# हनुमान चालीसा

| हनुमान चालीसा |
| --- |
| हनुमान चालीसाको पूर्ण पाठ (पुस्तक) |
| जानकारी |
| धर्म | हिन्दू धर्म |
| लेखक | तुलसीदास |
| भाषा | अवधी |
| पदहरू | 40 |

हनुमान चालीसा हनुमानको स्तुतिमा रचित एक प्रसिद्ध हिन्दू भक्तिगीत (*स्तोत्र*) हो, जसलाई हिन्दू भक्तहरूले नियमित रूपमा पाठ गर्ने गर्दछन्।

यो कृति तुलसीदासद्वारा अवधी भाषामा रचना गरिएको हो र उनको महाकाव्य *रामचरितमानस*सँग सम्बन्धित सबैभन्दा प्रसिद्ध र व्यापक रूपमा पाठ गरिने रचनामध्ये एक मानिन्छ।

हनुमान हिन्दू धर्मका एक प्रमुख देवता तथा रामका परम भक्त मानिन्छन्। उनी *रामायण*का मुख्य पात्रहरूमध्ये एक हुन्। शैव परम्पराअनुसार हनुमानलाई शिवको अवतार पनि मानिन्छ।

*हनुमान चालीसा*मा हनुमानका शक्ति, पराक्रम, साहस, बुद्धिमत्ता, ब्रह्मचर्य (ब्रह्मचर्य) तथा भगवान् रामप्रतिको अटुट भक्ति लगायतका गुणहरूको प्रशंसा गरिएको छ।

## व्युत्पत्ति

*चालीसा* शब्द हिन्दीको *चालीस* शब्दबाट व्युत्पन्न भएको हो, जसको अर्थ संख्या "४०" हो। यसले *हनुमान चालीसा*मा रहेका ४० वटा *चौपाई* (चार हरफे पद्य) लाई जनाउँछ। प्रारम्भ र अन्त्यमा रहेका दोहाहरूलाई यस गणनामा समावेश गरिएको हुँदैन।

## रचनाकार

तुलसीदासको चित्र
वाराणसीस्थित तुलसी घाटमा रहेको तुलसीदासको निवास, जहाँ *हनुमान चालीसा* रचना गरिएको मानिन्छ। यस स्थानमा एउटा सानो मन्दिर पनि रहेको छ।
*हनुमान चालीसा*का रचनाकार तुलसीदास हुन्, जो १६औँ शताब्दीका एक प्रसिद्ध कवि–सन्त थिए।

तुलसीदास एक हिन्दू सन्त, कवि, समाजसुधारक तथा दार्शनिक थिए, जो रामप्रतिको आफ्नो गहिरो भक्तिका लागि परिचित थिए। उनले अनेकौँ लोकप्रिय कृतिहरूको रचना गरेका भए पनि उनी विशेष रूपमा *रामचरितमानस*का रचनाकारका रूपमा प्रसिद्ध छन्, जुन अवधी भाषामा लिखित *रामायण*को पुनर्कथन हो।

तुलसीदासलाई उनको जीवनकालमै संस्कृत भाषाको मूल *रामायण*का रचनाकार वाल्मीकिको पुनर्जन्मका रूपमा सम्मान गरिएको थियो। उनले आफ्नो अधिकांश जीवन वाराणसीमा बिताएका थिए र मृत्युसम्म त्यहीँ बसेका थिए।

वाराणसीस्थित तुलसी घाट उनको नामबाट नामकरण गरिएको हो। उनले वाराणसीमा संकटमोचन हनुमान मन्दिरको स्थापना गरेका थिए, जुन हनुमानलाई समर्पित छ। परम्पराअनुसार उक्त स्थानमा तुलसीदासले हनुमानको दर्शन प्राप्त गरेका थिए।

तुलसीदासले *रामलीला* परम्पराको पनि सुरुआत गरेका थिए, जुन *रामायण*मा आधारित लोकनाट्य प्रस्तुति हो।

