# भारतीय सङ्ख्या प्रणाली

**भारतीय सङ्ख्या प्रणाली** भारतीय उपमहाद्वीप (नेपाल, पाकिस्तान, बङ्गलादेश, भारत, भुटान, माल्दिभ्स र श्रीलङ्का) मा ठुला सङ्ख्याहरू व्यक्त गर्न प्रयोग गरिन्छ । यस प्रणालीमा ठूला सङ्ख्याहरू व्यक्त गर्न *लाख* (१,००,०००) र *करोड* (१,००,००,०००) जस्ता शब्दहरूको प्रयोग गरिन्छ ।

## प्रणाली

भारतीय सङ्ख्या प्रणालीमा १ करोड भन्दा ठूला सङ्ख्याका नाम भए तापनि धेरै प्रयोग नगरिने हुनाले आम जनतालाई तिनीहरूका बारेमा खासै जानकारी छैन । यी सङ्ख्याहरू अन्तर्गत १ अर्ब (१०० करोड), १ खर्ब (१०० अर्ब), १ नील (१०० खर्ब), १ पद्म (१०० नील), १ शङ्ख (१०० पद्म) र १ महाशङ्ख (१०० शङ्ख) पर्दछन् । सामान्य बोलीचालीमा भने असङ्गत भएपनि हजार, लाख र करोड शब्दावलीको प्रयोग गरिन्छ । उदाहरणका लागि १०,००,००,००,००,००० (१० खर्ब) लाई सामान्यतया १ लाख करोड पनि भन्ने गरिन्छ ।

१०० (एक), १०१ (दस), १०२ (सय), १०३ (हजार) र १०४ (दस हजार) सम्म भारतीय सङ्ख्या प्रणाली र अन्तर्राष्ट्रिय सङ्ख्या प्रणालीले मेल खान्छन् । उच्च घाताङ्कमा भने भिन्नता देखिन्छ । भारतीय सङ्ख्या प्रणालीमा दाहिनेबाट ३ को समूह बनेपछि अन्य अङ्कहरूमा २ को समूह बनाइन्छ भने अन्तर्राष्ट्रिय सङ्ख्या प्रणालीमा दाहिनेबाट ३ को समूह बनाइन्छ ।

अङ्कहरू लेख्दा भारतीय र अन्तर्राष्ट्रिय प्रणालीमा देखिने भिन्नता भनेको अल्पविराम चिन्हको अवस्थिति मात्रै हो । भारतीय र धेरैजसो अन्तर्राष्ट्रिय सङ्ख्या प्रणालीमा अङ्क विभाजनका लागि अल्पविराम र दशमलव बिन्दुको प्रयोग गरिन्छ भने केही प्रणालीमा दशमलव अल्पविरामको प्रयोग गरि दशमलव बिन्दुको ठाउँमा सानो ठाउँ छोड्ने गरिन्छ ।

### उदाहरण

अन्तर्राष्ट्रिय प्रणालीमा रु. १५०,००० लेखिने अङ्कलाई भारतीय सङ्ख्या प्रणालीमा रु. १ लाख ५० हजार भनी रु. १,५०,००० लेखिन्छ ।

## दशमलव बिन्दुको प्रयोग

भारतीय सङ्ख्या प्रणालीमा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्ख्या प्रणाली भन्दा भिन्न तरिकाले दशमलव बिन्दुको प्रयोग गरिन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय प्रणालीमा जस्तै ३ को समूह बनाउनुको साटो यस प्रणालीमा दाहिनेबाट ३ अङ्क (सयौँ स्थान सम्म) को एक समूह र अन्य अङ्कका लागि २ को समूह बनाइन्छ । तसर्थ, १,०००,०००,०००,००० लाई भारतीय सङ्ख्या प्रणालीमा १०,००,००,००,००,००० लेखिन्छ र १० खर्ब वा १० लाख करोड भनिन्छ । त्यसैगरी,

| भारतीय प्रणाली | अन्तर्राष्ट्रिय प्रणाली | शब्दमा (भारतीय प्रणाली) |
| --- | --- | --- |
| ५,००,००० | ५००,००० | पाँच लाख |
| १२,१२,१२,१२३ | १२१,२१२,१२३ | बाह्र करोड बाह्र लाख बाह्र हजार एक सय तेइस |
| १७,००,००,००,००० | १७,०००,०००,००० | सत्र अर्ब |
| ६,७८,९०,००,००,००,००० | ६७,८९०,०००,०००,००० | छ नील अठहत्तर खर्ब नब्बे अर्ब |

