# प्रदूषण

वायु प्रदूषण
**प्रदुषण** भन्नाले कुनैपनि तत्वको भौतिक,रासायनिक र जैविक गुणहरूमा परिवर्तन आउनु तथा त्यसको मात्रात्मक तथा गुणात्मक अवस्थामा परिवर्तन आउनु लाई भनिन्छ। वातावरणीय प्रदूषण प्राकृतिक घटनाबाट पनि हुन्छ, तैपनी "प्रदूषण" शब्दले सामान्यतया मानव स्रोतलाई जनाउँछ, जस्तै निर्माण, म्यानुफ्याक्चरिङ , निकासी उद्योग, खराब फोहोर व्यवस्थापन, यातायात वा कृषिलाई बुझाउँछ।

## प्रदूषणका प्रकार

प्रदूषण धेरै प्रकारका हुन्छन् -

* वायु प्रदूषण,
* ध्वनि प्रदूषण
* जल प्रदूषण,
* प्रकाश प्रदूषण,
* माटो प्रदूषण, आदि ।

यसका प्रकारहरू धेरै छन् जस्तो ब‌‌|यु प्रदूषण ध्वनि प्रदूषण, जल प्रदूषण प्रकाश प्रदूषण माटो प्रदूषण, आदि ।

## प्राकृतिक कारण

प्रदूषणको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्राकृतिक स्रोतहरू मध्ये एक ज्वालामुखी हो । ज्वालामुखी विस्फोटको समयमा वायुमण्डलमा ठूलो मात्रामा हानिकारक ग्यासहरू उत्सर्जन हुन्छ। ज्वालामुखी ग्यासहरूमा कार्बन डाइअक्साइड, हाइड्रोजन हलाइड्स, सल्फर डाइअक्साइड र हाइड्रोजन सल्फाइड पर्छ। कार्बन डाइअक्साइडले जलवायु परिवर्तनमा योगदान पुर्‍याउँछ र ठूलो मात्रामा छ भने घातक हुन सक्छ । हाइड्रोजन हलाइड्सले अम्लीय एसिड वर्षा गराउन सक्छ। सल्फर डाइअक्साइड जनावरहरूको लागि हानिकारक छ र ओजोन तहलाई क्षति पुर्‍याउँछ। हाइड्रोजन सल्फाइडको प्रति हजार १ भाग भन्दा कम मात्रामा मानिसहरूलाई मार्न सक्छ। ज्वालामुखी विस्फोटमा सूक्ष्म र अतिसूक्ष्म कणहरू पनि उत्सर्जन हुन्छन् जसमा आर्सेनिक, सिसा र पारा जस्ता विषाक्त रसायन र पदार्थहरू हुन सक्छन्।

प्राकृतिक रूपमा चट्याङ पर्दा लाग्ने डढेलो पनि वायु प्रदूषणको एक प्रमुख स्रोत हो। डढेलोको धुवाँमा कार्बन डाइअक्साइड र कार्बन मोनोअक्साइड दुवैको उल्लेखनीय मात्रा हुन्छ, जसले निसास्सिने समस्या निम्त्याउन सक्छ। डढेलोको धुवाँमा पनि ठूलो मात्रामा सूक्ष्म कणहरू पाइन्छन्, जसले जनावरहरूको स्वास्थ्यमा जोखिम निम्त्याउँछ।