उनी हिन्दी साहित्य, भारतीय साहित्य तथा विश्व साहित्यका महान् कविहरूमध्ये एक मानिन्छन्।

तुलसीदास तथा उनका कृतिहरूको भारतीय कला, संस्कृति र समाजमा गहिरो प्रभाव परेको छ। आजसम्म पनि उनको प्रभाव जनभाषा, रामलीला नाटक, हिन्दुस्तानी शास्त्रीय संगीत, लोक तथा लोकप्रिय सङ्गीत, साथै टेलिभिजन धारावाहिकहरूमा देख्न सकिन्छ।

## देवता

हनुमान, जसलाई यो स्तुति समर्पित गरिएको छ, हिन्दू धर्मका एक प्रमुख देवता तथा राम (भगवान् विष्णुको सातौँ अवतार) का परम भक्त मानिन्छन्। उनी *रामायण* का केन्द्रीय पात्रहरूमध्ये एक हुन्। वानर सेनाका प्रमुख योद्धा हनुमानले रावण विरुद्धको युद्धमा रामको महत्वपूर्ण सहयोग गरेका थिए। हनुमानका वीरता, भक्ति तथा पराक्रमका कार्यहरू विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराहरूमा व्यापक रूपमा वर्णित छन्। विशेषतः हिन्दू धर्ममा उनी भक्ति परम्पराअन्तर्गत पूजनीय देवताका रूपमा प्रतिष्ठित छन्, र उनका नाममा स्थापित अनेकौँ मन्दिरहरूलाई *हनुमान मन्दिर* भनेर चिनिन्छ।

## संरचना

यो कृति जम्मा ४३ पदहरूबाट बनेको छ—प्रारम्भमा दुईवटा दोहा, त्यसपछि चालीसवटा चौपाई, र अन्त्यमा एउटा दोहा।

पहिलो दोहाको सुरुआत **श्री गुरु** शब्दबाट हुन्छ, जसले शिवलाई सङ्केत गर्दछ। हिन्दू परम्पराअनुसार शिवलाई हनुमानका गुरु मानिन्छ।

पहिला दस चौपाईहरूमा हनुमानका मंगलमय स्वरूप, ज्ञान, सद्गुण, शक्ति तथा वीरताको वर्णन गरिएको छ।

एघारौँदेखि बीसौँ चौपाईसम्म रामप्रतिको सेवामा हनुमानले गरेका कार्यहरूको वर्णन गरिएको छ। विशेषगरी एघारौँदेखि पन्ध्रौँ चौपाईहरूमा लक्ष्मणको जीवन रक्षा गर्न हनुमानले निर्वाह गरेको भूमिकाको उल्लेख गरिएको छ।

एक्काइसौँ चौपाईमा तुलसीदासले हनुमानको *कृपा* (दैवी अनुग्रह) प्राप्तिको आवश्यकता व्यक्त गरेका छन्।

अन्तिम भागमा तुलसीदासले गहिरो भक्तिभावका साथ हनुमानलाई प्रणाम गर्दै आफ्ना हृदय तथा सम्पूर्ण भक्तजनहरूको हृदयमा वास गर्न अनुरोध गरेका छन्।

समापन दोहामा पनि तुलसीदासले राम, लक्ष्मण र सीतासहित हनुमानलाई आफ्ना भक्तहरूको हृदयमा सधैँ वास गर्न प्रार्थना गरेका छन्।

## धार्मिक महत्व

*हनुमान चालीसा* ले हनुमानलाई केवल रामका भक्तका रूपमा मात्र नभई स्वतन्त्र रूपमा पनि एक महत्वपूर्ण देवताका रूपमा प्रस्तुत गर्दछ। यस कृतिमा हनुमानको शक्ति, वेग, ज्ञान, साहस तथा रामप्रतिको अटुट भक्तिको वर्णन गरिएको छ। सम्पूर्ण चालीसाभरि *भक्ति* (भक्तिभाव) लाई विशेष महत्व दिइएको छ। यसमा हनुमान चालीसाको श्रद्धापूर्वक पाठ गर्ने व्यक्तिले दैवी संरक्षण, आध्यात्मिक पुण्य तथा अन्ततः मोक्ष प्राप्त गर्न सक्ने विश्वास व्यक्त गरिएको छ।

