Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# पदार्थ विज्ञान

घरेलू उपकरणहरू जो विभिन्न धातु र प्लास्टिकले बनेका छन्
**पदार्थ विज्ञान** एक बहुविषयक क्षेत्र हो जसमा पदार्थहरूका विभिन्न गुणहरूको अध्ययन, विज्ञान एवं तकनीकीका विभिन्न क्षेत्रहरूमा यसको प्रयोगको अध्ययन गरिन्छ। यसमा प्रायोगिक भौतिक विज्ञान र रसायनशास्त्र संग-साथ रासायनिक, वैद्युत, यान्त्रिक र धातुकर्म अभियान्त्रिकी जस्तै विषयहरू समावेश छन्। नैनोतकनीकी र नैनोसाइंसमा उपयोगको कारण, वर्तमान समयमा विभिन्न विश्वविद्यालयहरू, प्रयोगशालाहरू र संस्थानहरूमा यसलाई महत्त्वपूर्ण स्थान दिएइको छ।

## इतिहास

मानव सभ्यताको विकासका विभिन्न चरणहरूको नाम प्राय:त्यस युग विशेषमा प्रमुखतासित प्रयोग गरिने पदार्थहरूको नाममा राकिने गरिन्छ,उदाहरणार्थ :- पाषाण युग,कांस्य युग, लौह युग, सिलिकन युग इत्यादि। पदार्थ विज्ञान आभियान्त्रिकी र प्रयुक्त विज्ञानका सबै भन्दा प्राचीन विधाहरू मध्ये एक हो। आधुनिक पदार्थ विज्ञानको विकास धातु विज्ञानबाट भएको हो। १९औं शताब्दीमा पदार्थको व्यवहारलाई जान्नमा एउटा ठूलो सफलता तब प्राप्त भयो भए जब विलर्ड गिब्सले यो देखाइददिए कि पदार्थहरूको गुण तिनको विभिन्न अवस्थाहरूका आणविक संरचनासित सम्बन्धित उष्मागतिक गुणहरूमा निर्भर गर्छन्। वर्तमान युगमा पदार्थ विज्ञानको तीव्र विकास पछि अन्तरिक्ष स्पर्धाको योगदान रहेकोछ। अन्तरिक्ष यात्राहरूलाई सफल बनाउनमा विभिन्न मिश्रधातुहरू र अन्य पदार्थहरूको खोजले प्रमुख भूमिका निभाएका छन्। पदार्थ विज्ञानको विकासले प्लास्टिक, अर्धचालक र जैवरासायनिक तकनीकहरूको विकासमा र यिनै तकनीकहरूले पदार्थ विज्ञानको विकासमा योगदान दिएकाछन्।
साठीको दशक अघि पदार्थ विज्ञान विभागहरूलाई धातुकर्म विभाग भनेर जानिन्थ्यो ,किन भनें १९औं सताब्दी र २०औं सताब्दीको प्रारम्भिक दिनहरूमा धात्विक पदार्थहरूको विकासमा ज्यादा जोर दिइन्थ्यो। यस क्षेत्रको विकसित हुनबाट यसको अंतर्गत अन्य पदार्थहरू यथा : अर्धचालक, चुम्बकीय पदार्थ,सिरेमिक, जैव-पदार्थ, चिकित्सकीय पदार्थ इत्यादिको अध्ययन हुन थाल्यो।