## अङ्कहरूको नाम

अङ्कहरूको नाम| हिन्दी/उर्दू | मराठी | बङ्गाली | तमिल | तेलुगु | कन्नड | मलयालम | भारतीय प्रणाली | घाताङ्क | अन्तर्राष्ट्रिय प्रणाली |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| नेपाली |
| एक / ایک‎ | एक | এক | ஒன்று | ఒకటి | ಒಂದು | ഒന്ന് | १ | १०० | १ |
| **एक** |
| दस / دس‎ | दहा | দশ | பத்து | పది | ಹತ್ತು | പത്ത് | १० | १०१ | १० |
| **दश/दस** |
| सौ / سو‎ | शंभर | একশ' | நூறு | వంద/నూరు | ನೂರು | നൂറ് | १०० | १०२ | १०० |
| **एक सय** |
| सहस्र हज़ार / ہزار‎ | एक हजार | হাজ়ার | ஆயிரம் | వెయ్యి | ಸಾವಿರ | ആയിരം | १,००० | १०३ | १,००० |
| **एक हजार** |
| दस हज़ार / دس ہزار‎ | दहा हजार | দশ হাজ়ার অযুত | பத்தாயிரம் ஆயுதம் | పది వేలు | ಹತ್ತು ಸಾವಿರ | പതിനായിരം | १०,००० | १०४ | १०,००० |
| **दस हजार** |
| लाख / لاکھ‎ | एक लाख | লক্ষ লাখ | இலட்சம் நியுதம் | లక్ష | ಲಕ್ಷ | ലക്ഷം | १,००,००० | १०५ | १००,००० |
| **एक लाख** |
| दस लाख / دس لاکھ‎ अदन्त / ادنت‎ | दहा लाख | দশ লাখ | பத்து இலட்சம் | పది లక్షలు | ಹತ್ತು ಲಕ್ಷ | പത്തുലക്ഷം | १०,००,००० | १०६ | १,०००,००० |
| **दस लाख** |
| करोड़ / کروڑ‎ | एक कोटी | কোটি | கோடி | కోటి | ಕೋಟಿ | കോടി | १,००,००,००० | १०७ | १०,०००,००० |
| **एक करोड** |
| दस करोड़ / دس کروڑ‎ | दहा कोटी | দশ কোটি অর্বুদ | அற்புதம் | పది కోట్లు | ಹತ್ತು ಕೋಟಿ | പത്തുകോടി | १०,००,००,००० | १०८ | १००,०००,००० |
| **दस करोड** |
| अरब / ارب‎ सौ करोड़ / سو کروڑ‎ | एक अब्ज | একশ' কোটি মহার্বুদ | நிகற்புதம் | వంద కోట్లు | ನೂರು ಕೋಟಿ | നൂറുകോടി | १,००,००,००,००० | १०९ | १,०००,०००,००० |
| **एक अर्ब** |
| दस अरब / دس ارب‎ एक हज़ार करोड़ / ایک ہزار کروڑ‎ | दहा अब्ज | হাজ়ার কোটি খর্ব | கும்பம் | వెయ్యి కోట్లు | ಒಂದು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ | ആയിരം കോടി | १०,००,००,००,००० | १०१० | १०,०००,०००,००० |
| **दस अर्ब** |
| खरब / کھرب‎ | शंभर अब्ज | দশ হাজ়ার কোটি মহাখর্ব | கணம் | పది వేల కోట్లు | ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ | പതിനായിരം കോടി | १,००,००,००,००,००० | १०११ | १००,०००,०००,००० |
| **एक खर्ब** |
| दस खरब / دس کھرب‎ एक लाख करोड़ / ایک لاکھ کروڑ‎ | एक हजार अब्ज | লাখ কোটি শঙ্খ | கற்பம் | లక్ష కోట్లు | ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ | ഒരു ലക്ഷം കോടി | १०,००,००,००,००,००० | १०१२ | १,०००,०००,०००,००० |
| **दस खर्ब** |
| नील / نیل‎ | दहा हजार अब्ज | দশ লাখ কোটি পদ্ম মহাশঙ্খ | நிகற்பம் | పది లక్షల కోట్లు | ಹತ್ತು ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ | പത്തുലക്ഷം കോടി | १,००,००,००,००,००,००० | १०१३ | १०,०००,०००,०००,००० |
| **एक नील** |
| दस नील / دس نیل‎ एक करोड़ करोड़ / ایک کروڑ کروڑ‎ | एक लाख अब्ज | একশ' লাখ কোটি শতকোটি লক্ষ মহাপদ্ম | பதுமம் | కోటి కోట్లు | ಒಂದು ಕೋಟಿ ಕೋಟಿ | നൂറ് ലക്ഷം കോടി | १०,००,००,००,००,००,००० | १०१४ | १००,०००,०००,०००,००० |
| **दस नील** |
| पद्म / پدم‎ |  | হাজ়ার লাখ কোটি | சங்கம் | పది కోట్ల కోట్లు | ಹತ್ತು ಕೋಟಿ ಕೋಟಿ | ആയിരം ലക്ഷം കോടി | १,००,००,००,००,००,००,००० | १०१५ | १,०००,०००,०००,०००,००० |
| **एक पद्म** |
| दस पद्म / دس پدم‎ |  | দশ হাজ়ার লাখ কোটি | வெள்ளம் சமுத்திரம் | వంద కోట్ల కోట్లు | ನೂರು ಕೋಟಿ ಕೋಟಿ | പതിനായിരം ലക്ഷം കോടി | १०,००,००,००,००,००,००,००० | १०१६ | १०,०००,०००,०००,०००,००० |
| **दस पद्म** |
| शंख / شنکھ‎ |  | শত হাজ়ার লাখ কোটি | அந்நியம் | వెయ్యి కోట్ల కోట్లు | ಒಂದು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ಕೋಟಿ | ലക്ഷം ലക്ഷം കോടി | १,००,००,००,००,००,००,००,००० | १०१७ | १००,०००,०००,०००,०००,००० |
| **एक शङ्ख** |
| दस शंख / دس شنکھ‎ गुलशन / گلشن‎ |  | দশ শত হাজ়ার লাখ কোটি গুলশান | அர்த்தம் | పది వేల కోట్ల కోట్లు | ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ಕೋಟಿ | പത്തുലക്ഷം ലക്ഷം കോടി | १०,००,००,००,००,००,००,००,००० | १०१८ | १,०००,०००,०००,०००,०००,००० |
| **दस शङ्ख** |