## अनुष्ठान

*हनुमान चालीसा* को पाठ हरेक दिन लाखौँ हिन्दूहरूले गर्ने गर्दछन्। धेरै धार्मिक हिन्दूहरूलाई यसको सम्पूर्ण पाठ कण्ठस्थ हुने गर्दछ।

परम्पराअनुसार मंगलबार र शनिबार हनुमानलाई समर्पित दिन मानिन्छन्, र यी दिनहरूमा विशेष रूपमा हनुमान चालीसाको पाठ गरिन्छ। हनुमान मन्दिरहरूमा सामूहिक पाठ, भजन तथा पूजा-अर्चनाको पनि प्रचलन रहेको छ। धेरै भक्तजनहरूले संकट निवारण, मानसिक शान्ति, साहस तथा आध्यात्मिक उन्नतिको कामनासहित हनुमान चालीसाको नियमित पाठ गर्ने गर्दछन्।

## टीकाहरू

भरत द्वारा रामसँग गरिएको भेटको चित्रण, जहाँ हनुमान, सीता र लक्ष्मण उपस्थित छन्। बायाँदेखि क्रमशः – हनुमान, भरत, राम, सीता र लक्ष्मण।
सन् १९८० को दशकभन्दा अघि *हनुमान चालीसा* माथि कुनै विस्तृत टीका लेखिएको थिएन। रामभद्राचार्यका अनुसार यसको प्रमुख कारण तुलसीदासका सङ्कलित कृतिहरूका मुद्रित संस्करणहरूमा *हनुमान चालीसा* समावेश नगरिनु थियो।

इन्दुभूषण रामायणीले *हनुमान चालीसा* माथिको पहिलो संक्षिप्त टीका लेखेका थिए।

रामभद्राचार्यद्वारा सन् १९८३ मा रचित हिन्दी भाषाको *महावीरी* टीकालाई *हनुमान चालीसा* सम्बन्धी उत्कृष्ट व्याख्यात्मक कृतिहरूमध्ये एक मानिन्छ। रामचन्द्र प्रसादले आफ्नो कृतिमा *महावीरी* लाई *हनुमान चालीसा* को सर्वश्रेष्ठ टीका भनी उल्लेख गरेका छन्।

## लोकप्रिय संस्कृतिमा

### शास्त्रीय तथा लोकसंगीत

*हनुमान चालीसा* हिन्दू धार्मिक साहित्यका सबैभन्दा बढी बिक्री हुने पुस्तकहरूमध्ये एक हो, र यसलाई धेरै प्रसिद्ध भजन, शास्त्रीय तथा लोकगायकहरूले स्वर दिएका छन्।

हरिओम शरणद्वारा गाइएको *हनुमान चालीसा* को संस्करण विशेष रूपमा लोकप्रिय मानिन्छ। यो संस्करण सन् १९७४ मा ग्रामोफोन कम्पनी अफ इन्डियाद्वारा पहिलो पटक प्रकाशित गरिएको थियो र पछि सन् १९९५ मा सुपर क्यासेट्स इन्डस्ट्रिज (टी–सिरिज) द्वारा पुनः प्रकाशन गरिएको थियो। उत्तर भारतका मन्दिरहरू तथा घरहरूमा आज पनि यो संस्करण नियमित रूपमा बजाइन्छ।

यो प्रस्तुति मिश्र खमाज रागमा आधारित छ, जुन खमाज ठाट अन्तर्गत पर्ने एक प्रमुख राग हो। यसको मूल स्वर हार्मोनियमको दोस्रो कालो कुञ्जी (*काली दो*) मा राखिएको छ।

