# कर्म

अन्तहीन गाँठोनेपाली मन्दिरको प्रार्थना चक्रमा रहेको अन्तहीन गाँठोअन्तहीन गाँठो (माथि) जस्ता कर्मका प्रतीकहरू एसियामा सामान्य सांस्कृतिक स्वरूप हुन्। अन्तहीन गाँठोले कार्य र कारणको अन्तरसम्बन्धलाई सङ्केत गर्दछ, जुन एक अनन्त कर्म चक्र हो। यो गाँठो प्रार्थना चक्रको बीचमा देख्न सकिन्छ।
**कर्म** एक प्राचीन भारतीय अवधारणा हो जसले कार्य, काम वा कार्यको फल र त्यसको परिणामलाई बुझाउँछ। भारतीय धर्महरूमा, यो शब्दले विशेष गरी कार्य र कारणको सिद्धान्तलाई बुझाउँछ, जसलाई प्रायः **कर्मको सिद्धान्त** भनिन्छ। यस सिद्धान्त अनुसार व्यक्तिको मनसाय र कार्य (कारण) ले उसको भविष्य (प्रभाव) लाई निर्धारण गर्दछ: असल मनसाय र राम्रो कार्यले 'सत्कर्म' वा राम्रो कर्म फल दिन्छ र सुखद पुनर्जन्ममा मद्दत पुर्‍याउँछ, भने खराब मनसाय र कार्यले 'दुष्कर्म' वा नराम्रो कर्म फल दिन्छ र कष्टकर पुनर्जन्म निम्त्याउँछ। यद्यपि, केही शास्त्रहरूमा पुनर्जन्म र कर्मबीच कुनै सम्बन्ध नभएको पनि उल्लेख छ।

हिन्दु धर्ममा कर्मलाई परम्परागत रूपमा चार प्रकारमा वर्गीकरण गरिएको छ:
सञ्चित कर्म: धेरै जन्महरूदेखि जम्मा भएर बसेको कर्मको भण्डार। प्रारब्ध कर्म: सञ्चित कर्मको त्यो अंश जुन वर्तमान जीवनमा फल दिन सुरु भइसकेको छ र जसले वर्तमान जीवनका परिस्थितिहरू निर्धारण गर्दछ। आगामी कर्म: वर्तमानका कार्यहरूद्वारा भविष्यका लागि सिर्जना गरिने कर्म।
क्रियमाण कर्म: वर्तमानमा गरिरहेका कार्यहरूबाट तत्कालै सिर्जना हुने कर्म, जसको फल अहिले वा भविष्यमा प्राप्त हुन सक्छ।

कर्मलाई प्रायः भाग्य वा पूर्वनिर्धारित नियतका रूपमा गलत बुझिन्छ। संस्कृतमा भाग्य वा नियतका लागि छुट्टै प्राविधिक शब्द छ, जसलाई 'प्रारब्ध भनिन्छ।

कर्मको अवधारणा भारतीय धर्मका धेरै शाखाहरू (विशेष गरी हिन्दु, बौद्ध, जैन र सिख धर्म) सँगै ताओ धर्मसँग पनि नजिकबाट जोडिएको छ। यी दर्शनहरूमा वर्तमानको कर्मले व्यक्तिको वर्तमान जीवनको भविष्य मात्र नभई उसको आगामी जीवनको प्रकृति र गुणस्तर—अर्थात् उसको *संसार*—लाई पनि प्रभाव पार्छ।

धेरै नयाँ युग अनुयायीहरू पनि कर्ममा विश्वास गर्छन्। उनीहरू यसलाई ब्रह्माण्डीय सन्तुलन कायम राख्ने कार्य र कारणको नियमका रूपमा लिन्छन्, यद्यपि कतिपय अवस्थामा उनीहरू यो विगतका कार्यहरूको सजाय दिने प्रणाली मात्र नभएको कुरामा जोड दिन्छन्।

## परिभाषा

*कर्म* शब्दले सम्पादन गरिएको 'काम, कार्य, कृत्य' र त्यसको 'विषय वा मनसाय' दुवैलाई बुझाउँछ।

विल्हेम हाल्बफास (सन् २०००) ले 'क्रिया' सँग तुलना गरेर कर्म (*करमन*) को व्याख्या गरेका छन्: 'क्रिया' भन्नाले कुनै काम गर्दा गरिने गतिविधि, चरण र प्रयासलाई बुझिन्छ भने, 'कर्म' भन्नाले (१) त्यस गतिविधिको परिणाम स्वरूप सम्पादन भएको कार्य, र (२) कुनै सम्पन्न भइसकेको वा योजना बनाइएको कार्य पछाडि कर्ताको जुन मनसाय हुन्छ, त्यसलाई बुझिन्छ (केही विद्वानहरूले यसलाई कर्ताभित्र बाँकी रहने आध्यात्मिक वा तात्विक अवशेषका रूपमा वर्णन गरेका छन्)। असल कार्यले असल कर्म सिर्जना गर्छ भने असल मनसायले पनि असल कर्म नै बनाउँछ। त्यसैगरी, खराब कार्य र खराब मनसाय दुवैले खराब कर्म सिर्जना गर्छन्।

