Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# इङ्का साम्राज्य

Stela in Tiwanaku's Kalasasaya temple
Manco Capac
Manco Cápac

**Warning**: *Value specified for "continent" does not comply*

Tawantinsuyu* **Invalid language code.इङ्का साम्राज्य**|
साम्राज्य |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **1438 – 1533** |  |

 |
|  |
| Location of इङ्का साम्राज्यThe Inca Empire at its greatest extent |
| **राजधानी** | Cusco  (1438–1533) |
| **भाषा(तः)** | Quechua (official), Aymara, Puquina, Jaqi family, Muchik and scores of smaller languages. |
| **धर्म** | Inca religion |
| **Government** | *Value specified for "government\_type" does not comply* |
| **Sapa Inca** |  |
|  - 1438–1471 | Pachacuti |
|  - 1471–1493 | Túpac Inca Yupanqui |
|  - 1493–1525 | Huayna Capac |
|  - 1525–1532 | Huáscar |
|  - 1532–1533 | Atahualpa |
| **Historical era** | प्रि-कोलम्बियन |
|  - Pachacuti created the Tawantinsuyu | 1438 |
|  - इङ्का गृह हताः Huáscar व Atahualpa दथुइ | 1529–1532 |
|  - फ्रान्सिस्को पिज़ारोया नेतृत्त्वय् जूगु स्पेनी कब्जा | 1533 |
|  - End of the last Inca resistance | 1572 |
| **क्षेत्रफल** |
|  - 1438 | ८००,००० km2 ३०८,८८२ sq mi |
|  - 1527 | २,०००,००० km2 ७७२,२०४ sq mi |
| **जनसंख्या** |
|  - 1438 est. | १२,०००,०००  |
|      जनघनत्व | १५ /km²  ३८.८ /sq mi |
|  - 1527 est. | २०,०००,०००  |
|      जनघनत्व | १० /km²  २५.९ /sq mi |
| **थौंयागु इले** | Template:Country data Argentina Template:Country data Bolivia Template:Country data Chile Template:Country data Colombia Template:Country data Ecuador Template:Country data Peru |

**इङ्का साम्राज्य** (क्वेशा: *Tawantinsuyu* तावान्तिसुयु) प्रि-कोलम्बियन अमेरिकाया दकले तःधंगु साम्राज्य ख। थ्व साम्राज्यया प्रशासनिक, राजनैतिक, व सामरिक केन्द्र आधुनिक पेरुया कस्को ख। इङ्का सभ्यता धाःसा पर्वः पेरुं करिब १३गु शताब्दीइ न्ह्यथंगु ख।

सन् १४३८ निसें सन् १५३३ तक्क इङ्कातयेसं ल्वापू निसें शान्तितक्कया थीथी पद्धति छ्यला दक्षिणी अमेरिकाया पश्चिमी तटया एन्देज पर्वतमालाया विभिन्न थासय् च्वनाच्वंपिं मनुतयेत थःगु अधीनय् हल। थ्व साम्राज्यया भूभाग पेरु स्वया पिने आधुनिक इक्वेदोर, पश्चिमी व मध्य बोलिभिया, उत्तरपश्चिमी अर्जेन्टिना, उत्तरी व पश्चिमी चिली, दक्षिणी कोलम्बिया आदि थासय् तक्क थ्यं।

थ्व साम्राज्यया आधिकारिक भाषा क्वेशा भाषा ख। तर थ्व भाषाया यक्व भाषिका व स्थानीय रुप साम्राज्य दछि हे ल्हाइगु खनेदु। इङ्कातयेसं थःगु साम्राज्ययात तावान्तिन्सुयु (*Tawantinsuyu*) धाइगु या। गुकिया अर्थ प्यंगु क्षेत्र वा प्यंगु मंका प्रान्त ख।