भारतीय प्रणालीमा "एक र आधा" लाई *डेढ* र "दुई र आधा" लाई *अढाई* भनिन्छ । यस्तो चलन अरू कुनै सङ्ख्या प्रणालीमा चलेको छैन ।

## वैदिक सङ्ख्या प्रणाली

भारतका विभिन्न वैदिक साहित्यमा विभिन्न सङ्ख्या प्रणालीको प्रयोग गरेको पाइन्छ । निम्न तालिकामा वाल्मीकीय रामायणमा प्रयोग भएको सङ्ख्या प्रणाली देखिएको छ ।

|  | भारतीय प्रणाली | घाताङ्क | अन्तर्राष्ट्रिय प्रणाली |
| --- | --- | --- | --- |
| एक | १ | १०० | १ |
| दश | १० | १०१ | १० |
| शत | १०० | १०२ | १०० |
| सहस्र | १,००० | १०३ | १,००० |
| अयुत | १०,००० | १०४ | १०,००० |
| लक्ष | १,००,००० | १०५ | १००,००० |
| नियुत | १,००,००० दश | १०६ | १,०००,००० |
| कोटि | १,००,००० शत | १०७ | १०,०००,००० |
| शङ्कु | १,००,००० कोटि | १०१२ | १,०००,०००,०००,००० |
| महाशङ्कु | १,००,००० शङ्कु | १०१७ | १००,०००,०००,०००,०००,००० |
| वृन्द | १,००,००० महाशङ्कु | १०२२ | १०,०००,०००,०००,०००,०००,०००,००० |
| महावृन्द | १,००,००० वृन्द | १०२७ | १,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,००० |
| पद्म | १,००,००० महावृन्द | १०३२ | १००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,००० |
| महापद्म | १,००,००० पद्म | १०३७ | १०,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,००० |
| खर्व | १,००,००० महापद्म | १०४२ | १,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,००० |
| महाखर्व | १,००,००० खर्व | १०४७ | १००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,००० |
| समुद्र | १,००,००० महाखर्व | १०५२ | १०,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,००० |
| ओघ | १,००,००० समुद्र | १०५७ | १,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,००० |
| महौघ | १,००,००० ओघ | १०६२ | १००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,००० |

