# कार्तिकेय

| कार्तिकेय |
| --- |
| विजय र युद्धका देवता देवताहरूका सेनापति |
| मलेसियाको बटु केभ्समा रहेको कार्तिकेयको मूर्ति |
| अन्य नामहरू | मुरुगा(न), सुब्रह्मण्य, कुमार, स्कन्द, शरवण, अरुमुख, देवसेनापति, षण्मुख, कथिरवेला, गुह, स्वामीनाथ, वेलायुध, वेल् |
| आबद्ध | शैव, देव, सिद्धर |
| वासस्थान | अरुपडै वीडु पलानी पहाड कैलाश |
| ग्रह | मङ्गल |
| मन्त्र | * ओम शरवण भव
* वेट्रिवेल मुरुगनुकु अरोहरा
 |
| अस्त्र | भेल |
| प्रतीक | भाले |
| बार | मङ्गलबार |
| वाहन | मयूर |
| लिङ्ग | पुरुष |
| चाडपर्वहरू | * कार्तिक दीपम
* कार्तिक पूर्णिमा
* पङ्गुनी उथिरम
* सुरसंहारम
* थाईपुसम
* वैकासी विशाखम
 |
| वंशावली |
| अभिभावकहरू | * शिव (पिता)
* पार्वती (माता)
 |
| भाइबहिनीहरू | गणेश (दाइ) |
| रानी | * देवसेना (संस्कृत शास्त्रहरूमा)
* देवयानी र वल्ली (दक्षिण भारतीय परम्परामा)
* कोही पनि छैन (उत्तर भारतीय परम्परामा)
 |

**कार्तिकेय**, जसलाई **स्कन्द**, **सुब्रह्मण्य**, **षण्मुख** वा **मुरुगन** नामले पनि चिनिन्छ, हिन्दु युद्धका देवता हुन्। उनी सामान्यतया देवताहरू शिव र पार्वतीका पुत्र तथा गणेशका भाइका रूपमा वर्णन गरिएका छन्।

प्राचीन कालदेखि नै भारतीय उपमहाद्वीपमा कार्तिकेय एक महत्त्वपूर्ण देवताका रूपमा रहिआएका छन्। संस्कृत साहित्यमा स्कन्दको उल्लेख ईसापूर्व पाँचौँ शताब्दीदेखि नै पाइन्छ र कार्तिकेयसँग सम्बन्धित पौराणिक कथाहरू ईसापूर्व दोस्रो शताब्दीतिर उत्तर भारतमा व्यापक भएका थिए। पहिलो शताब्दी र त्यसभन्दा अघिका पुरातात्विक प्रमाणहरूले उनको प्रतिमा विज्ञानलाई अग्नी (हिन्दु अग्नि देवता) सँग जोडेको देखिन्छ, जसले कार्तिकेय प्रारम्भिक हिन्दु धर्ममा एक महत्त्वपूर्ण देवता थिए भन्ने सङ्केत गर्दछ। कौमारम मुख्यतया कार्तिकेयको उपासना गर्ने हिन्दु सम्प्रदाय हो। दक्षिण भारतमा महत्त्वपूर्ण कौमारम पूजा र मन्दिरहरूका अतिरिक्त, उनलाई उत्तर र पूर्वी भारतमा महासैन र कुमारका रूपमा पुजिन्छ। मुरुगन तमिल सङ्गम साहित्यमा उल्लेख गरिएका कुरिन्जी क्षेत्रका संरक्षक देवता हुन्। धर्मशास्त्रका विद्वानहरूका अनुसार, समयसँगै तमिल देवता मुरुगन र वैदिक देवता स्कन्द कार्तिकेयको स्वरूप एकाकार भएको हो। उनलाई तमिल भाषाको संरक्षक देवता मानिन्छ।

