Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# म्वामि ब्वथला

म्वामितेगु थी-थी गुणकथं वैज्ञानिक आधारय् थी-थी पुचलय् बायेगु ज्यायात जैविक वर्गीकरण वा त्याक्सोनोमि (Taxonomy) धाइ। थ्व विज्ञानय् जीवतेगु मंका गुण व विशेषताया आधारय् नां तयेगु, परिभाषित यायेगु (circumscribing) व पुचःया वर्गीकरण यायेगु वैज्ञानिक अध्ययन जुइ। जीवयात ट्याक्सा (एकवचन: ट्याक्सन)या पुचलय् तयेगु व थथे दयावःगु पुचलय् ट्याक्सोनोमिक क्रम बियेगु ज्या जुइ। आधुनिक विज्ञानय् जैविक वर्गीकरणया मू पुचःत डोमेन, किङ्गडम, फाइलम (गबलें गबलें फाइलमया थासय् वनस्पति विज्ञानय् डिभिजन छ्येलिगु या), क्लास, अर्डर, फ्यामिलि, जीनस व स्पिशिज/प्रजाति ख। स्वीडिश वनस्पतिविद् कार्ल लिनियसयात वर्तमान वर्गीकरण प्रणालीया संस्थापकया रुपय् कायेगु या। वय्कलं जीवयात वर्गीकरण यायेत लिनियन वर्गीकरण व जीवया नां तयेगु निंतिं बाइनोमियल नामकरणया नामं म्हसीकिगु प्रणाली दयेकादीगु खः।

जैविक व्यवस्थित विज्ञानया सिद्धान्त, तथ्यांक व विश्लेषणात्मक प्रविधिइ प्रगति जुया लिनिन प्रणाली आधुनिक जैविक वर्गीकरणया प्रणालीइ रुपान्तरण जुल गुकिया उद्देश्य जीवित व विलुप्त निगुलिं जीव दथुइ विकासवादी स्वापूयात प्रतिबिम्बित यायेगु खः ।

```
थ्व वर्गीकरणया मू भाग थ्व कथं दु-
```

|  |
| --- |
| **मू वर्गीकरण पद** |
| लातिन | नेपालभाषा |
| *regio* | दोमेन |
| *regnum* | किंग्दम |
| *phylum* | *divisio* | फाइलम (जूलोजीइ) | दिभिजन (बोतानीइ) |
| *classis* | क्लास |
| *ordo* | अर्दर |
| *familia* | परिवार |
| *genus* | जेनस |
| *species* | प्रजाति |

## स्वयादिसँ

* जीवशास्त्र
# पशु

Animals are unique in having the ball of cells of the early embryo
Sexual reproduction
Predator
पशु धयागु छ्गू जीव ख: सुनां थःगु नसा थःथम्हं देकीमखु। आःराया नितिं पशुत मेमेगु जीवयातः नै। पशुया द्वलन्द्वः खालत दु। मनुतेसं छुं पशुतेत गृहस्थीकरण याना लहिनातयेगु या। थन्यागु पशुतयेत चौपाया धाइ। थथे पशु लहिनिगु ज्यायात जवाःज्या धाइ।

## प्रकार

पशुतेत थीथी कथं बायेछिं। छुं पशु थ्व कथंया पुचलय् ला-

* बमू
	+ सिंह
	+ धुँ
	+ ख्वाँयधुं
	+ चिताधुँ वा तिँधुँ (Leopard)
	+ माकःधुँ (Bear)
	+ वँसिप्वलधुँ वा गुंखिचा (Wolf)
	+ धों (Jackal)
* लहिनातःगु पेपांचू
	+ सा
	+ मेय्
	+ द्वहँ
	+ सल
	+ किसि
	+ खिचा
	+ भौ
	+ उंथ
	+ भुखाचा
	+ दुगुचा
	+ फइ
	+ संफइ (Tibetan sheep) (दुम्बा: छजाति संफइ)
	+ च्वलय्
	+ च्वाम्वःसा (Yak)
	+ थेमासल (Mule)
* घाँय् नइपिं गुं पशु
	+ बंमेय्
	+ धिर्मेय्
	+ कस्तूसा (Musk deer)
	+ चलाचा (Deer)
	+ तेन्हुसा (Antelope)
	+ खराः/ खराचा
* चुसा (Porcupine)
* छुँ
	+ क्वपिछुँ
	+ घ्वंछुँ
	+ तिछुँ
	+ धुकूछुँ
	+ बुँछुँ
	+ ब्वछुँ
	+ नवःछुँ/नवःचा (Mongoose)