थ्व साम्राज्यय् थी-थी कथंया पुजा यायेगु चलन दयाच्वन गुकिलि स्थानीय पवित्र हुआका (Huaca) मू ख। तर, इङ्का नेतृत्त्वं इन्ति (सूर्द्यः) यात हनेत प्रोत्साहन बियातल। नापं, इमिसं मेमेगु सम्प्रदाय, दसु पाचामामा (Pachamama)यात थःगु अधीनय् तयातल।. इङ्कातयेसं जुजुयात सापा इङ्का वा सूर्द्यया मचाया रुपय् हनिगु यानाच्वन।

## लिधंसा

## स्वयादिसँ

* मेसोअमेरिका
# वंशाणुगत विज्ञान

Portrait of Imre Festetics

Blending inheritance
**वंशाणुगत विज्ञान बाय् जेनेतिक्स** (Genetics) धैगु जीव विज्ञानया छगू ख्यः खः गुकिं वंशाणु (genes), वंशानुक्रम (heredity) व जीवय् दूगु भिन्नता (variation)या अध्ययन याइ। थुकिं छम्ह जीवं मेम्ह जीवय् विशेषतात गुकथं हस्तान्तरण जुइ धकाः थुइकेत ग्वाहालि याइ। वंशाणुगत विज्ञानं आधुनिक चिकित्सा व कृषिइ तसकं महत्त्वपूर्ण भूमिका म्हिता वयाच्वंगु दु।

## मू अवधारणात

* जीन बाय् वंशाणु (Genes): वंशाणु धैगु डीएनए (DNA)या छगू ब्व खः, गुकिं छगू विशेष प्रोटिन (protein) दयेकेगु निंतिं माःगु सूचं स्वथना तइ। थ्व हे वंशाणुगत विशेषतातय्गु आधारभूत इकाइ खः।
* डीएनए (DNA): दिडअक्सिराइबोन्यूक्लिक एसिड (Deoxyribonucleic acid) धैगु वंशाणुगत पदार्थ खः, गुकिं जीवया दक्वं विकास, ज्याखँ, वृद्धि व प्रजननया निंतिं आवश्यक आनुवंशिक निर्देशन (genetic instructions) स्वथना तइ। डीएनएया संरचना छगू **निक्वःगु खेलूगु** (double helix) कथंया जुइ।
* क्रोमोजोम (Chromosomes): थ्व डीएनए व प्रोटिनं दयेकूगु छगू संरचना खः, गुगु कोषया दुने ला। मनूया कोषय् साधारण कथं ४६ क्रोमोजोम दइ (२३ ज्वः)।
* एलिल (Alleles): थ्व छगू हे वंशाणुया थी-थी रुप खः, गुकिं छगू हे विशेषताया थीथी रुपयात नियन्त्रण याइ (दसु: छेंगुया रंग)।

## मेन्डेलियन वंशाणुगत विज्ञान

* ग्रेगर मेन्डेल (Gregor Mendel): १९गू शताब्दीइ ग्रेगर मेन्डेल (Gregor Mendel) नं केगू मां (pea plants)य् यानादीगु ज्यां आधुनिक वंशाणुगत विज्ञानया जग थन।
* वंशाणु हस्तान्तरणया नियमत (Laws of Inheritance): मेन्डेलं निगू मू नियम न्ह्यथनादिल:

```
   * **बायेगु नियम (Law of Segregation):** प्रजननया इलय् ग्यामेत (gametes) दयेकेगु निंतिं सकल ज्वःया एलिल बाया वनी।
   * **स्वतन्त्र ब्वथलाया नियम (Law of Independent Assortment):** थी-थी वंशाणुया विशेषतात छम्हं मेम्हय् स्वतन्त्र कथं हस्तान्तरण जुइ।
```