कार्तिकेयको प्रतिमा धेरै फरक छ। उनलाई सामान्यतया एक युवा पुरुषका रूपमा चित्रण गरिन्छ, जो मयूर माथि चढ्छन् वा त्यसको नजिक हुन्छन् र कहिलेकाहीँ उनको ध्वजामा भालेको प्रतीक हुन्छ। उनले भेल भनिने एउटा भाला चलाउँछन्, जुन उनकी आमा पार्वतीले उनलाई दिएकी थिइन् भन्ने विश्वास गरिन्छ। धेरैजसो मूर्तिहरूमा उनको एउटा मात्र टाउको भए तापनि, कतिपयमा छ वटा टाउका हुन्छन्, जसले उनको जन्मसँग सम्बन्धित कथाहरूलाई झल्काउँछ जहाँ उनी छ वटा बालकहरूबाट एक भएका थिए वा छ वटा गर्भबाट उत्पन्न भएका थिए। उनी बाल्यकालदेखि नै छिटो हुर्केर योद्धा बनेको, देवताहरूको सेनाको नेतृत्व गरेको र असुरहरू (तारकासुर र सुरपद्म लगायत) को विनाश गरेको श्रेय उनलाई दिइन्छ। उनलाई एक दार्शनिकका रूपमा सम्मान गरिन्छ जसले नैतिक जीवनको खोजी र शैवल सिद्धान्तको धर्मशास्त्र सिकाएका थिए।

उनको पूजा श्रीलङ्का, दक्षिणपूर्वी एसिया (विशेष गरी मलेसिया, सिङ्गापुर, थाइल्यान्ड र इन्डोनेसिया), तमिल मूलका मानिसहरूको ठूलो जनसङ्ख्या भएका अन्य देशहरू (फिजी, मौरिसस, दक्षिण अफ्रिका र क्यानडा लगायत), क्यारिबियन देशहरू (ट्रिनिडाड र टोबागो, गयाना र सुरिनाम लगायत), र ठूलो सङ्ख्यामा भारतीय प्रवासी रहेका देशहरू (संयुक्त राज्य अमेरिका र अस्ट्रेलिया लगायत) मा पनि गरिन्छ।

## व्युत्पत्ति र नामकरण

"कार्तिकेय" भन्ने विशेषण देवताको जन्मसँग सम्बन्धित परिस्थितिहरूसँग जोडिएको छ। स्कन्द पुराणका अनुसार, शिवबाट छ वटा दिव्य स्फुलिङ्गहरू (झिल्का) उत्पन्न भएका थिए जसले छ वटा छुट्टाछुट्टै बालकको रूप लिएको थियो। यी बालकहरूलाई कृत्तिका भनिने परिचारिकाहरूले हुर्काएका थिए। पछि, पार्वतीले ती छ वटै बालकहरूलाई एउटै शरीरमा मिसाएर छ वटा शिर भएका कार्तिकेयको सृष्टि गरेकी थिइन्। संस्कृतमा कार्तिकेयको अर्थ "कृत्तिकाहरूका सन्तान" भन्ने हुन्छ। हिन्दु साहित्यका अनुसार, उनी १०८ फरक-फरक नामले चिनिन्छन्, यद्यपि सामान्य प्रयोगमा अन्य नामहरू पनि प्रचलित छन्। यीमध्ये सबैभन्दा प्रचलित नामहरूमा स्कन्द , 'उफ्रनु वा आक्रमण गर्नु' बाट), मुरुगा ('सुन्दर'), कुमार ('युवा'), सुब्रह्मण्य ('पारदर्शी'), सेन्थिल ('विजयी'), वेलन ('भेल धारण गर्ने'), स्वामीनाथ ('देवताहरूका शासक'), शरवणभव ('नर्कटको झाडीमा जन्मेका'), अरुमुख वा षण्मुख ('छ वटा अनुहार भएका'), दण्डपाणि ('गदा धारण गर्ने') र कन्धा ('बादल') पर्दछन्।

"मुरुगा" नाम दक्षिण भारतमा, विशेष गरी तमिलनाडु र केरलमा लोकप्रिय छ। तमिल भाषा र मलयालम जस्ता गहन द्रविड भाषाहरूमा संज्ञाको लिङ्गगत रूपान्तरण अनुसार, पुलिङ्गी प्रत्यय '-न' थपिएर यो "मुरुगन" को रूपमा देखिन्छ।

उनको चित्र अङ्कित प्राचीन सिक्काहरूमा उनको नाम कुमार, ब्रह्मण्य वा ब्रह्मण्यदेवका रूपमा कुँदिएको पाइन्छ। केही प्राचीन भारतीय सिथियाली सिक्काहरूमा उनको नाम युनानी लिपिमा स्कन्द, कुमार र विशाखका रूपमा पनि देखिन्छ।

## टिप्पणीहरू

## सन्दर्भ सामग्रीहरू

## बाह्य कडीहरू