# नौसेना

**नौसेना** (Navy) भनेको कुनै पनि देशको संगठित समुद्री बल हो। यसमा युद्धपोत, क्रूजर, विमान वाहक, डिस्ट्रोयर, समुद्री बारुद बिछाउने तथा यसलाई नष्ट करने आदि साधन एवं सैनिकहरूको अतिरिक्त, समुद्रतट मा निर्माण, मर्मतसम्भार्, निगरानी, आपूर्ति तथा प्रशासन, कमान, योजना र अनुसन्धान संस्थान पनि सम्मिलित हुन्छ। यसरी, नौसेना सरकारको प्रत्यक्ष नियन्त्रणमा रहेको एक सैन्य संगठन हो, जसको प्रशासनको लागि सरकारले छुट्टै विभागहरू स्थापना गर्दछ।

नौसेना शक्तिको उद्देश्य सैन्य र व्यावसायिक उद्देश्यका लागि समुद्री मार्गहरू नियन्त्रण गर्नु हो। नौसेना भनेको एउटा माध्यम हो जसद्वारा राष्ट्रहरूले समुद्रमाथि नियन्त्रण कायम राख्छन् र आफ्ना शत्रुहरूलाई त्यसबाट वञ्चित गर्छन्। नौसेनाभित्र विमान र निर्देशित मिसाइलहरू समावेश हुन्छ, जसले शत्रु राष्ट्रको सबैभन्दा सुदूर भित्री भागमा पनि प्रहार गर्न सक्छ।

## इतिहास

प्राचीन समयमा, नौसेनामा एउटा कुनै जनजाति वा शहरका हतियारधारी मानिसहरू हुन्थे जो ठूला डुङ्गा वा जहाजहरूमा अन्य भूमिहरूमा आक्रमण गर्न यात्रा गर्थे। यी जहाजहरू व्यापार, माछा मार्ने, युद्ध र डकैतीको लागि पनि प्रयोग गरिन्थ्यो। विशेष जहाजहरू अपवादको रूपमा मात्र युद्ध उद्देश्यका लागि निर्माण गरिन्थ्यो।

आधुनिक नौसेनाको जन्मस्थल भूमध्यसागर हो। क्रेट (Crete)का राजाहरूले इतिहासको सुरुवातमा नौसेना सेनाहरू संगठित गरे, र फलस्वरूप, तिनीहरूले भूमध्यसागरलाई नियन्त्रण गरे। ऐतिहासिक प्रमाणहरूले संकेत गर्दछ कि पहिलो राज्य-सञ्चालित नौसेना एथेन्समा थियो। पछि, विस्तारवादी राष्ट्रहरूले एथेन्सको समुद्री शक्तिलाई नष्ट गरे, जसले गर्दा जेनोवा, हल्याण्ड र जर्मनीमा नौसेना शक्तिको प्रभावकारी प्रयोगको लागि आधारहरू स्थापना भए।

दक्षिणी भारतको चोल राजवंशमा सेनालाई विदेशमा ढुवानी गर्ने व्यापारिक जहाजहरू मिलेर बनेको नौसेना थियो। राजेन्द्र प्रथमको नेतृत्वमा चोल नौसेना आफ्नो सबैभन्दा उचाइमा पुगेको थियो र विशेष गरी श्रीलंका र दक्षिणपूर्व एसियाको आक्रमणमा प्रयोग गरिएको थियो।

१७ औं, १८ औं र १९ औं शताब्दीभरि नौसेना विकास सुस्त गतिमा जारी रह्यो। ठूला र ठूला जहाजहरू निर्माण गर्ने प्रयास गरियो। १७ औं शताब्दीको मध्यमा, जहाजहरूमा सामान्यतया ५०-६० तोपहरू बोक्न सकिन्थ्यो। १८ औं शताब्दीसम्ममा, यो संख्या लगभग दोब्बर भइसकेको थियो, र इङ्गल्याण्ड, फ्रान्स, संयुक्त राज्य अमेरिका, स्पेन र केही अन्य देशहरूमा नौसेनाहरू स्थापना भए।

१९ औं शताब्दीमा बेलायत सबैभन्दा शक्तिशाली नौसेना शक्ति थियो। यसको नौसेना शक्ति फ्रान्स र रूसको संयुक्त शक्ति बराबर थियो। अमेरिकी गृहयुद्धको समयमा, संयुक्त राज्य अमेरिकाले बख्तरबंद जहाजहरू विकास गर्‍यो, जसले गर्दा यो एक समयको लागि सबैभन्दा शक्तिशाली नौसेना शक्ति बन्यो।

२० औं शताब्दीमा, धेरै देशहरूले आफ्नो नौसैनिक शक्ति बढाए, विशेष गरी जर्मनी, जापान र संयुक्त राज्य अमेरिका। पहिलो विश्वयुद्ध (१९१४-१९१८) मा जर्मनी र बेलायत बीच धेरै नौसैनिक द्वन्द्वहरू देखिए। बेलायतको शक्तिले जर्मनीलाई हेलोगोल्याण्डको युद्धमा सीमित गर्यो, तर जर्मनीले पनडुब्बीहरूको सफल प्रयोगले मित्र राष्ट्रहरूको संयुक्त शक्तिलाई लगभग बेकार बनायो। युद्धको अन्त्यसम्ममा, जर्मन बेडाले आत्मसमर्पण गर्‍यो, र जर्मन नौसेना अस्थायी रूपमा निष्क्रिय भयो।

प्रथम विश्वयुद्ध पछि २० वर्षसम्म, बेलायतको नौसैनिक शक्ति सबैभन्दा बलियो रह्यो। यी वर्षहरूमा, जापान, संयुक्त राज्य अमेरिका र जर्मनीले पनि आफ्नो शक्ति विकास गरे। दोस्रो विश्वयुद्धमा, जहाज-आधारित युद्धमा कमी आयो। नौसैनिक युद्ध प्रायः विमान र पनडुब्बीहरू प्रयोग गरेर लडिएको थियो। जर्मनीले पनडुब्बीहरू व्यापक रूपमा प्रयोग गरेर बेलायतलाई कमजोर पार्ने प्रयास गर्यो, तर मित्र राष्ट्रहरूको पनडुब्बीरोधी साधनका कारण यो रोकियो। युद्धको अन्त्यसम्ममा, जर्मनी, इटाली र जापान नौसैनिक शक्तिविहीन भए। फ्रान्स पनि धेरै कमजोर भयो। दोस्रो विश्वयुद्धमा संयुक्त राज्य अमेरिका विश्वको सबैभन्दा ठूलो नौसेना शक्ति बन्यो। २० औं शताब्दीको अन्त्य र २१ औं शताब्दीको सुरुमा, संयुक्त राज्य अमेरिकाको नौसेनासँग विश्वको कुल नौसेना जहाजहरूको ७०% भन्दा बढी थियो।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू