# धर्म

हिन्दु धर्ममा ૐ लाई धार्मिक प्रतीकको रूपमा प्रयोग गरिन्छअहिंसाको अनुप्रतीकयोगा, वैयक्तिक अनुभूति र दर्षणानुभूतकानुन एवम न्याय
**धर्म** भारतीय सम्प्रदायहरूमा धेरै अर्थहरू भएको एक प्रमुख अवधारणा हो। *धर्म* शब्दलाई अङ्ग्रेजी (वा अन्य युरोपेली भाषाहरू) मा अनुवाद गर्न नसकिने रूपमा लिइन्छ -यसलाई जीवन "सद्गुण" वा "धार्मिक र नैतिक कर्तव्यहरू" लाई कायम राख्ने "व्यवस्था र चलन" सँग मिल्दोजुल्दो व्यवहारलाई जनाउने बुझिन्छ। *धर्म* विपरितार्थ शब्द अधर्म हो।

## व्युत्पत्ति

*धर्म* शब्द (//ˈdɑːrmə//′) को जड संस्कृत ध्र-मा रहेको छ, जसको अर्थ *धैर्य हुनु* सँग सम्बन्धित छ। यसबाट यसले "के स्थापित छ", र त्यसैले "कानून" को अर्थ लिन्छ। यो पुरानो वैदिक संस्कृत *शब्द* -धर्मन-बाट लिइएको हो, जसको शाब्दिक अर्थ "वाहक, समर्थक" हो, धार्मिक अर्थमा रतको एक पक्षको रूपमा कल्पना गरिएको छ।

## इतिहास

*<i id="mw8g">हिस्ट्री अफ धर्मशास्त्र</i>*का लेखक पाण्डुरङ्ग वामन केनका अनुसार धर्म शब्द ऋग्वेदका मन्त्रहरूमा कम्तिमा ५६ पटक विशेषण वा नामको रूपमा देखा पर्दछ। पल हर्शका अनुसार *धर्म* शब्दको उत्पत्ति वैदिक हिन्दू धर्ममा भएको हो ।

ऋग्वेद मन्त्रहरूका अनुसार ब्रह्मनले ब्रह्माण्डलाई अराजकताबाट सिर्जना गरेका थिए, उनीहरूले पृथ्वी र सूर्य र ताराहरूलाई अलग राखे , उनीहरूले आकाशलाई पृथ्वीबाट टाढा र अलग राखे राख्छन्र स्थिर पार्छन् (धर-भूकम्प पर्वत र मैदानहरू) ।

देवताहरूले, मुख्यतया इन्द्र, त्यसपछि अव्यवस्थाबाट व्यवस्था, अराजकताबाट सद्भाव, अस्थिरताबाट स्थिरता प्रदान गर्दछन्- वेदमा धर्म शब्दको जडको रुपमा यी कार्य हरूको  नाम लिइएको छ । पौराणिक श्लोकहरू पछि रचिएका मन्त्रहरूमा, धर्म शब्दले आकाशीय सिद्धान्तको रूपमा विस्तारित अर्थ लिन्छ र देवताहरूबाट अलग श्लोकहरूमा देखा पर्दछ। पॉल होर्शको दाबी अनुसार, यो एक अवधारणामा विकसित हुन्छ, जसको अथर्ववेदमा गतिशील कार्यात्मक अर्थ छ, उदाहरणका लागि, जहाँ यो ब्रह्माण्डीय नियम बन्छ जसले कारण र प्रभावलाई विषय मार्फत जोड्दछ। यी प्राचीन ग्रन्थहरूमा, धर्मलाई एक अनुष्ठान अर्थ पनि लिइन्छ।

अनुष्ठान ब्रह्माण्डसँग जोडिएको छ, र "धर्मनी" लाई देवताहरूले विकारबाट व्यवस्था, अराजकताबाट संसार सिर्जना गर्न प्रयोग गर्ने सिद्धान्तहरूप्रति औपचारिक भक्तिसँग बराबरी गरिएको छ।

जोरोस्ट्रियनवाद *देना*, जसको अर्थ "अनन्त कानून" पनि हो, संस्कृत "धर्म" सँग सम्बन्धित छ भन्ने मानिन्छ । । *धर्म*सँग मिल्दोजुल्दो ओभरल्यापिङ गर्ने विचारहरू अन्य प्राचीन संस्कृतिहरूमा पाइन्छः जस्तै चिनियाँ ताओ, इजिप्टियन माट, सुमेरियन मी।