## स्वयादिसँ

* प्राणी
# दुगःक्वँय् दुपिं

**दुगःक्वँय् दुपिं** प्राणी (अंग्रेजी: Vertebrate; वैज्ञानिक नां: Vertebrata) धइगु उगु प्राणीत खः गुमिगु म्हय् दुगःक्वँय् (backbone वा vertebra) दइ। थ्व पशुत कोर्डेट (Chordate) फाइलमया दुने ला। हलिमय् दुपिं ५% जक प्राणीत थ्व पुचलय् ला, तर थुपिं दकलय् विकसित व जटिल प्राणीत खः। थुकिलि न्या, एम्फिबियन, रेप्टाइल, झंगः व दुरुप्वः दुपिं प्राणी ला।

## विशेषता

दुगःक्वँय् दुपिं प्राणीतय्गु मू विशेषता थ्व कथं दु:

* दुगःक्वँय् (Vertebral Column): थुपिं प्राणीतय्गु म्हया दथुइ क्वँय् वा कार्टिलेज (cartilage) नं दयाच्वंगु दुगःक्वँय् दइ, गुकिलिं म्हयात आकार बी व "स्पाइनल कर्ड" (spinal cord) यात रक्षा याइ।
* क्वतः (Skull): थुपिं प्राणीतय्के न्हेपूयात रक्षा यायेत छ्यंया क्वँय् दइ।
* दुनेसं दयाच्वंगु क्वँय् (Internal Skeleton): इमिगु क्वँय् म्हया दुने दइ (endoskeleton), गुगु प्राणी तःधं जुइबलय् प्राणी नापं तःधं जुयावनी।
* केन्द्रीय स्नायु प्रणाली: इमिगु स्नायु प्रणाली (nervous system) विकसित जुइ, गन न्हेपू व तिस्यः मू भाग जुइ।

## ब्वथला

दुगःक्वँय् दुपिं प्राणीतय्त मू ५गू पुचलय् बायातःगु दु:

१. न्या
थुपिं प्राणीत लखय् म्वाई। इमिगु म्हय् "गिल्स" (gills) दइ, गुकिलिं इमिसं लखय् सासः ल्हायेत ग्वहालि याइ।

दसु: सार्क (Shark), सालमन, ट्युना।

२. एम्फिबियन (लः-बं प्राणी)
थुपिं प्राणीत लः व बं (बाय् फसया वातावरण) निगुलिं थासय् म्वायेफु। इपिं ख्वाउंगु हि (cold-blooded) दुपिं खः व इमिगु छ्यंगू प्यानाच्वनिगु (moist) जुइ।

दसु: ब्याँ (Frog), सालामान्डर (Salamander)।

३. रेप्टाइल (प्वाथंचू)
थुपिं प्राणीत बँय् म्वायेत अभ्यस्त जुइ। इमिगु छ्यंगु सुख्खा जुइ व स्केल (scales) वा खत्तमं भुनातइ। इपिं चिसो हि दुपिं खः व खेँ (eggs) थ्वि।

दसु: बि(Snake), माय्बिलि (Lizard), गलह/मंगः (Crocodile), कापले (Turtle)।

४. झंगः
थुपिं प्राणीतय्गु म्ह झंगपां (feathers) भुनातइ व इमिगु पपू दइ। इमिगु क्वँय् याउंसे च्वनि, गुकिलिं इमित ब्वयेत ग्वाहालि याइ। इपिं "लुलु हि" (warm-blooded) दुपिं खः।

दसु: खा (Chicken), इमा (Eagle), भतु (Parrot)।

५. दुरुप्वः दुपिं (Mammals)
थुपिं प्राणीतय्गु म्हय् सँ (hair) दइ व मिसा प्राणीं थः मचायात नकेत दुरु उत्पादन याइ। इपिं दकलय् विकसित न्हेपू दुपिं प्राणी खः।

दसु: मनू, सा, धुँ, खिचा।

## उत्पत्ति

दुगःक्वँय् दुपिं प्राणीतय्गु उत्पत्ति करिब ५२ कोटी दँ न्ह्यः "क्याम्ब्रियन" (Cambrian) युगय् जूगु खः। दकलय् न्हापांगु दुगःक्वँय् दुपिं प्राणीत "जःलेस फिस" (jawless fish - वाकु मदुपिं न्या) खः।