कर्मको एकमुष्ट परिभाषा निकाल्न गाह्रो हुनुको मुख्य कारण हिन्दु धर्मका शाखाहरू बीचको विविधता हो; उदाहरणका लागि, केहीले कर्म र पुनर्जन्मलाई एकअर्कासँग जोडिएको र अनिवार्य मान्छन्, केहीले कर्मलाई मात्र अनिवार्य मान्छन् तर पुनर्जन्मलाई मान्दैनन्, भने केहीले कर्म र पुनर्जन्म दुवैलाई त्रुटिपूर्ण कल्पनाको रूपमा व्याख्या गर्दै निष्कर्ष निकालेका छन्। बौद्ध धर्म र जैन धर्मका आफ्नै कर्म सम्बन्धी सिद्धान्तहरू छन्। तसर्थ, कर्मको एउटा मात्र होइन, धेरै परिभाषाहरू र फरक-फरक अर्थहरू छन्। यो एक यस्तो अवधारणा हो जसको अर्थ, महत्त्व र कार्यक्षेत्र भारतमा उत्पत्ति भएका विभिन्न परम्पराहरू र ती परम्परा भित्रका विभिन्न शाखाहरू अनुसार फरक पर्दछ। मनु दोसीका अनुसार, सबै आर्य दर्शनहरूले कर्मलाई स्वीकार गर्छन् तर जैन धर्मले यस विषयमा धेरै गहिराइमा अध्ययन गरेको छ। वेन्डी डनिगरका अनुसार, कर्म एउटा सिद्धान्त हो, मोडेल हो, प्रतिमान हो, रूपक हो वा अध्यात्मशास्त्रीय दृष्टिकोण हो भन्ने विषयमा अझै पनि बहस जारी छ।

## हिन्दु धर्ममा

हिन्दु धर्ममा कर्मको अवधारणा शताब्दीयौँ देखि विकसित र परिमार्जित हुँदै आएको हो। प्रारम्भिक *उपनिषद्* हरूमा मानिसको जन्म किन र कसरी हुन्छ तथा मृत्युपछि के हुन्छ भन्ने प्रश्नहरूबाट यसको सुरुवात भएको थियो। यी प्राचीन संस्कृत दस्तावेजहरूमा मृत्युपछिको अवस्थाका बारेमा *पञ्चाग्नि विद्या* (पाँच अग्निको सिद्धान्त), *पितृयान* (पितृहरूको चक्रिय मार्ग), र *देवयान* (चक्रभन्दा माथि रहने देवताहरूको मार्ग) जस्ता प्रारम्भिक सिद्धान्तहरू समावेश छन्। ती प्राचीन विद्वानहरूका अनुसार, जसले केवल बाह्य कर्मकाण्डहरू गर्छन् र भौतिक लाभको खोजी गर्छन्, उनीहरू पितृहरूको मार्गबाट अर्को जीवनमा पुनः फर्किन्छन्; तर जसले यी कुराहरू त्यागेर वनमा गई आध्यात्मिक ज्ञानको खोजी गर्छन्, उनीहरू देवताहरूको उच्च मार्गमा पुग्छन्। यिनै व्यक्तिहरूले जन्म-मरणको चक्र तोड्छन् र उनीहरूको पुनर्जन्म हुँदैन।

हिन्दु धर्ममा सामान्य मानिसलाई धर्मसँग परिचित गराउने महाकाव्यहरूको रचनासँगै, लोक कथाहरू मार्फत कार्य-कारण सम्बन्ध र कर्म सिद्धान्तका मुख्य तत्वहरू प्रचार गरिएका छन्। उदाहरणका लागि:

> मानिसले जस्तो रोप्छ, त्यस्तै काट्छ; कुनै पनि मानिसले अर्को मानिसको असल वा खराब कार्यको फल उत्तराधिकारमा पाउँदैन। फलको गुणस्तर कार्यको गुणस्तर जस्तै हुन्छ।
>
> — महाभारत, १२.२९१.२२