## आधुनिक वंशाणुगत विज्ञानया ख्यःत

* मोलेकुलर वंशाणुगत विज्ञान (Molecular Genetics): थुकिं वंशाणुया संरचना, ज्याखँ व प्रतिलिपि (replication)या अध्ययन याइ। थुकिं जिनपाखें प्रोटिन गुकथं दयेकी धकाः व्याख्या याइ (Central Dogma)।
* जनसंख्या वंशाणुगत विज्ञान (Population Genetics): थुकिं छगू जनसंख्याय् आनुवंशिक भिन्नतायात व विकासक्रमया प्रक्रियातयेत अध्ययन याइ।
* जीनोमिक्स (Genomics): थ्व जीवया सकल वंशाणुगत ज्वलं, वा जीनोम (genome)या अध्ययन खः। मनू जीनोम ज्याझ्वः (Human Genome Project) थ्व विधाया छगू मू ज्या खः।

## लिधंसा
# अङ्कोलोजी

अङ्कोलोजिस्त| ज्या |
| --- |
| नां | दाक्तर, चिकित्सा विशेषज्ञ |
| ज्याया ख्यः | चिकित्सा |
| विवरण |
| माःगु शिक्षा | दक्तर अफ मेदिसिन, दक्तर अफ अस्तियोप्याथिक मेदिसिन रेजिदेन्सी फेलोशिप |

**अङ्कोलोजी** धागु ट्युमर, क्यान्सरतेगु सीकेज्या यायेगु शास्त्र खः। थ्व शास्त्र जीवशास्त्रया अधीनय् लाःगु चिकित्साशास्त्रया अतिकं महत्त्वपूर्ण ख्यः ख। आधुनिक इलय् हलिमय् मनु सीगु मू कारणय् क्यान्सरय सिक्क महत्त्वपूर्ण कारण ख। अथे जूगुलिं व चिकित्सा हलिमया थ्व ख्यलय् न्हूगु विकासत जुयाच्वंगुलिं थ्व ख्यःया महत्त्व अप्वया वःगु ख।

## ज्या

अङ्कोलोजीइ क्वय् बियातःगु ज्या जुइ

* क्यान्सरया दायग्नोसिस
* थेरापी (दसु सर्जरी, केमोथेरापी, रेदियोथेरापी व मेमेगु मोदालितित)
* क्यान्सर ल्वमितयेगु सफल उपचार धुंकाया फलो-अप
* तर्मिनल म्यालिग्नेन्सी दूम्ह ल्वमिया प्यालियतिभ केयर
* क्यान्सर उपचारया नैतिक न्ह्यसः
* स्क्रिनिंग कुतः:
	+ जनताय्
	+ ल्वमितयेगु थःथितितयेत (वंशानुगत आधार दूगु क्यान्सरय्, दसु स्तन क्यान्सर)

## स्वयादिसँ

* त्युमर
* क्यान्सर
* ल्वय्
* उसाँय्

| उसाँय् विज्ञान – चिकित्साशास्त्र |
| --- |
| एनेस्थेसियोलोजी | दर्‍मातोलोजी | आकस्मिक चिकित्सा | साधारण चिकित्सक | आन्तरिक चिकित्सा | स्नायुशास्त्र | अब्स्टेट्रिक्स व गाइनेकोलोजी | अकुपेसनल चिकित्सा | ल्वेशास्त्र | पेडियाट्रिक्स | भौतिक चिकित्सा व पूनर्स्थापना | मानसिक चिकित्सा | सामाजिक उसायं | विकिरणशास्त्र | शल्यचिकित्सा |
| आन्तरिक चिकित्साया ख्य: |
| हृदयशास्त्र | ग्रन्थिशास्त्र | ग्यास्त्रोएन्टेरोलोजी | रक्तशास्त्र | कम्युनिकेबल ल्वे चिकित्सा | ईन्टेन्सिभ केयर चिकित्सा | जलासेंशास्त्र | अङ्कोलोजी | सोंशास्त्र | रिउम्याटोलोजी |
| शल्यचिकित्साया ख्य: |
| कार्डियोथोर्‍यासिक सर्जरी | छ्यंगु शल्यचिकित्सा | साधारण शल्यचिकित्सा | मिसा शल्यचिकित्सा | स्नायुशल्यचिकित्सा | मिखाशल्यचिकित्सा | ख्वा व म्हुतु शल्यचिकित्सा | अंग प्रत्यारोपण | क्वेंजोर्नी शल्यचिकित्सा | अटोराइनोल्यारिङ्गोलोजी (ENT) | मचाशल्यचिकित्सा | प्लास्टिक शल्यचिकित्सा | क्यान्सर शल्यचिकित्सा | घा:पा: शल्यचिकित्सा | युरोलोजी | धमनी शल्यचिकित्सा |
# कोष जीवशास्त्र