सन् १९९२ मा पनि सुपर क्यासेट्स इन्डस्ट्रिजले यही परम्परागत धुनमा आधारित अर्को संस्करण सार्वजनिक गरेको थियो, जसमा हरिहरन गायक तथा गुलशन कुमार प्रमुख कलाकारका रूपमा रहेका थिए।

*हनुमान चालीसा* का अन्य चर्चित प्रस्तुतिहरूमा भजन गायक अनूप जलोटा र रविन्द्र जैन, हिन्दुस्तानी शास्त्रीय गायक पण्डित जसराज तथा राजन–साजन मिश्र, साथै कर्नाटक सङ्गीतकी प्रसिद्ध गायिका एम. एस. सुब्बुलक्ष्मीका संस्करणहरू समावेश छन्।

त्यस्तै उन्नी कृष्णन, नित्यश्री महादेवन, पण्डित भीमसेन जोशी, गणपति सच्चिदानन्द स्वामीजी तथा मोरारी बापुद्वारा प्रस्तुत संस्करणहरू पनि व्यापक रूपमा लोकप्रिय रहेका छन्।

पश्चिमी गायकहरूमध्ये कृष्ण दासले पनि *हनुमान चालीसा* लाई मन्द तथा द्रुत दुवै शैलीमा प्रस्तुत गरेका छन्।

### चलचित्रहरूमा

*हनुमान चालीसा* विभिन्न हिन्दी चलचित्रहरूमा पनि महत्वपूर्ण रूपमा प्रयोग गरिएको छ। विक्रम भट्टद्वारा निर्देशित हिन्दी चलचित्र *1920* मा *हनुमान चालीसा* विभिन्न दृश्यहरूमा सुनिन्छ। चलचित्रको एक प्रमुख दृश्यमा नायक अर्जुन सिंह राठोड (रजनीश दुग्गल) ले सम्पूर्ण *हनुमान चालीसा* पाठ गरेको देखाइएको छ।

*Bajrangi Bhaijaan* चलचित्रको एक महत्वपूर्ण दृश्यमा पनि *हनुमान चालीसा* प्रयोग गरिएको छ, जहाँ मुख्य पात्रले बाल तस्करहरूसँग संघर्ष गर्दै एक सानी बालिकालाई उनीहरूको नियन्त्रणबाट मुक्त गराउँछ।

श्री हनुमान चालीसा नामक एक एनिमेसन चलचित्र चारुभी अग्रवालद्वारा निर्देशित तथा Charuvi Design Labsद्वारा निर्माण गरिएको हो। यो चलचित्र भगवान् हनुमानको जीवन, महिमा तथा *हनुमान चालीसा* मा आधारित रहेको छ।

## लोकप्रिय सङ्गीत

*हनुमान चालीसा* गाउने लोकप्रिय गायक तथा गायिकाहरूमा कर्नाटक सङ्गीतकी गायिका एम. एस. सुब्बुलक्ष्मी, लता मंगेशकर, गुलशन कुमार, महेन्द्र कपूर, एस. पी. बालसुब्रह्मण्यम, शंकर महादेवन, अनुराधा पौडवाल, कैलाश खेर, सुखविन्दर सिंह, सोनु निगम, हरिहरन, तथा उदित नारायण समावेश छन्।

सन् २०११ मा अमिताभ बच्चनले अन्य बीस जना गायकहरूसँग सामूहिक स्वरमा *हनुमान चालीसा* गायन गरेका थिए। यो रेकर्डिङ *श्री हनुमान चालीसा* एल्बमको भागका रूपमा सार्वजनिक गरिएको थियो र सार्वजनिक भएपछि संगीत कम्पनीले अभूतपूर्व प्रतिक्रिया प्राप्त गरेको जनाएको थियो।

हरिहरनद्वारा गाइएको *हनुमान चालीसा* को संस्करण नोभेम्बर २०२५ मा युट्युबमा ५ अर्बभन्दा बढी दृश्य (views) प्राप्त गर्ने पहिलो भक्तिगीत तथा पहिलो धार्मिक गीत बनेको थियो।

## सन्दर्भ