## स्वयादिसँ

* पशु
* दुरुप्वः दुपिं
* जीवविज्ञान

## लिधंसा
# दुरुप्वः दुपिं

**दुरुप्वः दुपिं** प्राणी (अंग्रेजी: Mammal; वैज्ञानिक नां: Mammalia) दुगक्वँय् दुपिं प्राणीतय्गु (vertebrates) छपुचः खः। थ्व पुचःया प्राणीतय्गु मू विशेषता धइगु मिसा प्राणीं थः मचायात नकेत दुरु दयेकीगु ज्या ख। दुरुप्वः दुपिं प्राणी हलिमया हरेक वातावरणय् लुइ, दसु: समुद्र (ह्वेल), आकाश (चिकंलापा), व बँ (छुं, धुँ)। मनू (Human) नं थ्व हे वर्गय् ला।

## विशेषता

दुरुप्वः दुपिं प्राणीतय्गु छुं मू विशेषता थ्व कथं दु:

* दुरु ग्रन्थि (Mammary Glands): मिसा प्राणीतय्के दुरु उत्पादन याइगु ग्रन्थि दइ, गुकिलिं इमिगु मचातय्त पोषण बी। थ्व हे विशेषताया कारणं इमित "दुरुप्वः दुपिं" धाइगु खः।
* सँ (Hair/Fur): थुपिं प्राणीतय्गु शरीरय् जीवनया छुं न छुं चरणय् सँ वा कवः (fur) दइ।
* दथु न्हाय्पंया क्वँय् (Middle Ear Bones): इमिगु न्हाय्पनय् स्वंगू विशिष्ट क्वँय् दइ (malleus, incus, व stapes), गुकिलिं तःसः (sound) न्येनेगु क्षमता अप्वयेकी।
* लुमु हि (Warm-blooded): थुपिं "एन्डोथर्मिक" (endothermic) जुइ, अर्थात् इमिसं थःगु शरीरया तापक्रम स्थिर तयातये फु।
* नियोकर्तेक्स (Neocortex): इमिगु न्हेपूया पिनेया ब्वलय् "नियोकर्तेक्स" दइ, गुकिलिं उच्च बोधगम्य क्षमता (cognitive ability) बी।

## ब्वथला

दुरुप्वः दुपिं प्राणीतय्त प्रजनन प्रक्रियाया आधारय् स्वंगू पुचलय् बायातःगु दु:

१. मोनोत्रेम (Monotremes)
थुपिं दकलय् आदिम प्राणीत खः। थुपिं दुरुप्वः दुपिं जुसां, मचा बुइकेगु पलेसा खेँ (eggs) थ्वइ।

दसु: प्ल्याटिपस (Platypus), एकिड्ना (Echidna)।

२. मार्सुपियल (Marsupials)
थुपिं प्राणीतय्सं अपूर्ण वा म्हो विकसित जूगु मचा बुइकी, अले उगु मचायात थःगु प्वाथय् दुगु "पाउच" (pouch) वा म्हीचाय् तयाः तःधं याइ।

दसु: कंगारु (Kangaroo), कोआला (Koala)।

३. प्लेसेन्टल (Placentals)
थुपिं प्राणीतय्सं मचायात पूर्ण रुपं प्वाथय् (womb) विकास जुइधुंकाः तिनि बुइकी। मचा व मांया दथुइ पोषण आदानप्रदानया निंतिं "प्लेसेन्टा" (placenta) दइ। दुरुप्वः दुपिं प्राणीतय्गु दकलय् तःधंगु पुचः थ्व हे खः।

दसु: मनू, सा, धुँ, व्हेल।

## उत्पत्ति व विकास

दुरुप्वः दुपिं प्राणीतय्गु उत्पत्ति करिब २० कोटी दँ न्ह्यः "सिनाप्सिड" (Synapsid) नांयागु सरीसृप (reptile) थें न्याःपिं पुर्खा पाखें जूगु खः। डाइनोसर (Dinosaur) या इलय् इपिं चिचीधं व बहनी जक जुइपिं/निशाचर (nocturnal) जुयाच्वंगु खः। ६.६ कोटी दँ न्ह्यः डाइनोसर लोप जुइधुंकाः, इमिसं पृथ्वीइ थःगु प्रभुत्व दयेकल।