*महाभारत*को १३औँ पुस्तक, *अनुशासन पर्व* को छैटौँ अध्यायको सुरुवातमा युधिष्ठिरले भीष्मलाई सोध्छन्: "के व्यक्तिको जीवनको मार्ग पहिले नै निश्चित (भाग्य) हुन्छ, वा मानवीय प्रयासले आफ्नो जीवनलाई आकार दिन सकिन्छ?" भीष्मले जवाफ दिन्छन् भविष्य भनेको स्वतन्त्र इच्छाबाट उत्पन्न हुने वर्तमानको 'पुरुषार्थ' (मानवीय प्रयास) र परिस्थिति निर्धारण गर्ने विगतका मानवीय कार्यहरू दुवैको प्रतिफल हो। महाभारतका अध्यायहरूले बारम्बार कर्म सिद्धान्तका मुख्य मान्यताहरू दोहोर्‍याउँछन्। ती हुन्: मनसाय र कार्य (कर्म) को परिणाम हुन्छ; कर्म हराउँदैन, यो रहिरहन्छ; र जीवनका सबै सकारात्मक वा नकारात्मक अनुभवका लागि प्रयास र मनसाय आवश्यक हुन्छ। उदाहरणका लागि:

> शुभ कर्मले सुख मिल्छ, पाप कर्मले दुःख भोग्नुपर्छ,
>
> कर्मद्वारा नै सबै कुरा प्राप्त हुन्छ, अकर्मण्य भएर केही पनि भोग्न पाइँदैन।
>
> यदि कसैको कर्मको फल नहुने भए, सबै कुरा निरर्थक हुने थियो,
>
> यदि संसार भाग्यले मात्र चल्ने भए, यो निष्प्रभावी हुने थियो।
>
> — महाभारत, १३.६.१० र १९

समयसँगै, हिन्दु धर्मका विभिन्न शाखाहरूले कर्मका धेरै फरक परिभाषाहरू विकास गरेका छन्। केहीले कर्मलाई निकै नियतिवादी बनाएका छन् भने केहीले स्वतन्त्र इच्छा र नैतिक जिम्मेवारीका लागि ठाउँ छोडेका छन्। हिन्दु धर्मका छ वटा प्रमुख दर्शनहरूमा कर्मको सिद्धान्त विभिन्न तरिकाले विकसित भयो:
१) न्याय शाखाले कर्म र पुनर्जन्मलाई केन्द्रमा राख्छ। उदयन जस्ता न्याय विद्वानहरूका अनुसार कर्मको सिद्धान्तले नै ईश्वरको अस्तित्व प्रमाणित गर्दछ।
२) वैशेषिक शाखाले विगतका जन्महरूको कर्मलाई धेरै महत्त्वपूर्ण मान्दैन।
३) साङ्ख्य शाखाले कर्मलाई गौण महत्त्व दिन्छ (प्रकृतिलाई प्राथमिकता दिँदै)।
४) मीमांसा शाखाले विगतका जन्महरूको कर्मलाई नगण्य भूमिका दिन्छ र *संसार* तथा *मोक्ष* लाई बेवास्ता गर्छ।
५) योग शाखाले विगतका जन्महरूको कर्मलाई गौण मान्छ; वर्तमान जीवनको व्यवहार र मनोविज्ञानले नै परिणाम दिन्छ र बन्धनमा पार्छ भन्ने यसको मान्यता छ।
६) वेदान्त शाखाहरू ( अद्वैत वेदान्त सहित) ले कर्मको सिद्धान्तलाई स्वीकार गर्छन्, तर तिनीहरूको मान्यता छ कि कर्मले आफ्नै शक्तिमा काम गर्दैन; बरु ईश्वर (इश्वर) नै कर्मको फल (फल) दिने दाता हुन्। यो विचार *ब्रह्मसूत्र* (३.२.३८) मा समर्थित छ।

माथिका शाखाहरूले विचारको विविधतालाई दर्शाउँछन्, तर यी मात्र पूर्ण होइनन्। हिन्दु धर्ममा प्रत्येक शाखाका उप-शाखाहरू पनि छन् (जस्तै वेदान्त अन्तर्गत द्वैत र अद्वैत)। यसबाहेक, भारतीय दर्शनका अन्य शाखाहरू जस्तै चार्वाक (भौतिकवादी) ले कर्म-पुनर्जन्मको सिद्धान्त र ईश्वरको अस्तित्व दुवैलाई अस्वीकार गरेका छन्। यो गैर-वैदिक शाखाका अनुसार, वस्तुका गुणहरू वस्तुको आफ्नै प्रकृतिबाट आउँछन्। कार्य-कारण सम्बन्ध वस्तु र मानिसहरूको अन्तरक्रिया र प्रकृतिबाट उत्पन्न हुन्छ, जसका कारण कर्म वा ईश्वर जस्ता निर्णायक सिद्धान्तहरूको आवश्यकता पर्दैन।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू

## बाह्य कडीहरू

विकिस्रोत सन् १९११ को इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिका कर्म लेख तथ्यहरू रहेका छन्।
* कर्म – इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिका