# वाराणसीमा घाटहरू

गंगा नदी किनारमा रहेको अहिल्या घाट, वाराणसी
चेत सिंह घाट, वाराणसी
केदार घाट, वाराणसी
वाराणसीमा रहेका घाटहरू गङ्गा नदीको किनारमा पुग्ने नदी किनारका सिँढीहरू हुन्। सहरमा ८४ वटा घाटहरू छन्। अधिकांश घाटहरू स्नान र पूजा समारोह घाटहरू हुन्, जबकि दुई घाटहरू, मणिकर्णिका र हरिशचन्द्र, विशेष रूपमा दाहसंस्कार स्थलहरूको रूपमा प्रयोग गरिन्छ।

वाराणसीका अधिकांश घाटहरू १८ औँ शताब्दीमा मराठा संरक्षणमा पुनर्निर्माण गरिएको थियो। वर्तमान घाटका संरक्षकहरू बनारसका महाराजा, मराठा, सिन्देस (सिन्धिया) होल्कर, भोँसले र पेशवे (पेशवा) थिए। धेरै घाटहरू किंवदन्ती वा पौराणिक कथाहरूसँग सम्बन्धित छन् जबकि अन्य घाटहरूको निजी इतिहास र प्रयोगकर्ताहरू छन्। घाटको किनारमा गङ्गामा बिहानको डुङ्गा सवारी पर्यटकहरूको लोकप्रिय आकर्षण हो।

## व्युत्पत्ति

यो संस्कृत आएको हो, "घट" (संस्कृतः घट) । यसको अर्थ तटबन्ध वा अवतरण स्थान हो।

*घाट*, भारतीय उपमहाद्वीप प्रयोग हुने शब्द, सन्दर्भको आधारमा पूर्वी घाट र पश्चिमी घाट जस्तो पाइला चालेका पहाडहरूको दायरा वा पानी वा घाटको निकायमा जाने चरणहरूको श्रृंखलालाई बुझाउन सकिन्छ, स्नान वा दाहसंस्कारका लागि वाराणसीको घाट, धोबी घाट वा अप्रवासी घाट जस्ता नदी वा पोखरीको किनारमा।. घाट हुँदै जाने सडकलाई घाट सडक भनिन्छ।

## घाटहरूको सूची

वाराणसी सहरले नाम दिएका र गणना गरेका घाटहरू तिनीहरूको स्थान अनुसार आरोही क्रममा सूचीबद्ध छन् (अस्सी घाटदेखि आदि केशव घाटसम्म)

भाग १: अस्सी घाट देखि प्रयाग घाट (१-४१)

| नम्बर | नाम | तस्वीर |
| --- | --- | --- |
| 1 | अस्सी घाट |  |
| 2 | गंगा महल घाट (I) |  |
| 3 | रिवान घाट |  |
| 4 | तुलसी घाट |  |
| 5 | भदैनी घाट |  |
| 6 | जानकी घाट |  |
| 7 | माता आनन्दमाई |  |
| 8 | वच्छराजा घाट |  |
| 9 | जैन घाट |  |
| 10 | निषादराज घाट |  |
| 11 | प्रभु घाट |  |
| 12 | पञ्चकोटा घाट |  |
| 13 | चेतसिंह घाट |  |
| 14 | निरञ्जनी घाट |  |
| 15 | महानिरवानी घाट | not available |
| 16 | शिवला घाट |  |
| 17 | गुलरिया घाट |  |
| 18 | डाँडी घाट |
| 19 | हनुमान घाट | not available |
| 20 | प्राचीना (पुरानो) हनुमान घाट |  |
| 21 | कर्नाटक घाट |  |
| 22 | हरिश्चन्द्र घाट |  |
| 23 | लाली घाट |  |
| 24 | विजयनगरम घाट |  |
| 25 | केदार घाट |  |
| 26 | काउकी (चौकी) घाट |  |
| 27 | क्षेमेश्वर / सोमेश्वर घाट |  |
| 28 | मानसरोवर घाट |  |
| 29 | नारद घाट |  |
| 30 | राजा घाट अमृत राव पेशवा द्वारा पुनर्निर्माण |  |
| 31 | खोरी घाट | not available |
| 32 | पाण्डे घाट |  |
| 33 | सर्वेश्वर घाट | not available |
| 34 | दिग्पातिया घाट |  |
| 35 | कौसठी घाट |  |
| 36 | राणा महल घाट |  |
| 37 | दरभंगा घाट |  |
| 38 | मुन्शी घाट |  |
| 39 | अहिल्याबाई घाट |  |
| 40 | सितला घाट |  |
| 41 | दशाश्वमेध घाट |  |