Anthonie van Leeuwenhoek
Theodor Schwann
Yoshinori Ohsumi
**कोष जीवशास्त्र** म्वाःगु कोषया अध्ययन ख। थ्व शास्त्रया दुने कोषकुचाया संरचना व ज्याया नापं कोषं दयेकीगु कार्बोन-आधारित मोलेक्युलया अध्ययन जुइ। कोष जीवशास्त्र छगू अन्तरविषयक शास्त्र खः व थुकिया दुने जेनेतिक्स, जीवरसायनशास्त्र, मोलेक्युलर बायोलोजी, इम्युनोलोजी, व अन्यान्य विषय व पद्धतिया सिद्धान्त प्रयोजित जुइ।

कोष जीवशास्त्रया दकलय् महत्त्वपूर्ण मोलेक्युल डी एन ए, आरएनए व प्रोटिन ख।

कोषया दकलय् महत्त्वपूर्ण संरचना न्युक्लियस व क्रोमोजम खसां कोषय् मेमेगु महत्त्वपूर्ण कुचा नं दयाच्वनि। युकेरियोतिक कोषया संरचना प्रोकेरियोतिक कोषया संरचना स्वया जटिल जुइ। थुकिया कारण इन्दोसिम्बायोसिस खः  : युकेरियोतया छुं कुचाः (दसु माइतोकोन्द्रिया व प्लास्तिद) थमंतुं न्हापा प्रोकेरियोत कोषया रुपय् दयाच्वंगु संरचना ख।

कोषया दकलय् महत्त्वपूर्ण ज्याय् छगू विभाजन ख। विभाजन माइतोसिस वा मायोसिस पद्धतिं जुइ। बहुकोषीकीय जीवया कोष थीथी ज्याय् विशिष्टिकृत जुयाच्वनि व थीथी प्रकारया कोषया रुप मेगु प्रकारया कोष स्वया पृथक जुयाच्वनि।

* साइतोलोजी मूकथं कोषया रुप व संरचनानाप स्वापू तइ।

## लिधंसा
# लुई पास्चर

The house in which Pasteur was born, Dole
Louis Pasteur, French biologist and chemist, 1878, by A Gerschel
लुई पास्चर
**लुई पास्चर** (२७ डिसेम्बर १८२२ – २८ सेप्टेम्बर १८९५) छम्ह फ्रान्सेली रसायनशास्त्री, फार्मासिष्ट, व माइक्रोबायोलोजिष्ट ख। वय्कः खोप, माइक्रोबियल फर्मेन्तेसन, व पाश्चराइजेशनया सिद्धान्तया लुइकेगु निंतिं नांजाः। पाश्चराइजेसन पद्धतिया नां वय्कःया नामं तःगु खः। वय्कःया रसायनशास्त्रय् ज्याया लिच्वः कथं ल्वेया कारण व ल्वय् पनेगु थुइकेगु ज्याय् उल्लेखनीय सफलता प्राप्त जुल। थ्व सफलतां हाइजिन, जनस्वास्थ्य व आधुनिक चिकित्साया जग दयेकेत ग्वहालि यात। पाश्चरया ज्यां रेबिज व एन्थ्रेक्सया खोपया विकास जुल। वय्कःयात ब्याक्टेरियोलोजीया पलिस्थामिय् छम्हया रुपय् कायेगु या व वय्कःयात "ब्याक्टेरियोलोजीया अबु" व रोबर्ट कोचनापं "सूक्ष्मजीव ( microbiology) विज्ञानया अबु"या रुपय् सम्मानित यानातःगु दु।

