# वेङ्कटेश्वर

| वेङ्कटेश्वर |
| --- |
| सात पहाडका देवता तिरुपतिका देवता |
| इस्कोन बेङ्गलुरुमा रहेको वेङ्कटेश्वरको प्रतिमा |
| अन्य नामहरू | बालाजी, श्रीनिवास, गोविन्द, वेङ्कटेश, वेङ्कट रमण, वेङ्कटाचलपति, येदुकुण्डलावाडु, तिरुपति तिम्मप्पा, पेरुमल |
| देवनागरी | वेङ्कटेश्वरः |
| सम्मानित | श्री वैष्णव सम्प्रदाय |
| आबद्ध | विष्णुका स्वरूप |
| वासस्थान | * तिरुमाला
* वैकुण्ठ
 |
| मन्त्र | ॐ नमो नारायणाय ॐ नमो वेङ्कटेशाय  |
| अस्त्र | * सुदर्शन चक्र
* नन्दक
 |
| प्रतीकहरू | श्रीचरणम् |
| वाहन | गरुड |
| धर्मग्रन्थहरू | * *भविष्य पुराण*
* *ब्रह्माण्ड पुराण*
* *पद्म पुराण*
* *स्कन्द पुराण*
* *वराह पुराण*
* *श्री वेङ्कटाचल महात्म्यम्*
 |
| मन्दिर | वेङ्कटेश्वर मन्दिर, तिरुमाला |
| रानी | पद्मावती र भूदेवी |

**वेङ्कटेश्वर** (तेलुगु: వేంకటేశ్వరుడు, जसलाई **वेङ्कटाचलपति**, **वेङ्कट**, **बालाजी** र **श्रीनिवास** नामले पनि चिनिन्छ, हिन्दु धर्मका एक देवता हुन्। उनलाई भगवान् विष्णुको एक स्वरूपको रूपमा वर्णन गरिएको छ। उनी तिरुपतिस्थित वेङ्कटेश्वर मन्दिरका अधिष्ठात्री देवता हुन्। उनकी पत्नीहरू, पद्मावती र भूदेवी, विष्णुकी पत्नी देवी लक्ष्मीका अवतार हुन्।

## व्युत्पत्ति र अन्य नामहरू

वेङ्कटेश्वरको शाब्दिक अर्थ "वेङ्कटका प्रभु" भन्ने हुन्छ। यो शब्द आन्ध्र प्रदेशको एउटा पहाडको नाम 'वेङ्कट' र 'ईश्वर' (प्रभु) मिलेर बनेको हो। ईसा पूर्व ३०० ताकाको तमिल सङ्गम साहित्यमा वेङ्कटम पहाडको उल्लेख गरिएको छ। ईसा सं ५०० देखि १००० को बीचमा रचिएका *ब्रह्माण्ड पुराण* र *भविष्योत्तर पुराण* का अनुसार, "वेङ्कट" शब्दको अर्थ "पापको विनाशक" हुन्छ, जुन तमिल शब्दहरू 'वेम' (पाप) र 'कट' (प्रतिरक्षा शक्ति) बाट बनेको हो।

वेङ्कटेश्वरलाई धेरै नामहरूले चिनिन्छ, जस्तै: श्रीनिवास (लक्ष्मी निवास गर्ने), नारायण (आदि पुरुष), पेरुमल (महान् प्रभु), मलयप्पा (पहाडका प्रभु) र गोविन्द (गाईका रक्षक)। तमिल भाषामा उनलाई सामान्यतया "एलुमलयान" भनिन्छ, जसको अर्थ सात पहाडका प्रभु हुन्छ। तेलगुमा उनलाई "ఏడు కొండలవాడా" (एडुकुण्डलावाडा) भनिन्छ, जसको अर्थ पनि सात पहाडका प्रभु नै हो। तेलगुमा पहाडको नाम 'वेङ्कटम' थियो, जुन 'वैकुण्ठम' को अर्को रूप हो। यस अनुसार वेङ्कटेश्वरको अर्थ वैकुण्ठेश्वर वा वैकुण्ठका भगवान् भन्ने लाग्छ। वैकुण्ठ भन्नाले भगवान् विष्णुको निवास स्थानलाई बुझिन्छ।

वेङ्कटेश्वरको मूल मन्त्र "ॐ नमो वेङ्कटेशाय" हो।

## पौराणिक कथा

### जन्म

प्रत्येक वर्ष लाखौँ भक्तजनहरूले आन्ध्र प्रदेशको तिरुपतिस्थित वेङ्कटेश्वर मन्दिरमा ठूलो मात्रामा भेटी चढाउने गर्छन्। यो भेटी चढाउने परम्पराको पछाडि एउटा रोचक पौराणिक कथा रहेको छ।