## विभिन्न भाषामा प्रयोग

* असमियामा लाखलाई লক্ষ (लोख्यो) र करोडलाई কৌটি বা কোটি (कोटि) पनि भनिन्छ ।
* उडियामा लाखलाई ଲକ୍ଷ (लाख्य) र करोडलाई କୋଟି (कोटि) भनिन्छ ।
* उर्दूमा अर्बलाई ارب (अरब) र खर्बलाई کھرب (खरब) भनिन्छ ।
* कन्नडमा लाखलाई ಲಕ್ಷ (लक्ष) र करोडलाई ಕೋಟಿ (कोटि) भनिन्छ ।
* खासीमा लाखलाई लाक र करोडलाई क्लुर वा क्रुर भनिन्छ ।
* गुजरातीमा अर्बलाई અબજ (अबज) भनिन्छ ।
* तमिलमा लाखलाई இலட்சம் (इलट्सम) र करोडलाई கோடி (कोडी) भनिन्छ ।
* तेलुगुमा लाखलाई లక్ష (लक्ष) र करोडलाई కోటి (कोटि) भनिन्छ ।
* पञ्जाबीमा लाखलाई लक्ख (गुरुमुखी: ਲੱਖ, शाहमुखी: لکھ) र करोडलाई क्रोर (गुरुमुखी: ਕਰੋੜ, शाहमुखी: کروڑ) भनिन्छ ।
* बङ्गालीमा लाखलाई লক্ষ (लोक्खो) र करोडलाई কোটি (कोटि) पनि भनिन्छ ।
* बर्मीमा करोडलाई ကုဋေ (गाडे) भनिन्छ ।
* मराठीमा लाखलाई लाख तथा लक्ष, करोडलाई करोड तथा कोटी र अर्बलाई अब्ज भनिन्छ
* मलयालममा लाखलाई ലക്ഷം (लक्षम) र करोडलाई കോടി (कोटि) भनिन्छ ।
* रोहिङ्ग्यामा लाखलाई लाक, करोडलाई कुरुल र १० अर्बलाई कुटि भनिन्छ ।
* सिन्हालामा लाखलाई ලක්ෂ (लक्ष) र करोडलाई කෝටි (कोटि) भनिन्छ ।
* स्वाहिलीमा पनि लाखको प्रयोग गरिन्छ ।

पहिले भारतमा प्रकाशित अङ्ग्रेजी भाषाका किताबहरूमा भारतीय रुपियाँ लेख्दा भारतीय सङ्ख्या प्रणाली र विदेशी मुद्रा लेख्दा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्ख्या प्रणालीको प्रयोग गरिन्थ्यो ।

## आलोचना

यस प्रणालीको प्रयोग भारतीय उपमहाद्वीप (नेपाल, पाकिस्तान, बङ्गलादेश, भारत, भुटान, माल्दिभ्स र श्रीलङ्का) मा मात्रै सीमित छ ।

भारतीय रिजर्भ बैङ्क बाहेक भारतमा प्रायः संस्था र नागरिकले भारतीय सङ्ख्या प्रणालीको प्रयोग गर्छन् ।

*द प्रिन्ट* लगायत अन्य पत्रिकाहरूमा छापिएको लेखमा टिएन निननले भारतीय सङ्ख्या प्रणालीको प्रयोग गर्दा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा विनिमय तथा व्यापार गर्दा समस्या आउने र ३ अङ्कको समूह विभाजन गर्ने उद्देश्यले बनाइएका साधनको प्रयोगमा समस्या आउन सक्ने हुनाले बिस्तारै यस प्रणालीको त्याग गर्नुपर्ने भनेका छन् । निननले आफ्नो लेखमा लाख र करोडको प्रयोग कम नै गर्ने हुनाले भारतीय सङ्ख्या प्रणालीको प्रयोग गर्दा "मानसिक व्यायाम" मात्रै हुने र हालै भारत सरकारद्वारा सार्वजनिक गरिएको २० लाख करोड (२० नील) को बजेटले जनतामा अस्तव्यस्तता मात्रै ल्याएको स्पष्ट पारेका छन् ।

## सन्दर्भ सामग्री