## मानवीय गतिबिधी

Deaths caused as a result of fossil fuel use (areas of rectangles in chart) greatly exceed those resulting from production of renewable energy (rectangles barely visible in chart).
वायु प्रदूषणको प्रमुख कारणहरू मध्ये मोटर गाडीको उत्सर्जन एक हो।चीन, संयुक्त राज्य अमेरिका, रूस, भारत, मेक्सिको र जापान वायु प्रदूषण उत्सर्जनमा विश्वका अग्रणी देशहरू हुन्। प्रमुख अचल प्रदूषण स्रोतहरूमा रासायनिक प्लान्टहरू, कोइलाबाट चल्ने पावर प्लान्टहरू, तेल रिफाइनरीहरू,पेट्रोकेमिकल प्लान्टहरू, आणविक फोहोर व्यवस्थापन गतिविधि, इन्सिनरेटरहरू, ठूला पशुपालन फार्महरू (दुग्ध गाई, सुँगुर, कुखुरा, आदि), पीवीसी कारखानाहरू, धातु उत्पादन कारखानाहरू, प्लास्टिक कारखानाहरू, र अन्य भारी उद्योगहरू समावेश छन्। कृषि वायु प्रदूषण प्राकृतिक वनस्पतिहरूको स्पष्ट कटान र जलाउने साथै कीटनाशक र झारनाशक छर्कने जस्ता समकालीन अभ्यासहरूबाट आउँछ।

प्रत्येक वर्ष लगभग ४० करोड मेट्रिक टन घातक फोहोर उत्पादन हुन्छ।संयुक्त राज्य अमेरिकाले मात्र लगभग २५ करोड मेट्रिक टन उत्पादन गर्छ। अमेरिकाले विश्वको जनसंख्याको ५% भन्दा कम ओगटेका छन्, तर विश्वको CO2 को लगभग २५% उत्पादन गर्छ, र विश्वको फोहोरको लगभग ३०% उत्पादन गर्छ। २००७ मा, चीनले विश्वको सबैभन्दा ठूलो CO2 उत्पादकको रूपमा संयुक्त राज्य अमेरिकालाई उछिनेको थियो, यद्यपी चीन प्रतिव्यक्ति प्रदूषणको आधारमा धेरै पछाडि (विश्वका राष्ट्रहरूमा ७८ औं स्थानमा) पर्छ।

An industrial area, with a power plant, south of Yangzhou's downtown, China
## प्रभावहरू

### मानव स्वास्थ्य

प्रदूषणले संसारको हरेक भागमा मानिसलाई असर गर्छ। २०१७ अक्टोबरमा प्रदूषण र स्वास्थ्य सम्बन्धी लान्सेट आयोगको को अध्ययनले विश्वव्यापी प्रदूषण, विशेष गरी विषाक्त हावा, पानी, माटो र कार्यस्थलले वार्षिक ९० लाख मानिसको ज्यान लिन्छ, जुन एड्स, क्षयरोग र मलेरियाबाट हुने मृत्युको तीन गुणा हो, र युद्ध र अन्य मानव हिंसाका कारण हुने मृत्युभन्दा १५ गुणा बढी हो।

घातक हावाको गुणस्तरले मानिसलगायत धेरै जीवहरूलाई मार्न सक्छ। ओजोन प्रदूषणले श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोग, हृदयाघात, घाँटी सुन्निने, छाती दुख्ने लाग्न सक्छ। सन् २०१० को एक विश्लेषणले वायु प्रदूषणका कारण चीनमा मात्रै प्रत्येक वर्ष १२ लाख मानिसको अकालमै मृत्यु हुने अनुमान गरेको छ।

### सामाजिक आर्थिक प्रभावहरू

### वातावरण

## सबैभन्दा फोहोर उद्योग

*प्योर अर्थ* (Pure Earth, विकासशील विश्वमा जीवनलाई जोखिममा पार्ने प्रदूषण हटाउन समर्पित अन्तर्राष्ट्रिय गैर-नाफामुखी संस्था) ले विश्वका केही सबैभन्दा प्रदूषणकारी उद्योगहरूको वार्षिक सूची जारी गर्दछ। तल २०१६ को लागि सूची छ:

* लिड-एसिड ब्याट्री रिसाइक्लिङ
* खानन र निकासी
* लिड उद्योग
* ट्यानिंग
* साना खनिज उत्खानन उद्योग
* ल्याण्डफिलहरू
* औद्योगिक पार्कहरू
* रासायन उद्योग
* म्यानुफ्याक्चरिङ
* रंगाउने

## सन्दर्भ सामग्रीहरू