# भूमध्यरेखा

विश्वका मानचित्रमा भूमध्य रेखा रातो रंग मा
गोलकको महानतम चक्र (घेरा) त्यसलाई माथि र तल्लो गोलार्धहरूमा बांटा्दछ।
**भूमध्य रेखा** पृथ्वीको सतहमा उत्तरी ध्रुव एवं दक्षिणी ध्रुवदेखि सामान दूरीमा स्थित एक काल्पनिक रेखा छ। यो पृथ्वीलाई उत्तरी र दक्षिणी गोलार्द्धमा विभाजित गर्दछ। अर्का शब्दहरूमा पृथ्वीका केन्द्रदेखि सर्वाधिक दूरस्थल भूमध्यरेखीय उभारमा स्थित बिन्दुहरूलाई मिल्याउँदै ग्लोबमा पश्चिमदेखि पूर्वतर्फ खींची गई कल्पनिक रेखालाई भूमध्य वा **विषुवत रेखा** भन्दछन्। यसमावर्ष भर दिन-रात बराबर होतहरू छन्, यस कारण यसलाई विषुवत रेखा पनि भन्दछन्। अन्य ग्रहहरूको विषुवत रेखालाई पनि सामान रूपले परिभाषित गरिएको छ। यस रेखाका उत्तरीतर्फ २३½°मा कर्कट रेखा छ अनि दक्षिणीतर्फ २३½°मा मकर रेखा छ।

## भूमध्य रेखाको भूमण्डल शास्त्र

पर्यटन क्षेत्रहरूमा भूमध्य रेखालाई सडकका किनारहरूमा चिह्नित गरिन्छ
परिभाषाका अनुसार भूमध्य रेखाको अक्षांश शून्य (०) हुन्छ। पृथ्वीको भूमध्य रेखाको लम्बाई लगभग ४०,०७५ कि.मी.(२४,९०१.५ मील) (शुद्ध लम्बाई ४०,०७५,०१६.६८५६ मीटर) छ। पृथ्वीका घूर्णनको धुरी र सूर्यका चारहरूतर्फ पृथ्वीको परिक्रमाको कक्षादेखि प्राप्त सतहका बीचका सम्बन्ध स्थापित गर्नुहोस्, त पृथ्वीको सतहमा अक्षांशका पाँच घेरे मिल्दछन्। उनमध्येको एक यो रेखा छ, जो पृथ्वीको सतहमा खींचिएको महानतम घेरा (चक्र) छ। सूर्य आफ्नो सामयिक चालमा आकाश से, वर्षमा दुइ बार, २१ मार्च र २३ सितंबरलाई भूमध्य रेखाका ठीक माथिदेखि गुजर्दछ। यी दिनहरू भूमध्य रेखामा सूर्यको किरणहरू पृथ्वीको सतहका एकदम लम्बवत पर्छन्। भूमध्य रेखामा स्थित प्रदेसहरूमा सूर्योदय र सूर्यास्त अपेक्षाकृत अधिक देरदेखि हुन्छ। यस्ता स्थानहरूमा वर्ष भर, सैद्धान्तिक रूप से, १२ घण्टाहरूका दिन र रात हुन्छन्, जबकि भूमध्य रेखाका उत्तर र दक्षिणमा दिनको समय मौसमका अनुसार बदलता रहन्छ। जब यसका उत्तरमा शीतकालमा दिन साना र रात लंबी हुन्छन्, तब यसका दक्षिणमा ग्रीष्मकालमा दिन लामा अनि राँदैं सानो हुन्छन्। वर्षका अर्का छोरमा मौसम दुइटै गोलार्धहरूमा एकदम उलटे हुन्छन्। परन्तु भूमध्य रेखामा दिनमानका साथ साथ मौसम पनि समान नैं रहन्छ।

पृथ्वी भूमध्य रेखामा थोडीदेखि उभरिएको भएको छ। यस रेखामा पृथ्वीको व्यास १२७५९.२८ कि.मी.(७९२७ मील) छ, जो ध्रुवहरूका बीचका व्यास (१२७१३.५६ गरेमी., ७९०० मील)देखि ४२.७२ कि.मी. अधिक छ। भूमध्य रेखाका छेउछाउका स्थान अन्तरिक्ष केन्द्रका लागि राम्रा छन् (जस्तै गुयाना अन्तरिक्ष केन्द्र, कौरोऊ, फ्रहरूच गुयाना), किनभनें त्यो पृथ्वीका घूर्णनका कारण पहिलादेखि नैं पृथ्वीमा कुनै पनि अन्य स्थान भन्दा अधिक गतिमान(कोणीय गति) छन्, र यो बढी भएको गति, अन्तरिक्ष यानका प्रक्षेपणका लागि आवश्यक ईंधनको मात्रालाई कम गर्न दिन्छ। यस प्रभावको उपयोग गर्नका लागि अन्तरिक्ष यानलाई पूर्व दिशामा प्रक्षेपित गर्नु चाहिन्छ |

## भूमध्य रेखीय जलवायु

भूमध्य रेखाको चिह्न, इल्हेयु दास रोलास, साओ तोमे र प्रिन्सीप मा
वर्षा ऋतु र अधिक ऊंचाईका भागहरूलाई छोडेर, भूमध्य रेखाका निकट वर्ष भर उच्च तापमान बनाएको रहन्छ। धेरै उष्णकटिबंधीय क्षेत्रहरूमा मानिस मौसमलाई दुइ प्रकारको बताउँछन्: आर्द्र र शुष्क। र पनि भूमध्य रेखाका निकट अधिकतर स्थान वर्ष भर गीले नैं रहन्छन् र मौसम समुद्र तलदेखि ऊंचाई र समुद्रदेखि दूरी जस्तै अनेक कारणहरूका अनुसार बदलता रहन्छ। बरसाती र आर्द्र परिस्थितिहरूदेखि थाह लाग्छको भूमध्य रेखीय क्षेत्र विश्वको सर्वाधिक गरम क्षेत्र छैनन्। पृथ्वीको सतहमा अधिकतर भूमध्य रेखीय क्षेत्र समुद्रको भाग छ। भूमध्य रेखाको उच्चतम बिंदु ४६९० मीटर ऊंचाईमा कायाम्बे ज्वालामुखी, इक्वाडोरका दक्षिणी ढालमा छ।

## भूमध्य रेखीय देश

भूमध्य रेखा १४ देसहरूका स्थल वा जलदेखि भएर जान्छ। मध्याह्न रेखादेखि प्रारम्भ भएर यी पूर्वतर्फ जान्छ:

| देशान्तर | देश, क्षेत्र वा सागर | टिप्पणी |
| --- | --- | --- |
| ०° | एटलान्टिक महासागर | गिनी खाडी |
| ७° पू. | ढाँचा:पताका | इल्हेयु दास रोलास |
| ८° | एटलान्टिक महासागर | गिनी खाडी |
| १०° |  गाबोन |  |
| १५° |  गणतन्त्र कङ्गो |  |
| २०° |  प्रजातान्त्रिक गणतन्त्र कङ्गो |  |
| ३०° |  युगान्डा |  |
| ३३° | विक्टोरिया झील |  |
| ३५° ४०° |  केन्या |  |
| ४१° |  सोमालिया |  |
| ४३° ५०° ६०° ७०° | हिन्द महासागर |  |
| ७३° |  माल्दिभ्स | गाफु ढालु अटॉल एवं नाविअथवा अटॉलका बीचदेखि गुजरती भएको |
| ८०° ९०° | हिन्द महासागर |  |
| १००° |  इन्डोनेसिया | बातु द्वीप, सुमात्रा एवं लिंगा द्वीप |
| १०५° | हिन्द महासागर | करिमाता जलडमरु मध्य |
| ११०° |  इन्डोनेसिया | बोर्नेयो |
| ११८° | हिन्द महासागर | मकस्सर जलडमरु मध्य |
| १२०° |  इन्डोनेसिया | सुलावेसी |
| १२१° | हिन्द महासागर | तोमिनीको खाडी |
| 125° | हिन्द महासागर | मलक्का जलडमरु मध्य |
| १२७° |  इन्डोनेसिया | कायोआ एवं हल्माहेरा द्वीप |
| १२८° | प्रशान्त महासागर | हल्माहेरा सागर |
| १३०° |  इन्डोनेसिया | जीब द्वीप |
| १४०° १५०° १६०° | प्रशान्त महासागर |  |
| १७३° |  किरिबाटी | प्रत्येक द्वीपदेखि बचती भएको, अरानुका र नोनोउतीका बीच अटॉलदेखि गुजर्दछ |
| १८०° | प्रशान्त महासागर |  |
| १७६° प. | ढाँचा:UMI | बेकर द्वीप - प्रादेशिक जलदेखि गुजरतीभूमध्य रेखा होवलैण्ड द्वीप र जार्विस द्वीपका आसनजीकका विशेष आर्थिक क्षेत्रदेखि भएर गुजर्दछ, तर आफ्नो क्षेत्रीय जल माध्यमदेखि छैन गुजरती। |
| १७०°, १६०°, १५०°, १४०°, १३०°, १२०°, ११०°, १००° | प्रशान्त महासागर |  |
| ९०° |  इक्वेडर | इसाबेला द्वीपका गैलापागोस द्वीप समूह मा |
| ८८° | प्रशान्त महासागर |  |
| ८०° |  इक्वेडर |  |
| ७०° |  कोलम्बिया |  |
| ६०° ५०° |  ब्राजिल | अमेजन नदीमा स्थित केही द्वीप पनि सामेल |
| ४०°, ३०°, २०°, १०° | एटलान्टिक महासागर |  |

* भूमध्यरेखीय गिनीका क्षेत्रको कुनै पनि अङ्ग भूमध्य रेखामा स्थित छैन, तर पनि यसका नामले प्रतीत हुन्छ। हाँ यसको द्वीप ऐनोबन भूमध्य रेखादेखि १५५ गरेमी. (१०० मील) दक्षिणमा छ र देशको बाकी भाग उत्तरमा निहित छ। भूमध्य रेखालाई वास्तवमा ना छूने वाला सबैभन्दा निकटतम देश पेरू छ।

## सन्दर्भ

## बाह्य सूत्र

* भूनध्य-रेखा, अक्षांश, देशान्तर रेखाहरू अभिलेखिकरण २००८-०७-२५ वेब्याक मेसिन ढाँचा:नेपाली चिह्न बेहुरावार पढ्नुहोस्
* भूगोललाई समझाना आवश्यक अभिलेखिकरण २०१६-०३-०९ वेब्याक मेसिनढाँचा:नेपाली चिह्न
* ज्ञानी, शिवदत्त (१७), *भारतीय संस्कृति* (नेपालीमा), राजकमल प्रकाशन, पृ: २४४, २५०२।  `|month=` प्यारामिटर ग्रहण गरेन (सहायता)
* भूमध्य-रेखा अभिलेखिकरण २०१२-०७-०२ वेब्याक मेसिन जालस्थल

ढाँचा:भौगोलिक रेखाहरू
ढाँचा:साँचा:भौगोलिक निर्देशांक