म्वामि थमंतुं दया वैगु सिद्धान्त (spontaneous generation)यात खण्डन यायेगु श्रेय नं पाश्चरयात वनि। फ्रेन्च एकेदेमी अफ साइन्सेजया तत्वावधानय् वय्कःया अनुसन्धानं क्यन कि स्टेरिलाइज्ड व सील यानातःगु फ्लास्कय् गबलें छुं नं छुं नं प्राणीया विकास मजू; उकिया अःखः, स्टेरिलाइज्ड तर चाःगु फ्लास्कय्, सूक्ष्मजीवत बुयावयेफु। थ्व अनुसन्धानया निंतिं एकेदेमीं वय्कःयात सन् १८६२इ २,५०० फ्रान्क दूगु अल्हम्बर्ट सिरपाः बिल।

पाश्चरयात ल्वेया कीटाणु सिद्धान्तया अबुया रुपय् नं कायेगु या, गुगु वय्कःया ईले छगू चिधंगु चिकित्सा अवधारणा ख। वय्कःया यक्व अनुसन्धानं क्यंगु दु कि कीटाणुयात स्याना वा पना ल्वेयात पनेछिं। वय्कःया अनुसन्धानया लिच्वः कथं कीटाणु सिद्धान्त (Germ theory) व क्लिनिकल चिकित्साय् थुकिया छ्येलेज्यायात प्रत्यक्ष रुपं समर्थन यात। दुरु व वाइनय् ब्याक्टेरियाया संक्रमण पनेगु प्रविधिया आविष्कार याःगुलिं वय्कःयात आम जनतां दकलय् अप्व म्हसीकिगु या। थ्व प्रविधियात आः पाश्चराइजेशन धाइ। पाश्चरं रसायन शास्त्रय् नं यक्व महत्त्वपूर्ण खँ लुइकादिल, दकलय् अप्व वय्कःया ज्या क्रिस्टलया असिमेट्री व रेसेमाइजेसनया आणविक आधारय् दु। वय्कःया करियरया सुरुइ सोडियम एमोनियम टार्ट्रेटया वय्कःया अनुसन्धानं अप्टिकल आइसोमेरिज्मया ख्यः न्ह्याकल। थ्व ज्यां संरचनात्मक रसायन शास्त्रय् गम्भीर प्रभाव लाकल, गुकिया अन्ततः चिकित्सा रसायनशास्त्र नापं यक्व क्षेत्रय् सकारात्मक प्रभाव दयावल।

वय्कः सन् १८८७य् पलिस्था जूगु पाश्चर इन्स्टिच्युटया निर्देशक जुयादिल व थन हे वय्कः थःगु मृत्यु तक्क ज्या यानादिल।

## पिथंगु च्वखँ

वय्कःया पिथंगु च्वखँ थथे दु:

| फ्रेन्च शीर्षक | तिथि (इसं) | नेपालभासय् अर्थ |
| --- | --- | --- |
| Études sur le Vin | १८६६ | वाइनया अध्ययन |
| Études sur le Vinaigre | १८६८ | भिनेगर (सिरका)या अध्ययन |
| Études sur la Maladie des Vers à Soie (२ खण्ड) | १८७० | रेशम की ल्वय्या अध्ययन |
| Quelques Réflexions sur la Science en France | १८७१ | फ्रान्सय् विज्ञानया छुं बिचाः |
| Études sur la Bière | १८७६ | बियरया अध्ययन |
| Les Microbes organisés, leur rôle dans la Fermentation, la Putréfaction et la Contagion | १८७८ | माइक्रोब्स संगठित, फर्मेन्टेसन, प्युट्रेफ्याक्सन व कन्टेजियनय् इमिगु भूमिका |
| Discours de Réception de M.L. Pasteur à l'Académie française | १८८२ | एकेडेमि फ्रान्सेजया लसकुसय् भाजु एल. पाश्चरया न्वचु |
| Traitement de la Rage | १८८६ | रेबिजया उपचार |

## स्वयादिसँ

* पास्चराइजेसन