## स्वयादिसँ

* जीवविज्ञान

## लिधंसा
# सोमालिया

सोमालियाया किपा
**सोमालिया** छगू अफ्रिकी देय्‌ ख।

## इतिहास

## भूगोल

## प्रशासन

सोमालियाया गृहयुद्ध न्ह्यः थ्व देय्‌ क्वे बियातःगु क्षेत्रय् विभक्त यानातःगु खने दु-

* ओदल क्षेत्र
* बाकोल क्षेत्र
* बनादर क्षेत्र
* बरी क्षेत्र
* बाई क्षेत्र
* जालजोद क्षेत्र
* जदो क्षेत्र
* हैरान क्षेत्र
* जोबाआलोसती क्षेत्र
* जोबाआलसफ़ली क्षेत्र
* मदक क्षेत्र
* नूज्जाल क्षेत्र
* सनाक क्षेत्र
* शबीलाआलसफ़ली क्षेत्र
* सिवल क्षेत्र
* सनाज क्षेत्र
* शमाल ग़रबी क्षेत्र
* तुक तीर क्षेत्र
# जिबुटी

جمهورية جيبوتي
*Ǧumhūriyyah Ǧībūtī
République de Djibouti'* Republic of Djibouti|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| ध्वांय
 | Coat of arms
 |

 |
| म्ये: Flag song |
| जिबुतीयागु नक्सा |
| **राजधानी** | Djibouti 11°36′N 43°10′E |
| **तधंगु सहर** | Djibouti |
| **औपचारिक भाय** | Arabic and French |
| **सरकार** | Democracy |
|  - President | Ismail Omar Guelleh |
|  - Prime Minister | Dileita Mohamed Dileita |
| **Independence** | From France  |
|  - Date | June 27, 1977  |
| **क्षेत्रफल** |   |
|  - फुकं | 23,200 किमि² (149th) |
|   | (8,958 वर्ग माइल)  |
|  - लयागु प्रतिशत (%) | 0.09% (20 km² / 7.7 mi²) |
| **जनसंख्या** |   |
|  - July 2005 एस्टिमेटेड | 793,000 (160th) |
|  - 2000 सेन्सस् | 460,700 |
|  - जनघनत्व | 34/किमि² (168th) (88/वर्ग माइल)  |
| **कुल ग्राहस्थ उत्पादन** (पि पि पि) | 2005 एस्टिमेट |
|  - फुकं | $1.641 billion (164th) |
|  - प्रति छ्यं | $2,070 (141st) |
| **मुद्रा** | Franc (`DJF`) |
| **ई क्षेत्र** | EAT (UTC+3) |
|  - वर्खा (DST) | not observed (UTC+3) |
| **इन्टरनेट TLD** | .dj |
| **कलिंग कोड** | `+253` |

**जिबुती** , ​​आधिकारिक रुपय् गणतन्त्र जिबुती, अफ्रिकाया नेकूया छगू देय् ख, गुकिया सीमा दक्षिणय् सोमालिया, दक्षिणपश्चिमय् इथियोपिया, उत्तरय् इरित्रिया व पूर्वय् लाल सागर व एदेनया खाडी ला। थ्व देय्‌या क्षेत्रफल २३,२०० किमि २ (८,९५८ वर्ग माइल) दु।

प्राचीन कालय् थ्व भूभाग इथियोपिया, इरिट्रिया व सोमालील्याण्ड नापं "पुन्तया भूमि"या छगू भाग ख। वर्तमान सोमालील्याण्डय् दूगु लिक्कया जेइला (Zeila) मध्यकालीन अदाल व इफात सल्तनतया केन्द्र ख। १९गु शताब्दीया अन्तय् शासक दीर सोमाली व अफार सुल्तानतेसं फ्रान्सेली नाप सन्धि यायेधुंका फ्रान्सेली सोमालील्याण्डया उपनिवेश पलिस्था जुल। इमिसं दिरे दावा (व लिपा अदिस अबाबा) तक्कया रेलमार्ग दयेकल। थ्व रेलमार्गया निर्माण नापं थ्व देय् दूगु थासं दक्षिणी इथियोपिया व ओगाडेनया बन्दरगाहया रुपय् याकनं हे जेइलायात प्रतिस्थापन यायेत। सन् १९६७इ थ्व थाय् या नां फ्रेञ्च टेरिटरी अफ द अफार एण्ड द इसास (French Territory of the Afars and the Issas) तल। छगू दशक लिपा जिबुतीया मनुतेसं स्वतन्त्रताया निंतिं मतदान यात। थ्व नापं आधिकारिक रुपं गणतन्त्र जिबुतीया पलिस्था जुल, गुकिया नां थ्व देय्या राजधानी नगरया नामं तःगु दु। थ्व न्हुगु राज्य न्हापांगु दँय् संयुक्त राष्ट्र संघय् दुथ्यात। सन् १९९०या दशकया सुरुइ सरकारी प्रतिनिधित्वया तनावया कारणं सशस्त्र द्वन्द्व जुल, गुकिलिं सन् २०००इ सत्तारुढ दल व विपक्षी दथुइ सत्ता साझेदारी सम्झौता जुल।