## मूल अवधारणाहरू

पदार्थ विज्ञानमा अव्यवस्थित ढगले नयाँ पदार्थहरूलाई खोजने र उपयोग गर्नको सट्टा पदार्थको मौलिक रूपले बुझ्ने प्रयास गरिन्छ।
पदार्थ विज्ञानको सबै प्रभागहरूको मूलसिद्धान्त कुनै पदार्थको इच्छित गुणहरूलाई तिनका अवस्थाहरू र आणविक संरचनामा चरित्रगत अंतर्संबन्ध स्थापित गर्न हुन्छन्। कुनै पनि पदार्थको संरचना (अतएव उनको गुण) उनको रासायनिक घटकहरूमा र प्रसंस्करणको विधिमा निर्भर गर्छ। रासायनिक सघटन, प्रसंस्करण र उष्मागतिकीको सिद्धान्त पदार्थको सूक्ष्मसरचना निर्धारित गर्छन्। पदार्थको गुण र उनको सूक्ष्मसरचनामा सीधा सबन्ध हुन्छ।
पदार्थ विज्ञानमा एउटा उक्ति प्रचलित छ, "पदार्थ मानिसहरू झैं हुन्छन्, तिनको कमिले नै ती पदार्थलाई रोचक बनाउँछ।" कुनै पनि पदार्थको दोषरहित क्रिस्टलको निर्माण असंभव छ। वास्तवमा पदार्थविज्ञानी क्रिस्टल दोषहरू (रिक्ती, प्रक्षेप, विस्थापक अणु इत्यादि )को आवश्यकतानुसार नियन्त्रित गरेर इनलाई मनले चाहेको पदार्थ बनाउँछन्।

## यो पनि हेर्नुहोस्

* धातु विज्ञान

## बाहिरी सूत्रहरू

* Nanoscale Interdisciplinary Research Team अभिलेखिकरण २०११-०७-२० वेब्याक मेसिन
* CMR - Centre for Materials Research अभिलेखिकरण २०११-०४-०७ वेब्याक मेसिन
* Materials Science and Engineering - Idaho National Laboratory
* Dissemination of IT for the Promotion of Materials Science (DoITPoMS)
* EURELNET Technology Transfer Department at the University of Bordeaux अभिलेखिकरण २०११-०२-०२ वेब्याक मेसिन
# सामाजिक विज्ञान

**सामाजिक विज्ञान** विज्ञानका शाखाहरू मध्ये एक हो, समाजहरू र व्यक्तिगत सम्बन्धहरू बीचको सम्बन्धको अध्ययनमा यो विज्ञान समर्पित रहेको छ। ती समाजहरू भित्र छन्। यो शब्द पहिले समाजशास्त्रको क्षेत्रलाई जनाउन प्रयोग भएको थियो, मूल "समाजको विज्ञान", १९औँ शताब्दीमा स्थापित भएको थियो। समाजशास्त्रको अतिरिक्त, यसले अब शैक्षिक अनुशासन, मानवविज्ञान, पुरातत्वशास्त्र, अर्थशास्त्र, मानव भूगोल, भाषाविज्ञान, व्यवस्थापन विज्ञान, सञ्चार विज्ञान, राजनीतिक विज्ञान र मनोविज्ञान सहितको विस्तृत शृङ्खलालाई समेत समेट्छ।

सकारात्मकवादी सामाजिक वैज्ञानिकहरूले प्राकृतिक विज्ञानसँग मिल्दोजुल्दो विधिहरू समाजलाई बुझ्नको लागि औजारको रूपमा प्रयोग गर्छन्, र त्यसैले विज्ञानलाई यसको कडा आधुनिक अर्थमा परिभाषित गर्छन्। सामाजिक वैज्ञानिकहरूले, यसको विपरीत, अनुभवका रूपमा गलत सिद्धान्तहरू निर्माण गर्नुको सट्टा सामाजिक आलोचना वा प्रतीकात्मक व्याख्या प्रयोग गर्न सक्छन्, र यसरी विज्ञानलाई यसको व्यापक अर्थमा व्यवहार गर्न सक्छन्। आधुनिक शैक्षिक अभ्यासमा, शोधकर्ताहरू प्रायः एक्लेक्टिक, बहुविध विधि (उदाहरणका लागि, मात्रात्मक र गुणात्मक अनुसन्धान दुवैको संयोजन गरेर) प्रयोग गर्छन्। *सामाजिक अनुसन्धान* शब्दले पनि स्वायत्तताको डिग्री हासिल गरेको छ किनकि विभिन्न विषयका अभ्यासकर्ताहरूले समान लक्ष्य र विधिहरू साझा गर्छन्।

## सन्दर्भ सामाग्री