# मिश्रधातु

पित्तलको दीपक
**मिश्र धातु** भनेको धातुहरूको मिश्रण; वा एक वा बढी अन्य संग तत्व सँग मिसाइएको धातु हो। उदाहरण को लागी, तामा र जस्ताको संयोजनबाट पित्तल बन्छ । फलामलाई कार्बन वा सिलिकनसँग मिसाउँदा इस्पात वा सिलिकॉन स्टील भनिने मिश्रण उत्पादन हुन्छ । यसरी धातुहरू मिश्रण गरेर प्राप्त हुने मिश्रधातुको गुण मूल शुद्ध धातुको भन्दा भिन्न हुन्छ, जस्तै मजबुती वृद्धि हुन्छ वा कडापन (Hardness) वृद्धि हुन्छ । धातुको आधार हुन तर धातुको रूपमा व्यवहार नगर्ने अन्य पदार्थहरूको, एल्युमिनियम अक्साइड (नीलमणि), बेरेलियम एल्युमिनियम सिलिकेट (पन्ना) वा सोडियम क्लोराइड (नुन), एक मिश्र धातुले परिणामस्वरूप सामग्रीमा धातुका सबै गुणहरू राख्नेछ।, जस्तै विद्युतीय चालकता, लचीलापन, अस्पष्टता, र चमक । मिश्रधातु वस्तुहरू बिभिन्न प्रकारका प्रयोगहरूमा उपयोग हुन्छ, स्टील मिश्र भवनहरू देखि अटोमोबाइलदेखि लिएर शल्य उपकरणहरूसम्म लिएर सबै चीजहरूमा , टाइटेनियम मिश्र एयरोस्पेस उद्योगमा, बेरेलियम-तामा मिश्र स्पार्किंग नहुने उपकरणहरूको लागि प्रयोग हुन्छ। कुनै मामिलाहरूमा, धातुहरूको संयोजनले महत्त्वपूर्ण गुणहरू संरक्षण गर्नुका साथै समग्र लागत कम पनि गर्न सक्दछ। अन्य अवस्थाहरूमा, धातुहरूको संयोजनले क्षति प्रतिरोध वा मेकानिकल शक्ति जस्ता घटक धातु तत्वहरूमा सहन गर्ने गुणहरू प्रदान गर्दछ। मिश्र धातुका उदाहरणहरू स्टील, सोल्डर, पित्तल, प्युटर, डुरल्युमिन, कांस र अमालगमहरू हुन् ।

**मिश्र धातु** भनेको एक वा बढी अन्य तत्व सँग मिसाइएको धातुहरूको मिश्रण हो। उदाहरणको लागी, धातु तत्वहरुको संयोजनलाई सुन र तामाले रातो सुनको उत्पादन गर्दछ, सुन र चाँदीबााट सेतो सुन बन्छ, र

## विशेषताहरू

## प्रमुख मिश्रधातुहरू

सब मिश्रधातुलाई साधारणतया फलाम तथा गैर फलाम मिश्रधातुमा विभाजित गरिन्छ । मिश्रधातुमा फलाम मिसाइएको छ भने फलाम मिश्रधातु भनिन्छ ।

### गैर फलाम मिश्रधातु

केही मुख्य **गैर फलाम मिश्रधातु** निम्नलिखित छन् :

| नाम | रोमन नाम | धातुको हिस्सा | गुण/ उपयोग |
| --- | --- | --- | --- |
| **ऐल्युमिनियम-पीतल** | Aluminimum-brass | * तामा : ७१-५५%
* अल्मुनियम: २६-४२%
 | पानी जहाज तथा वायुयानको प्रोपेलर (propeller) को निर्माण मा |
| **ऐल्युमिनियम-कांसा** | Aluminimum-Bronze | * तामा : ८९-९९%
* अल्मुनियम: १-११%
 | अति कठोर तथा संक्षारण अवरोधक। भाँडा वर्तन बनाउन |
| **बबिट () धातु** | **Babit** | * टिन : ८९%
* एन्टीमोनी: ७.३%
* तामा : ३.७%
 | बल बियारिङ |
| बेल मेटल | Bell Metal | * तामा: ७५-८०%
* टिन २०-२५%
 | घण्टा बनाउन |
| पित्तल | Brass | * तामा: ६६-७३%
* जस्ता: २७-३४%
 |  |
| **कार्बोलाय** | **Carboloy** | * टंग्स्टन कार्बाइड
* कोबल्ट
 |  |
| कन्सटेनटेन | **Constantan** | * तामा: ४५-६०%
* निकेल: ४०-५५%
* म्यन्गनिज:०-१.४%
* कार्बन ०.१%
* बाँकी फलाम
 | वैद्युत-तापमापक यंत्र Electric THermometer तथा ताप वैद्युत-युग्म (thermocouple) बनाउन , किनकी यो विद्युत्‌को प्रबल प्रतिरोधक हुन्छ। |
| **डेल्टा धातु** | **Delta metal** | * तामा : ५४-५६%
* जस्ता : ४०-४४%
* फलाम: ०.९-१.३%
* म्यागनिज:०.८-१.४%
* सिसा: ०.४-१.८%
 | * यो खिया प्रतिरोधी हुन्छ।
* पानीजहाज बनाउन
 |
| **डो धातु** | **Dow metal** | * म्याग्नेसियम: ९०-९६%
* एल्मुनियम:४ -१०%
* म्यांगनिज केही अंश
 | मोटर तथा वायुयानको केही हिस्सा बनाउनमा प्रयोग हुन्छ। |
| **जर्मन सिलवर** |  | * तामा ५५%
* जस्ता २५%
* निकल : २०%
 | केही वस्तु बनाउनमा चाँदीको ठाउँमा यसको उपयोग गरिन्छ, किनभने यसबाट बनेको वस्तु चाँदी समान हुन्छ। |
| **ग्रिन गोल्ड** | **Green gold** | * सुन: ७५%
* चाँदी ११-२५%
* क्याडमियम: ०-१३%
 | आभूषण |
| **गन मेटल** | **Gun metal** | * तामा: ७१-९५ %
* टिन: ०-११%
* सिसा: ०-१३%
* जस्ता: ०-५%
* फलाम : ०-१.४%
 | गियर बनाउन |
| **मैग्नेलियम** | **Magnalium** | * अल्मुनियम: ७०-९०%
* म्याग्नेसियम:५-३०%
 |  |
| **नाइक्रोम** | **Nichrome** | * निकल: ५४-८०%
* क्रोमियम: १०-२२%
* फलाम: ४.८-२७%
 | * यसको वैद्युत प्रतिरोध ELectrical Resistance उच्च हुन्छ। यसलाई हिटरको कोइल बनाउन प्रयोग गरिन्छ।
 |
| **पालौ** | **Palau** | * सुन: ८० %
* प्यालेडीयम:२०%
 |  |
| **पर्मलॉय** | **Permalloy** | * निकल: ७८ %
* फलाम: २१ %
* कोबाल्ट ०.४%
* बाँकी म्यागानिक , तामा, सल्फर, सिलिकन
 | टेलिफोनको तार बनाउन |
| **सोल्डर** | **Solder** | * सिसा : ६७%
* टिन: ३३%
 | सोल्डरिङ दूई धातुलाई (वेल्डिङ जस्तै) आपसमा जोड्नको लागि |
| **शट मेटल** | **Shot metal** | * सिसा: ९९%
* आर्सेनिक : १%
 | बन्दुकको गोली |
| टिन फोइल | **Tin foil** | * टिन: ८८%
* सिसा:८%
* तामा: ४%
* एन्टीमोनी:०.५%
 |  |
| **उड मेटल** | **Wood metal** | * बिस्मुथ :५०%
* सिसा: २५%
* टिन:१३%
* क्याडमियम:१३%
 |  |

### फलाम मिश्रधातु

आधुनिक युगमा फलामे मिश्रधातुको धेरै उपयोगिता छ। यस अन्तर्गत इस्पात र ढलट फलाम (cast iron) तथा पिटवा फलाम (wrought iron) पर्दछ। जब शुद्ध गलित फलामलाई चिसो गरिन्छ, तब १,५३५˚ सें मा तरल फलामबाट क्रिस्टलीय रूपमा यस प्रकारको फलाम उत्पादन गरिन्छ। यसलाई डेल्टा फलाम (δ-Iron) भनिन्छ। यो फलाम अर्को प्रकारको क्रिस्टलमा १,४०४˚ सें मा परिवर्तित हुन्छ। यसलाई गामा फलाम (γ-फलाम) भनिन्छ। यो ९००˚सें भन्दा माथि स्थायी रहन्छ र यस तापमा ऐल्फा फलाममा परिवर्तित हुन्छ, जुन साधारण तापमा स्थायी हुन्छ। फलाम र कार्बनको एक यौगिक बन्छ, जुनमा कार्बनको प्रतिशत मात्रा ६.६७ हुन्छ। यस मिश्रधातुलाई सेमेन्टाइट (Sementite) भनिन्छ। यो मिश्रधातु गामा फलाम (y-फलाम) सँग ठोस विलयन बन्छ, जसलाई अस्टेनाइट (Austenite) भनिन्छ। इस्पातमा कार्बनको मात्रा ०.५ देखि १.५ प्रतिशत सम्म रहन्छ। जब पग्लेको इस्पात ठोस हुन्छ होता, तब अस्टेनाइटको ठोस विलयन-क्रिस्टल प्राप्त हुन्छ। यो क्रिस्टल मुलायम हुन्छ र यसमा चद्दरे, छड़ तथा तार सरलतासँग बनाइन्छ।

मोटर गाडीको विकाससँगै, इस्पातसँग मिश्रधातु बनाउने उपयोगमा आयो। यो इस्पात मिश्रधातु मोटर गाडिको इन्जिनका अंग बनाउन काम आयो । उदाहरणको लागी, म्यागनीज बाट इस्पातको मजबूती बढ्छ र यसले अक्सिजन र सल्फरलाई इस्पातबाट अलग गरिदिन्छ। निकल इस्पातको मजबूतीलाई बढाउँछ। क्रोमियमको कम मात्रा इस्पातलाई कठोरता प्रदान गर्छ यसको अधिक मात्रा इस्पातलाई संक्षारणबाट बचाउँछ। स्टेनलेस स्टीलमा क्रोमियम हुन्छ। भ्यानेडियम-इस्पात (vanadium-steel) आघातसह (shock proof) हुन्छ र मोलिब्डेनम्‌-इस्पात (molybdenum-steel) अधिक कठोर तथा ऊष्मा अवरोधक हुन्छ। इस्पात-मिश्रधातुहरू केवल कार्बन-इस्पात भन्दा अधिक महँगो पर्न जान्छ।