पौराणिक कथा अनुसार, एक पटक ऋषि नारदले केही ऋषिहरूलाई पवित्र यज्ञ गरिरहेको देख्छन्। सो यज्ञको फल कसले पाउनुपर्छ भन्ने निर्णय गर्न नसकेपछि, उनले भृगु ऋषिलाई त्रिमूर्ति (ब्रह्मा, विष्णु र महेश) को निवास स्थानमा गई परीक्षण गर्न पठाउँछन्। भृगु ऋषि ब्रह्मलोकमा ब्रह्मा र कैलाशमा शिवकहाँ पुग्छन्, तर दुवै देवताहरूले उनलाई ध्यान दिँदैनन्। अन्ततः उनी वैकुण्ठ पुग्छन् जहाँ भगवान् विष्णु ध्यानमग्न थिए र उनकी पत्नी देवी लक्ष्मी उनको सेवामा थिइन्। तेस्रो पटक पनि उपेक्षित भएपछि क्रोधित भृगुले विष्णुको छातीमा (जुन लक्ष्मीको निवास स्थान हो) लात्ताले हिर्काउँछन्।

शान्त स्वभावका विष्णुले भृगुसँग माफी माग्छन् र ऋषिको खुट्टा मिचेर सेवा गर्छन्। सोही क्रममा विष्णुले भृगुको खुट्टाको पैतालामा रहेको अतिरिक्त आँखालाई फुटाइदिन्छन् जसका कारण ऋषिको अहङ्कार नष्ट हुन्छ। तर आफ्ना पतिको छातीमा प्रहार भएको सहन नसकी लक्ष्मी वैकुण्ठ छोडेर कोल्हापुर पुग्छिन्। विष्णुले १२ वर्षसम्म कठोर तपस्या गरेपछि लक्ष्मीले आकाश राजाको घरमा पद्मावतीको रूपमा जन्म लिन्छिन्।

लक्ष्मीले छोडेर गएपछि विष्णु वेङ्कट पहाडमा आउँछन् र एउटा इमलीको रुखमुनि रहेको धमिराको देवल भित्र बसेर महालक्ष्मीको नाम जप्न थाल्छन्। त्यसपछि उनी वृद्धा वकुला देवीको छोरा 'श्रीनिवास' को रूपमा प्रकट हुन्छन्। वकुला देवी भगवान् कृष्णकी यशोदा माताको पुनर्जन्म थिइन्। कृष्ण र रुक्मिणीको विवाह हेर्न नपाएकोमा दुःखी भएकी यशोदालाई कृष्णले अर्को जन्ममा श्रीनिवासको रूपमा उनको छोरा भएर जन्मने र आफ्नो विवाह देखाउने वचन दिएका थिए।

### पद्मावतीसँगको विवाह

सिंगापुरको एउटा मन्दिरमा वेङ्कटेश्वर र पद्मावतीको मूर्ति
वकुला देवीले आफ्नो आश्रमबाट आकाश राजाकहाँ पुगेर श्रीनिवास र पद्मावतीको विवाहको प्रस्ताव राख्छिन्। यसैबीच, अधैर्य भएका भगवान् (श्रीनिवास) एक ज्योतिषको भेषमा सहरमा आएका थिए। राजकुमारी पद्मावती पनि श्रीनिवासको प्रेममा परेकी थिइन् र दरबार फर्किएपछि उनी बिरामी हुन्छिन्। उनको बिरामीको कारण पत्ता लगाउन नसकेपछि दासीहरूले राजकुमारीको भविष्य बताउन ती ज्योतिषलाई दरबारमा निमन्त्रणा गर्छन्। ज्योतिषले पद्मावतीको जन्म वर्तमान अवतारमा श्रीनिवासका रूपमा रहेका विष्णुसँग विवाह गर्नका लागि भएको कुरा खुलाउँछन् र उनी निको हुन्छिन्। राजाले यो खबर सुनेपछि वकुला देवीले राजासमक्ष आफ्नो परिचय दिँदै छोरा श्रीनिवासका लागि उनकी छोरीको हात माग्छिन्। खुसी भएका राजाले प्रस्ताव स्वीकार गरेर उनका सल्लाहकार वृहस्पतिले दुई देवताहरूबीचको विवाहको निमन्त्रणा पत्र लेख्छन्।

श्रीनिवासले पद्मावतीसँगको विवाहका लागि अन्य देवताहरूसँग सहमति माग्छन्। उनले विवाहको खर्च जुटाउन र आफ्नो धनको प्रमाण दिनका लागि धनका देवता कुवेरबाट ठूलो ऋण लिएका थिए। पौराणिक कथाहरूका अनुसार, वेङ्कटेश्वरले पद्मावतीसँग कल्याण वेङ्कटेश्वर मन्दिरमा विवाह गरेका थिए, जसका पश्चात् उनीहरू तिरुमालामा बस्न थालेका थिए।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू