# शीतयुद्ध

नेटो तथा वार्सा पक्षका राष्ट्रहरू
दोस्रो विश्वयुद्ध पछि संयुक्त राज्य अमेरिका तथा सोभियत सङ्घ को बिच उत्पन्न तनावको स्थितलाई **शीत युद्ध** को संज्ञा दिइएको थियो।

शीतयुद्ध अन्तरिक्ष दौड, जासुसी, प्रचार अभियान, प्रतिबन्ध र खेल कूटनीति जस्ता प्राविधिक प्रतिद्वन्द्विताहरू मार्फत व्यक्त गरिएको थियो।

१९५६ मा हंगेरी क्रान्ति र १९६८ मा चेकोस्लोभाकियामा वार्सा सम्झौताको आक्रमण गरेर सोभियत संघले पूर्वी युरोपमा आफ्नो प्रभुत्व बलियो बनायो। १९६१ सम्ममा सोभियत संघ र चीन बीचको सम्बन्ध बिग्रियो, १९६९ मा सीमा द्वन्द्वको बीचमा चीन-सोभियत विभाजनले दुई राज्यहरूलाई युद्धको नजिक पुगेका थिए। १९७२ मा, अमेरिकाले चीनसँग कूटनीतिक सम्पर्क सुरु गर्‍यो र अमेरिका र सोभियत संघले आफ्नो आणविक शस्त्रागारलाई सीमित गर्ने सन्धिहरूको श्रृंखलामा हस्ताक्षर गरे। १९७९ मा, इरान र निकारागुआमा अमेरिका-सहयोगी सरकारहरूको पतन र सोभियत-अफगान युद्धको सुरुवातले फेरि तनाव बढायो। १९८५ मा, मिखाइल गोर्बाचेभ सोभियत संघको नेता बने र राजनीतिक स्वतन्त्रताहरू विस्तार गरे, जसले पूर्वी ब्लकमा १९८९ को क्रान्ति र १९९१ मा सोभियत संघको पतनमा योगदान पुर्‍यायो, जसले शीतयुद्धको अन्त्य गर्‍यो।

## शीतयुद्धको अर्थ

दोस्रो विश्व युद्ध सकिएपछि सन् १९४५ देखि १९८९ को बीचको समयमा संसार दुई ध्रुवमा बाँडिएको थियो । ती दुई ध्रुवको नेतृत्व अमेरिका र सोभियत सङ्घले गरेका थिए । शीतयुद्ध शब्दको प्रयोग अमेरिका र सोभियत सङ्घबीच त्यो समयमा रहेको तनावपूर्ण सम्बन्धलाई लिएर गरिन्छ । परमाणु युद्धको आशंकामा दुवै पक्ष कहिलै पनि सिधै युद्धमा होमिएनन् । तर त्यो समयमा करोडौं मानिस डरमा बाँच्न बाध्य रहे ।

इतिहासकार यसलाई सरकार संचालनका दुई व्यवस्था (पुँजीवाद र साम्यवाद)बीचको लडाईकारूपमा हेर्छन् । यसमा अमेरिकाले पुँजीवादी व्यवस्थाको प्रतिनिधित्व गरेको थियो भने रूसले साम्यवादी व्यवस्थाको । देश चलाउने तरिका दुवै देशको फरक थियो र दुवैलाई लाग्थ्यो की आफ्नो प्रणाली उत्कृष्ट छ । दुवै देश यो मान्न थालेका थिए की दोस्रो पक्ष आफ्नो व्यवस्था संसारभर लागु गराउने कोसिस गरिरहेको छ । यही नै तनावको सबैभन्दा ठूलो कारण थियो ।

## सुरूवात

सन् १९४५ मा दोस्रो विश्व युद्ध सकिनु त्यस्तो मोड थियो जसका कारण शीत युद्ध सुरू भयो । युद्धको समयमा अमेरिका र सोभियत सङ्घ एक अर्काका सहयोगी थिए र नाजी जर्मनी उनीहरूको साझा दुस्मन थियो । तर वास्तविकता यो थियो की युद्ध सकिएपछि नाजी जर्मनीको अस्तित्व सकियो । यो युद्धले यूरोपलाई छुट्टाइदिएको थियो र दुवै देश शक्तिशाली हुँदै गएका थिए ।

युद्ध सकिएपछि दुवै देश संसारलाई आ–आफ्नै तरिकाले चलाउन चाहान्थे । उनीहरूकाबीचमा युरोपलाई कसरी फुटाउने भन्ने बारेमा पनि ठूलो मतभेद थियो । यही कारण अमेरिका र सोभियत सङ्घको बीचमा दुश्मनी सुरू भएको हो । किनकी दुवै देश संसारमा आफ्नो दबदबा बढाउने होडमा अघि बढेका थिए ।

दुवै देशले आफ्ना सहयोगी देशको गठबन्धन बनाउन सुरू गरे । अमेरिका र पश्चिमी देशले मिलेर ‘नेटो’ गठन गरे । अर्को तर्फ सोभियत सङ्घलाई पूर्वी युरोपका पोल्यान्ड र हङ्गेरी जस्ता देशको समर्थन थियो । दुवै पक्षलाई एक अर्काले हमला गर्ने डर थियो । यसको नतिजा हतियार निर्माणमा भएको होडबाजीमा देखियो । उनीहरूले हतियारको भण्डार बढाउन सुरू गरे । ६० को दशकमा आइपुग्दासम्म अमेरिका र सोभियत सङ्घले आफ्नो तागत यतीसम्म बढाएका थिएकी उनीहरूको परमाणु मिसाइल महादेशको सिमा पार गरेर हमला गर्न सक्षम थिए । सन् १९६२ मा क्युबा मिसाइल संकटको दिनमा परमाणु युद्धको सम्भावना चरम थियो । संसारभर गृहयुद्धको स्थिति थियो । अमेरिका र सोभियत सङ्घको समर्थनमा अप्रत्यक्षरूपमा लड्नु समान्य झैं थियो ।

लिभरपुल जोन मुरिस युनिभर्सिटीका सिनियर लेक्चरर मेलकम क्रेग भन्छन्, ‘शीत युद्ध कहिलै शितल थिएन । दुवै शक्तिबीचको लडाईमा लाखौं मानिसको ज्यान गएको थियो । कम्बोडिया, कंगो, कोरिया, इथोपिया, सोमालिया जस्ता ठाँउमा शित युद्ध एक बर्बाद गरिदिने लडाई थियो ।’

## अन्तराष्ट्रिय राजनीतिमा शीतयुद्धको प्रभाव

## यो पनि हेर्नुहोस्

* विश्वयुद्ध

## स्रोत