## हिन्दू धर्म

*धर्म* को सिद्धान्त हिन्दू धर्ममा एक सङ्गठित सिद्धान्त हो।  **हिन्दू धर्म सर्वप्राचीन धर्म हो।** यो सिद्धान्त मानिस एक्लो हुँदा, मानव र प्रकृति साथै निर्जीव वस्तुहरूसँगको अन्तरक्रियामा, बीच, ब्रह्माण्ड र यसका सबै भागहरूमा लागू हुन्छ । यसले जीवन र ब्रह्माण्डलाई सम्भव बनाउने व्यवस्था र चलनलाई जनाउँछ, र व्यवहार, अनुष्ठान, समाजलाई शासन गर्ने नियमहरू, र नैतिकता यसमा पर्छ। हिन्दू *धर्म* मा प्रत्येक व्यक्तिको धार्मिक कर्तव्य, नैतिक अधिकार र कर्तव्यहरू, र व्यवहारहरू पर्छ जसले सामाजिक व्यवस्था, सही आचरण, र सद्गुणीहरूलाई सक्षम बनाउँछ । भ्यान बुइटेननका अनुसार, *धर्म*, त्यो हो जुन सबै अस्तित्वमा रहेका प्राणीहरूले संसारमा सद्भाव र व्यवस्था कायम राख्न स्वीकार र सम्मान गर्नुपर्दछ। यो न त कार्य हो न त परिणाम। यो त प्राकृतिक नियमहरू हो जसले कार्यलाई मार्गदर्शन गर्दछ, नतिजा सिर्जना गर्दछ र संसारमा अराजकता रोक्छ। यसमा कर्तव्य, अधिकार, कानुन, आचरण, सद्गुण र "सही जीवनशैली" समावेश छ।

हिन्दू सिद्धान्तमा, *धर्म*मा सामान्यतया विभिन्न पक्षहरू समावेश छन्ः

* सनातन <i id="mwAZc">धर्म</i>, धर्मको अनन्त र अपरिवर्तनीय सिद्धान्तहरू।
* वर्णाश्रम धर्म, जीवनको विशिष्ट चरणहरूको कर्तव्य वा अन्तर्निहित कर्तव्यहरू।
* स्वाधर्म, आफ्नै व्यक्तिगत कर्तव्य
* *आपद धर्म*, प्रतिकूलताको समयमा निर्धारित धर्म
* साधारण धर्म, जीवनको चरणहरू जस्तोसुकै भए पनि नैतिक कर्तव्यहरू।
* युगधर्म, निश्चित युगका लागि मान्य धर्म र त्यस युगको अन्त्य पछियो परिवर्तन हुनसक्छ ।

## बौद्ध धर्म

बौद्ध सम्प्रदायले धर्मको हिन्दू दृष्टिकोणलाई "ब्रह्माण्ड कानून" को रूपमा राखेको थियो, कर्म को कामको रुपमा स्वीकार गर्छ । धर्म शब्दले (पालीः धम्म ) पछि बुद्ध शिक्षा (परियत्ती), बुद्धको शिक्षाको अभ्यास (पतिपट्टी)लाई जनाउँन सुरु गर्‍यो। बौद्ध दर्शन, *धम्म/धर्म* "घटना" को लागि पनि शब्द हो।

## जैन दर्शन

जैन दर्शनमा *धर्म* शब्द यसका सबै प्रमुख ग्रन्थहरूमा पाइन्छ। यसको सान्दर्भिक अर्थ छ र यसले धेरै विचारहरूलाई बुझाउँछ। व्यापक अर्थमा, यसको अर्थ जिनहरूको शिक्षा, वा कुनै पनि आध्यात्मिक स्कूलको शिक्षा, सर्वोच्च मार्ग, सामाजिक-धार्मिक कर्तव्य, र उच्चतम मङ्गला (पवित्र) हो।

## सिख दर्शन

सिख दर्शन
सिखहरू लागि, धर्म शब्द (पन्जाबी: ਧਰਮ, रोमनीकृत: *dharam*, धर्म) को अर्थ धार्मिकता र उचित धार्मिक अभ्यासको मार्ग हो। गुरु ग्रन्थ साहिब *धर्म* कर्तव्य र नैतिक मूल्यका रूपमा बुझाउँछ। पश्चिमी संस्कृतिमा3 एचओ आन्दोलन, जसले केही सिख विश्वासहरू समावेश गरेको छ, सिख धर्मलाई धर्म, नैतिक कर्तव्य र जीवनशैलीको रूपमा परिभाषित गर्दछ।

## प्रतीकहरूमा धर्म

भारतको झण्डा केन्द्रमा रहेको पाङ्ग्राले अशोकको धम्मको प्रतीक हो।
भारतीय सभ्यतामा *धर्म* महत्त्व सन् १९४७ मा भारतको अशोक चक्र, *<i id="mwA4s">धर्म</i>* (धर्मको चक्र) लाई यसको झण्डा मा केन्द्रीय मोटिफको रूपमा समावेश गरिएको छ।

## यो पनि हेर्नुहोस्

* अय्यवजी
* धम्मपद
* कर्म
* हिन्दू साम्राज्य र राजवंशहरूको सूची

## सन्दर्भ सामग्रीहरू

### टिप्पणी