भाग २ः प्रयागदेखि आदि केशव घाटसम्म (४२–८४)

| नम्बर | नाम | तस्विर |
| --- | --- | --- |
| 42 | प्रयाग घाट | उपलब्ध छैन |
| 43 | राजेन्द्र प्रसाद घाट | .. |
| 44 | मान मन्दिर घाट |  |
| 45 | त्रिपुरा भैरवी घाट |  |
| 46 | मीरा (मीर) घाट |  |
| 47 | यज्ञेश्वर/नया घाट | यज्ञेश्वर घाटको पुरानो स्थल |
| 48 | नेपाली घाट | उपलब्ध छैन |
| 49 | ललिता घाट |  |
| 50 | बाउली/उमरोगिरी/अमरोहा घाट | उपलब्ध छैन |
| 51 | जलसेन (जलसायी घाट) |  |
| 52 | क्षीरिकी घाट | उपलब्ध छैन |
| 53 | मणिकर्णिका घाट |  |
| 54 | बाजीराव घाट | उपलब्ध छैन |
| 55 | सिन्धिया घाट |  |
| 56 | सङ्कथा घाट |  |
| 57 | गंगा महल घाट (II) |  |
| 58 | भोन्सले घाट |  |
| 59 | नया घाट | सन् 1822 को प्रिन्सेपको नक्सामा यसलाई गुलेरिया घाट नाम दिइएको थियो। |
| 60 | जिनेसा/अग्निश्वर घाट |  |
| 61 | मेहता घाट | औपचारिक रूपमा यो अघिल्लो घाटको हिस्सा थियो, तर V.S.Mehta अस्पताल (1962) निर्माण पछि यो पछिल्लो घाटको नामबाट चिनिन्छ। |
| 62 | रामा घाट |  |
| 63 | जटारा घाट |  |
| 64 | राजा ग्वालियर घाट |  |
| 65 | मङ्गला गौरी घाट (बाला घाटको नामले पनि चिनिन्छ) |  |
| 66 | वेनिमाधव घाट | पञ्चगङ्गा घाटको भाग र जसलाई बिन्दु माधव घाट पनि भनिन्छ |
| 67 | पञ्चगङ्गा घाट |  |
| 68 | दुर्गा घाट |  |
| 69 | ब्रह्मा घाट |  |
| 70 | बुन्दी परकोटा घाट |  |
| 71 | (आदित्य शीतल घाट) | यो अघिल्लो घाटको विस्तारित भाग हो। |
| 72 | लाल घाट |  |
| 73 | हनुमानगढ घाट |  |
| 74 | गया/गाई घाट |  |
| 75 | बद्री नायर घाट |  |
| 76 | त्रिलोचन घाट |  |
| 77 | गोला घाट | 12 औँ शताब्दीको अन्त्यदेखि। यो साइट फेरी पोइन्टको रूपमा प्रयोग गरिएको थियो र धेरै अन्न भण्डारहरूका लागि पनि चिनिन्थ्यो (गोल्ड) |
| 78 | नन्देश्वर/नन्दु घाट |  |
| 79 | सक्का घाट |  |
| 80 | तेलिया नाला घाट |  |
| 81 | नया/फुटा घाट | 18 औँ शताब्दीमा घाट-क्षेत्र सुनसान भयो (फुटाह) तर पछि यसलाई नवीकरण गरियो। यसरी घाटलाई पहिले फुटा र पछि नया भनेर चिनिन्थ्यो। |
| 82 | प्रहलाद घाट |  |
| 83 | राजा घाट (भैसासुर राजघाट/लर्ड डफरिन पुल/मालवीय पुल |  |
| 84 | आदि केशव घाट |  |
|  | सन्त रविदास घाट |  |
|  | निषाद घाट (प्रहलादबाट विभाजित) |  |
|  | रानी घाट |  |
|  | श्री पञ्च अग्नि अखाडा घाट |  |
|  | तथागट घाट/बुद्ध घाट |  |
| 89 | ना मो घाट | हालैको निर्माण, भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी उपनाम (नमो) पछि राखिएको छ। |

