलात्मक व व्यक्तिगत अभिव्यक्तिइ छुं नं कथंया बन्धन स्वीकार मयायेगु।

## इतिहास व उत्पत्ति

रोमान्टिसिज्मया उदय मुख्यतया बेलायत व जर्मनीं जूगु ख। प्रबुद्धताया युगं (Enlightenment) तर्क व विज्ञानयात जक महत्व बियाच्वंगु अवस्थाय् मनूया भावना ओझेलय् लाःगु महसुस कलाकारपिंसं यानहल। सन् १७७० या दशकय् जर्मनीइ 'स्टर्म अण्ड ड्र्याङ्ग' (Sturm und Drang) आन्दोलन जुल, गुकियात रोमान्टिसिज्मया अग्रदूत धका म्हसीकिगु या। औद्योगिक क्रान्तिया कारणं नगरतय्त कुरुप जूगु व मेसिनया युगं मानवीय संवेगयात बेवास्ता याःगु द्वपं थ्व आन्दोलनं बिल। फ्रान्सेली क्रान्तिया "स्वतन्त्रता, समानता व भ्रातृत्व" या नारां नं थ्व आन्दोलनयात उर्जा बिल। तर लिपा क्रान्तिया हिंसां यानाः कलाकारपिं यथार्थवाद स्वया तापानाः कल्पनाया संसारय् वनेगु कुतः यानहल। १९गु शताब्दीया सुरुइ थ्व आन्दोलन युरोपन्यंक व अमेरिका तक्क नं थ्यन।

## साहित्यिक रोमान्टिसिज्म

साहित्यय् रोमान्टिसिज्मं छगू न्हूगु आयाम दयेकल। अङ्ग्रेजी साहित्यय् विलियम वर्ड्सवर्थ व स्यामुल टेलर कोलरिजया "लिरिकल ब्यालेड्स" (Lyrical Ballads) या पिथना निसें थ्व युगया विधिवत सुरुवात जूगु ख।

### मू साहित्यकार व च्वसु

| च्वमि | देय् | मू कृति |
| --- | --- | --- |
| विलियम वर्ड्सवर्थ | बेलायत | द प्रिल्युड (The Prelude) |
| लर्ड बाइरन | बेलायत | डन जुआन (Don Juan) |
| जोहान वल्फग्याङ्ग भन गोएथे | जर्मनी | फाउस्ट (Faust) |
| भिक्टर ह्युगो | फ्रान्स | ले मिजराब (Les Misérables) |
| एडगर एलन पो | अमेरिका | द रेभेन (The Raven) |

थ्व च्वमिपिंसं मनूया आन्तरिक द्वन्द्व, प्रकृतिलिसेया स्वापू व अतिप्राकृतिक (Supernatural) तत्वतय्त बाखं व चिनाखँय् थाय् बिल। थ्व युगय् 'गथिक उपन्यास' (Gothic Fiction) या नं विकास जुल।

## कला व वास्तुकला

कलाया क्षेत्रय् रोमान्टिसिज्मं नाटकीयता व जः तःधंगु प्रभाव क्यन। कलाकारपिंसं समुद्री तःधंगु छाल, गुं, व तःजाःगु च्वकाया किपा च्वयेगु यानाहल गुकिलि प्रकृति स्वया मनू चिधंगु खनेदइ। थ्व माध्यमं प्रकृतिया विराटता क्यनेगु कुतः जुल। कास्पर डेभिड फ्रेडरिक व जे.एम.डब्लु. टर्नर थ्व युगया नांजापिं किपामि ख। वास्तुकलाय् 'नियो-गोथिक' (Neo-Gothic) शैलीया पुनरुत्थान जुल। लण्डनया संसद भवन (Palace of Westminster) थ्व शैलीया छगू बांलाःगु दसु ख। थ्व शैलीइ मध्यकालीन युरोपया गिर्जाघरतय्गु थेंन्याःगु बुट्टा व च्वकाःगु बनावटत दुथ्याकल।

## संगीतय् रोमान्टिसिज्म

संगीतय् रोमान्टिसिज्मं शास्त्रीय संगीतया संरचनायात अझ याउंगु व भावनात्मक दयेकल। लुडविग भ्यान बिथोभेनया लिपाया संगीतं शास्त्रीयता व रोमान्टिसिज्मया दथुइ ताँया ज्या याःगु ख। रोमान्टिक संगीतकारपिंसं थःगु धुन (Melody) पाखें बाखं क्यनेगु व वातावरण सिर्जना यायेगु कुतः यात। संगीतय् पियानोया छ्यलाबुला अप्वया वन। थ्व युगया संगीतय् गम्भीरता, विरह व उत्साहया मिश्रण दइ।

### नांजाम्पिं संगीतकार

1. लुडविग भ्यान बिथोभेन (Ludwig van Beethoven)
2. फ्रेडरिक चोपिन (Frédéric Chopin)
3. रिचर्ड वाग्नर (Richard Wagner)
4. प्योत्र इलिच त्चिकोभ्स्की (Pyotr Ilyich Tchaikovsky)
5. फ्रान्ज शुबर्ट (Franz Schubert)

## दर्शन व राजनीति

रोमान्टिक दार्शनिकपिंसं तर्क स्वया अनुभव व अन्तर्दृष्टियात महत्व बिल। इमिसं राष्ट्रवाद (Nationalism) या अवधारणायात नं बल बिल। प्रत्येक जाति वा राष्ट्रया थःगु छगू "आत्मा" (Volksgeist) दइ धकाः इमिसं धाल। थुकिलिं युरोपय् राष्ट्र-राज्य (Nation-state) निर्माणया प्रक्रियाय् तःधंगु ग्वाहालि यात। जीन-ज्याक रुसोया विचारं नं रोमान्टिसिज्मयात तसकं प्रभावित यात, विशेष यानाः "प्राकृतिक मनू" या अवधारणा।

## लिच्वः व प्रभाव

रोमान्टिसिज्मं मनूया विचाः यायेगु तर्ज हे हिनाबिल। थ्व आन्दोलनं आधुनिक कला, साहित्य व संगीतया जग दयेकल। यद्यपि १८५० पाखे थ्व आन्दोलनया थाय् 'यथार्थवाद' (Realism) व 'प्राकृतिकवाद' (Naturalism) नं काल, तर रोमान्टिक मूल्य-मान्यता आःतक नं म्वानाच्वंगु हे दु। व्यक्तिया भावनाया सम्मान, प्रकृतिया संरक्षणया चिन्ता, व सृजनात्मक स्वतन्त्रता थ्व फुक्कं रोमान्टिसिज्मया हे देन ख। आधुनिक संकिपा, पप संगीत व साहित्यय् नं रोमान्टिक तत्वत झीसं खनेफू। थ्व आन्दोलन छगू ऐतिहासिक कालखण्ड जक मखु, थ्व मनूया स्वतन्त्र जुइगु व प्रकृतिया सति वनेगु छगू शाश्वत चाहना नं ख।

## लिधंसा