# परिचारिका

**परिचारिका** (अङ्ग्रेजीः Nurse) व्यक्ति, परिवार र समुदायको हेरचाहमा केन्द्रित स्वास्थ्य सेवा क्षेत्र भित्रको एक पेशा हो। ताकि तिनीहरूले इष्टतम स्वास्थ्य र जीवनको गुणस्तर प्राप्त गर्न, कायम राख्न वा पुन: प्राप्ति गर्न सकून्। नर्सहरूलाई अन्य स्वास्थ्य सेवा प्रदायकहरूबाट बिरामी हेरचाह, प्रशिक्षण, र अभ्यासको दायराको दृष्टिकोणबाट फरक पार्न सकिन्छ।  नर्सहरूले प्रिस्क्रिप्शन अधिकारको फरक स्तरका साथ धेरै विशेषताहरूमा अभ्यास गर्छन्। नर्सहरू अधिकांश स्वास्थ्य सेवा वातावरणको सबैभन्दा ठूलो भाग समावेश गर्दछ; तर त्यहाँ योग्य नर्सहरूको अन्तर्राष्ट्रिय अभावको प्रमाण छ। नर्सहरूले अन्य स्वास्थ्य सेवा प्रदायकहरू जस्तै चिकित्सकहरू, नर्स चिकित्सकहरू, शारीरिक चिकित्सकहरू, र मनोवैज्ञानिकहरूसँग सहकार्य गर्छन्।  नर्स र नर्स व्यवसायीहरू बीचको भिन्नता छ; अमेरिकामा, पछिल्लाहरू उन्नत अभ्यास नर्सिङमा स्नातक डिग्री भएका नर्सहरू हुन्, र उनीहरूलाई पहिलेको जस्तो नभई औषधिहरू लेख्न अनुमति दिइएको छ। तिनीहरू संयुक्त राज्य अमेरिकाको आधा भन्दा बढी सेटिङहरूमा स्वतन्त्र रूपमा अभ्यास गर्छन्। युद्धपछिको अवधिदेखि, नर्स शिक्षाले उन्नत र विशेष प्रमाणहरू तिर विविधीकरणको प्रक्रिया पार गरेको छ, र धेरै परम्परागत नियमहरू र प्रदायक भूमिकाहरू परिवर्तन हुँदैछन्।

नर्सहरूले हेरचाहको योजना विकास गर्छन्, चिकित्सकहरू, चिकित्सकहरू, बिरामी, बिरामीको परिवार, र अन्य टोली सदस्यहरूसँग मिलेर काम गर्छन् जसले जीवनको गुणस्तर सुधार गर्न रोगको उपचारमा ध्यान केन्द्रित गर्दछ। युनाइटेड किंगडम र संयुक्त राज्य अमेरिकामा, क्लिनिकल नर्स विशेषज्ञहरू र नर्स चिकित्सकहरूले स्वास्थ्य समस्याहरूको निदान गर्छन् र राज्यको विशेष नियमहरूमा निर्भर गर्दै सही औषधि र अन्य उपचारहरू लेख्छन्। नर्सहरूले बहु-अनुशासनात्मक स्वास्थ्य सेवा टोलीका अन्य सदस्यहरू जस्तै चिकित्सकहरू, चिकित्सकहरू, र आहारविद्हरूद्वारा गरिएको बिरामी हेरचाहलाई समन्वय गर्न मद्दत गर्न सक्छन्। नर्सहरूले एक अर्कामा निर्भर रूपमा हेरचाह प्रदान गर्छन्, उदाहरणका लागि, चिकित्सकहरूसँग, र स्वतन्त्र रूपमा नर्सिङ पेशेवरहरूको रूपमा। हेरचाह र समर्थन प्रदान गर्नुको अतिरिक्त, नर्सहरूले जनतालाई शिक्षित गर्छन् र स्वास्थ्य र कल्याणलाई बढावा दिन्छन्।

## ‍‍परिभाषा

परम्परागत व्याख्या अनुसार चिकित्सकहरू मुख्यतः रोगहरू निको पार्ने वा उपचार गर्ने कुरामा केन्द्रित हुन्छन् भने नर्सहरूले हेरचाहमा ध्यान दिन्छन्। स्वास्थ्य सेवाका वातावरणमा यो भिन्नता प्रायः अस्पष्ट हुन्छ, जसले पेशा छुट्याउने कार्यलाई जटिल बनाउँछ। यद्यपि नर्सिङ अभ्यास यसको विभिन्न विशेषज्ञता र देश अनुसार फरक पर्छ, नर्सिङ संगठनहरूले निम्नलिखित परिभाषा प्रस्तुत गरेका छन्:

> नर्सिङले सबै उमेरका व्यक्तिहरू, परिवारहरू, समूह र समुदायहरूको स्वतन्त्र र सहकार्यमा हेरचाह समेट्छ, चाहे ती बिरामी हुन् वा स्वस्थ, र सबै प्रकारका सेटिङमा लागू हुन्छ। नर्सिङमा स्वास्थ्य प्रवर्द्धन, रोग रोकथाम, र बिरामी, अपाङ्ग वा मृत्युसम्मको हेरचाह समावेश हुन्छ। वकालत, सुरक्षित वातावरणको प्रवर्द्धन, अनुसन्धान, स्वास्थ्य नीति निर्माणमा सहभागिता, बिरामी तथा स्वास्थ्य प्रणाली व्यवस्थापन, र शिक्षा पनि नर्सिङका मुख्य भूमिकाहरू हुन्।
>
> — अन्तर्राष्ट्रिय नर्स परिषद (International Council of Nurses)

## इतिहास

### २०औँ शताब्दी

१९औँ र २०औँ शताब्दीको प्रारम्भमा, नर्सिङलाई प्रायः महिलाको पेशा मानिन्थ्यो, जस्तै डाक्टरी पुरुषको पेशा थियो। २०औँ शताब्दीको अन्त्यतिर कार्यस्थलमा लैङ्गिक समानताको बढ्दो अपेक्षाका साथ, नर्सिङलाई औपचारिक रूपमा लैङ्गिक तटस्थ पेशा बनाइयो, यद्यपि व्यवहारमा २१औँ शताब्दीमा पुरुष नर्सहरूको प्रतिशत अझै महिला चिकित्सकहरूको तुलनामा निकै कम थियो।

अमेरिकामा १९०० को दशकको प्रारम्भमा अस्पताल-आधारित प्रशिक्षण मानक बन्यो, जहाँ व्यावहारिक अनुभवमा जोड दिइन्थ्यो। नाइटिंगेल शैलीको विद्यालय क्रमशः हराउँदै गयो। अस्पताल र चिकित्सकहरूले नर्सहरूलाई सस्तो/निःशुल्क श्रमको स्रोतको रूपमा हेरे। नर्सहरूको शोषण रोजगारदाता, चिकित्सक र शिक्षा प्रदायकद्वारा असामान्य थिएन।

पहिलो विश्वयुद्धमा धेरै नर्सहरूले सक्रिय सेवा गरे, तर दोस्रो विश्वयुद्धका बेला नर्सिङ पेशा फेरि रूपान्तरण भयो। ब्रिटिश सेनाका नर्सहरू हरेक वैदेशिक अभियानमा सहभागी थिए। अमेरिकी सेनामा सबै पेशाहरूभन्दा बढी नर्सहरूले स्वयंसेवा गरे। नाजीहरूसँग आफ्नै ब्राउन नर्सहरू थिए, जसको संख्या ४०,००० थियो। दुई दर्जन जर्मन रेडक्रस नर्सहरूलाई आइरन क्रस वीरताका लागि प्रदान गरिएको थियो।

युद्धपछि अन्डरग्राजुएट र पोस्ट-ग्राजुएट नर्सिङ डिग्री विकास भयो। नर्सिङ अनुसन्धान र संगठन र संघ गठन गर्ने चाहनाले व्यावसायिक संघ संस्था र अनुसन्धानात्मक जर्नलहरू निर्माण गरायो। नर्सिङलाई अलग शैक्षिक अनुशासनको रूपमा मान्यता दिइयो, जसको प्रारम्भिक जिम्मेवारी प्रयोगको सैद्धान्तिक आधार परिभाषित गर्नु थियो।

## सिद्धान्त र अभ्यास

नर्सिङ अभ्यासले नर्सिङ सेवा वा हेरचाहको प्रत्यक्ष प्रदान गर्ने कार्यलाई जनाउँछ। हेरचाह प्रदान गर्दा, नर्सहरूले नर्सिङ प्रक्रिया प्रयोग गरेर परिभाषित गरिएको नर्सिङ हेरचाह योजना कार्यान्वयन गर्छन्। यो योजना विशेष नर्सिङ सिद्धान्तमा आधारित हुन्छ, जुन हेरचाह हुने वातावरण र सेवा लिने जनसंख्याको आधारमा चयन गरिन्छ। नर्सिङ हेरचाह प्रदान गर्दा नर्सले नर्सिङ सिद्धान्त र नर्सिङ अनुसन्धानबाट प्राप्त सर्वोत्तम अभ्यास दुवै प्रयोग गर्छन्। विभिन्न फिलोसोफिकल विश्वास र दृष्टिकोण वा विश्वदृष्टिकोणको प्रतिबिम्बबाट नर्सिङ पेशाले विभिन्न सिद्धान्त विकास गरेको छ।

सामान्य रूपमा, नर्सिङ प्रक्रिया भन्नाले आवश्यकता मूल्याङ्कन र निदान गर्ने, परिणाम र हस्तक्षेपको योजना बनाउने, हस्तक्षेप कार्यान्वयन गर्ने, र परिणामको मूल्याङ्कन गर्ने विधि बुझिन्छ। अमेरिकन नर्सेस एसोसिएसन अनुसार नर्सिङ प्रक्रिया पाँच चरणमा परिभाषित गरिएको छ:

* मूल्याङ्कन
* निदान
* योजना
* कार्यान्वयन
* मूल्याङ्कन

## सन्दर्भ सामग्रीहरू

## बाह्य कडीहरू