## लोकप्रिय घाटहरू

पौराणिक स्रोतहरूका अनुसार, यस नदीको किनारमा पाँचवटा प्रमुख घाटहरू छन् जुन पवित्र सहर *काशी* परिभाषित विशेषतासँग सम्बन्धित भएकाले महत्त्वपूर्ण छन्ः अस्सी घाट, दशाश्वमेध घाट, मणिकर्णिका घाट, पञ्चगङ्गा घाट, राजेन्द्र प्रसाद घाट र आदि केशव घाट।

### अस्सी घाट

सुख्खा नदी असीसँग गङ्गाको सङ्गममा अवस्थित हुने यो घाटले सहरको परम्परागत दक्षिणी सीमालाई चिह्नित गर्दछ। घाटमा रहेको *असि* मन्दिरको उल्लेख स्कन्दमहापुरानको *काशी खण्ड* पाइन्छ। यो घाट धेरै लोकप्रिय छ किनभने यो धेरै थोरै घाटहरू मध्ये एक हो जुन फराकिलो सडकबाट सहरसँग जोडिएको छ। यो बनारस हिन्दू विश्वविद्यालय सबैभन्दा नजिकको प्रमुख घाट पनि हो। अस्सी घाटको नाम अस्सी नदीबाट आएको हो। यस स्थानमा दुईवटा लिङ्गको पूजा गरिन्छ। अस्सी घाटलाई केही पुराणहरू देवी दुर्गा दुई असुर, सुम्बा र निशुम्बालाई पराजित गरेको स्थानको रूपमा वर्णन गरिएको छ। अस्सी घाट त्यो स्थान पनि हो जहाँ तुलसीदास *रामचरितमानस* पूरा गरेका थिए। प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी ले १७ सेप्टेम्बर २०१५ मा प्रधानमन्त्रीको जन्मदिनको अवसरमा यहाँ पानीको एटीएम सुरु गरेका थिए।

### दशाश्वमेध घाट

दशश्वमेध घाट, वाराणसीमा गङ्गा आरती
दशाश्वमेध घाट विश्वनाथ मन्दिर नजिक अवस्थित छ र सबैभन्दा लोकप्रिय घाट हो। पौराणिक कथाअनुसार ब्रह्मा यहाँ दस अश्वमेध यज्ञहरू गरे।. शिव, देवी गङ्गा, सूर्य, अग्नि, साथै सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई समर्पण गर्दै प्रत्येक साँझ यस घाटमा आरती गरिन्छ।

### मणिकर्णिका घाट

ढाँचा:Varanasiमणिकर्णिका घाट दाहसंस्कार स्थलहरू मध्ये एक हो।. त्यहाँ दुई किंवदन्तीहरू छन, जुन मणिकर्णिका घाटसँग सम्बन्धित छन्। एकका अनुसार, विष्णु आफ्नो चक्र प्रयोग गरेर खाडल खोसेर विभिन्न तपस्या गर्दा आफ्नो पसिनाले भरिदिए। विष्णुलाई हेर्दै गर्दा शिवको एउटा कानको झुम्का वा मणिकर्णिका खाडलमा खस्यो। दोस्रो किंवदन्ती अनुसार, शिवलाई संसारभरि यात्रा गर्नबाट रोक्नका लागि पार्वती यस स्थानमा आफ्ना कानका झुम्काहरू लुकाएकी थिइन्। उनले उनलाई गङ्गाको किनारमा कानका झुम्काहरू गुमाएको बताइन्। यस किंवदन्तीमा, जब पनि मणिकर्णिका घाटमा शरीर दाहसंस्कार गरिन्छ, शिवले आत्मालाई सोध्छन् कि उसले कानका झुम्काहरू देखेको छ कि छैन।

### राजघाट

काशी रेलवे स्टेसन नजिकै अवस्थित यो वाराणसीको प्रसिद्ध घाटहरू मध्ये एक हो। यो राजघाट पुलको छेउमा अवस्थित छ। प्रसिद्ध रविदास मन्दिर यस घाटमा अवस्थित छ। यो पिण्ड दान र अस्थि-विसर्जन समारोहहरूका लागि पनि प्रसिद्ध छ। काशीका प्रसिद्ध पुजारीहरू यहाँ बस्छन्। घाटमा पार्किङ सुविधा उपलब्ध गराएर यातायातका विभिन्न साधनहरूद्वारा सजिलै पुग्न सकिन्छ। यो घाट काशीको साँघुरो गल्लीबाट हिँड्न नसक्ने अपाङ्गता भएका मानिसहरूका लागि पनि अनुकूल छ। तिनीहरू यहाँ सजिलै कार वा बाइकबाट पुग्न सक्छन्।

### सिन्धिया घाट

बिहान गङ्गा घाटमा ध्यान, वाराणसी
सिन्धिया घाट ग्वालियरकी महारानी बैजाबाई सिन्धिया ले निर्माण गरेकी हुन्। यसको उत्तरमा मणिकर्णिकाको सिमानामा रहेको छ, यसको शिव मन्दिर लगभग १५० वर्ष पहिले घाटको निर्माणको अत्यधिक वजनको कारण आंशिक रूपमा नदीमा डुबेको छ। घाटको माथि, काशीका धेरै प्रभावशाली मन्दिरहरू सिद्ध क्षेत्र (पूरा गर्ने क्षेत्र) को गल्लीहरूको कडा भूलभुलैयाभित्र अवस्थित छन्। परम्परा अनुसार हिन्दू अग्नि देवता अग्नि यहाँ जन्मिएका थिए। हिन्दू भक्तहरूले यस ठाउँमा सबै नायकहरूका भगवान विरेश्वरलाई पुत्रका लागि प्रसन्न पार्छन्।

### मान-मन्दिर घाट

माना-मन्दिर घाटः जयपुर महाराजा जय सिंह द्वितीयले सन् १७७० मा यो घाट निर्माण गरेका थिए, साथै दिल्ली, जयपुर, उज्जैन र मथुरामा अलंकृत झ्यालका आवरणहरूसहित जन्तर मन्तर पनि निर्माण गरेका थिए। घाटको उत्तरी भागमा एउटा राम्रा ढुङ्गाको बालकनी छ। भक्तहरूले यहाँ चन्द्रमाका भगवान सोमेश्वरको लिङ्गम श्रद्धाञ्जलि अर्पण गर्छन्।

### ललिता घाट

ललिता घाट
ललिता घाट नेपालका स्वर्गीय राजाले वाराणसीको उत्तरी क्षेत्रमा यो घाट बनाएका थिए। यो गङ्गा केशव मन्दिरको स्थल हो, काठको मन्दिर विशिष्ट काठमाडौँ शैलीमा निर्माण गरिएको छ, मन्दिरमा भगवान शिवको अवतार पशुपतिश्वरको छवि छ। घाटहरूको निरन्तर रेखाको अन्त्यमा रहेको सुन्दर अस्सी घाट साङ्गीतिक पार्टीहरू र खेलहरूसहित स्थानीय चाडपर्वहरू नियमित रूपमा हुन्छन्। यो चित्रकार र फोटोग्राफरहरूको मनपर्ने साइट हो। यही अस्सी घाटमा भारत सेवाश्रम सङ्घका संस्थापक स्वामी प्रणबानन्दले गोरखपुरका गुरु गम्भीरानन्दको आश्रयमा आफ्नो तपस्या (भगवान शिवको प्रयास) मा 'सिद्धि' (पूर्णता/सफलता) प्राप्त गरे।

### जैन घाट अथवा बचराज घाट

बछराज घाट
जैन घाट वा बचराज घाट एउटा जैन घाट हो र नदीको किनारमा तिनवटा जैन मन्दिरहरू छन्। जैन महाराजाहरूले यी घाटहरूको स्वामित्व लिने गरेको विश्वास गरिन्छ। बाचराज घाटमा नदीको किनारमा तिनवटा जैन मन्दिरहरू छन् र ती मध्ये एउटा तीर्थङ्कर सुपरस्वनाथको धेरै पुरानो मन्दिर हो।