जिबुती छगू बहुजातीय राष्ट्र ख गुकिया जनसंख्या २० मे २०२४य् जूगु जनगणनाय् १,०६६,८०९ दु। थ्व अफ्रिकाया मू भूभागय् दकलय् म्हो जनसंख्या दूगु देय् ख। फ्रेन्च व अरबी थुकिया निगु आधिकारिक भाषा ख धाःसा अफार व सोमाली राष्ट्रिय भाषा ख। करिब ९४% जिबुतीमितेसं इस्लाम धर्मया अनुसरण याइ , गुगु आधिकारिक धर्म ख व थ्व क्षेत्रय् १,००० दँ स्वया अप्व ई निसें प्रधानता दयाच्वंगु दु। सोमाली व अफार निगु दकलय् तःधंगु जाति ख, गुकिलि न्हापाया जनसंख्याया बहुमत दु। नितां जातिं अफ्रो एसियाटिक भाषाया कुशिटिक कचाया भाषा ल्हाइ।

जिबुती हलिंया छुं दकलय् व्यस्त जहाज लेनया लिक्क ला, गुकिलिं लाल सागर व हिन्द महासागरया पहुँचयात नियन्त्रण याइ। थ्व देसं छगू मू इन्धन जायेकीगु व ट्रान्सशिपमेन्ट केन्द्रया रुपय् ज्या याइ, व जःलाखःला देय् इथियोपियाया आयात व निर्यातया निंतिं मू समुद्री बन्दरगाहया रुपय् दयाच्वंगु दु।

## स्वयादिसँ

* अफ्रिका
# इरिट्रिया

**Hagere Ertra
ሃገረ ኤርትራ
دولة إرترياState of Eritrea**|

|  |  |
| --- | --- |
|  | [[Image:|110px|राष्ट्रीय चिं Eritreaयागु]]
  |
| ध्वांय
 | राष्ट्रीय चिं
 |

 |
| म्ये: Ertra, Ertra, Ertra |
| Eritreaयागु नक्सा |
| **राजधानी** | Asmara 15°20′N 38°55′E |
| **तधंगु सहर** | Asmara |
| **औपचारिक भाय** |  (working, not official languages)  Tigrinya, Arabic and English  |
| **सरकार** | Transitional government |
|  - President | Isaias Afewerki |
| **Independence** | From Ethiopia  |
|  -   De facto | May 29, 1991  |
|  -   De jure | May 24, 1993  |
| **क्षेत्रफल** |   |
|  - फुकं | 117,600 किमि² (100th) |
|   | (45,405 वर्ग माइल)  |
|  - लयागु प्रतिशत (%) | Negligible |
| **जनसंख्या** |   |
|  - July 2005 एस्टिमेटेड | 4,401,000 (118th) |
|  - 2002 सेन्सस् | 4,298,269 |
|  - जनघनत्व | 37/किमि² (165th) (96/वर्ग माइल)  |
| **कुल ग्राहस्थ उत्पादन** (पि पि पि) | 2005 एस्टिमेट |
|  - फुकं | $3.977 billion (156th) |
|  - प्रति छ्यं | $858 (172nd) |
| **मुद्रा** | Nakfa (`ERN`) |
| **ई क्षेत्र** | EAT (UTC+3) |
|  - वर्खा (DST) | not observed (UTC+3) |
| **इन्टरनेट TLD** | .er |
| **कलिंग कोड** | `+291` |

## ईतिहास

## भूगोल

## अर्थतन्त्र

## राजनीति