### तथागट घाट अथवा बुद्ध घाट

सराइ मोहनमा अवस्थित वाराणसीको प्रसिद्ध घाट तथागट घाट हो। सराय मोहना सारनाथ नजिकै अवस्थित छ। सारनाथ त्यो स्थान हो जहाँ तथागता बुद्धले आफ्ना पाँचजना शिष्यहरूलाई पहिलो प्रवचन दिए। यो घाट गौतम बुद्धको नाममा राखिएको हो। 'तथागता' शब्द गौतम बुद्धको पर्यायवाची हो। त्यसैले यसलाई बुद्ध घाट पनि भनिन्छ। बौद्धहरूले यो घाटहरू प्रयोग गर्थे भन्ने विश्वास गरिन्छ। घाट परिसरमा एउटा तथागता बुद्ध (भगवान) को मूर्ति अवस्थित छ।

### अन्य

* मान-सरोवर घाट अम्बर मान सिंह बनाएका थिए।
* दरभङ्गा घाट दरभङ्गाका महाराजा निर्माण गरिएको थियो।
* तुलसीदास तुलसीघाटमा रामचरितमानस लेखे।
* भव्य किल्ला जस्तो दरबार भएको चेत सिंह घाटको नाम चैत सिंह नाममा राखिएको छ। घाटको मूल नाम शिवाला घाट हो। यद्यपि, उनको विद्रोहको सम्झनामा सम्मान गर्न यसलाई चेत सिंह घाट भनिन्छ।
* कोङ्कणी भाषी गौड़ सरस्वती ब्राह्मण पछ्याइएको आध्यात्मिक विद्यालय श्री काशी मठ संस्थान मुख्यालय ब्रह्मा घाटमा अवस्थित छ।

## घाटमा दाहसंस्कार

वाराणसी मणिकर्णिका घाटमा अन्तिम संस्कार भइरहेको छ।
हिन्दू परम्परा मा, दाहसंस्कार एउटा संस्कार हो, र वाराणसीको घाटलाई यस अनुष्ठानका लागि शुभ स्थानहरू मध्ये एक मानिन्छ। दाहसंस्कार वा "अन्तिम संस्कार" को समयमा, *पूजा* (प्रार्थना) एक वा बढी हिन्दू पुजारीहरू गरिन्छ। संस्कारको समयमा संस्कारको चिन्ह लगाउन पवित्र भजन र मन्त्रहरू पठन गरिन्छ। मणिकर्णिका र हरिश्चन्द्र घाट दाहसंस्कार अनुष्ठानमा समर्पित छन्। वार्षिक रूपमा, भारत मर्ने १००० मध्ये २ भन्दा कम मानिसहरू, वा २५,००० देखि ३०,००० शवहरू वाराणसीका विभिन्न घाटहरूमा लगभग प्रति दिन औसत ८० वटा दाहसंस्कार गरिन्छ।

## घाटको प्रदूषण

वाराणसीमा दाहसंस्कारको प्रथा गङ्गा नदीमा हुने वातावरणीय प्रदूषणका कारण विवादास्पद भएको छ। सन् १९८० को दशकमा भारत सरकारले वाराणसीको घाटमा दाहसंस्कार र पानी प्रदूषणका अन्य स्रोतहरूलाई सम्बोधन गर्न स्वच्छ गङ्गा पहललाई आर्थिक सहयोग गऱ्यो। धेरै अवस्थामा दाहसंस्कार अन्यत्र गरिन्छ र केवल खरानी यी घाटहरू नजिकै नदीमा छरिन्छ। यस बाहेक, अनुपचारित ढल भारतमा नदी प्रदूषणको व्यापक स्रोत हो। सहरको नगरपालिका फोहोर र उपचार नगरिएको ढल वाराणसीको घाट नजिकै गङ्गा नदीको प्रदूषणको सबैभन्दा ठुलो स्रोत हो।

## पनि हेर्नुहोस्

* भागलपुरमा घाट

## सन्दर्भहरू

## बाह्य लिङ्कहरू

* *वाराणसी* घाट, वाराणसीको आधिकारिक वेबसाइटमा वेबपेज।