# नाम

**नाम** भनेको कुनै वस्तु, पदार्थ तथा यिनीहरूमा हुने गुण वा भाव बुझाउने शब्द हो । नाम शब्द 'को, के' भन्ने प्रश्नको उत्तरका रूपमा आउँछ, जस्तै :

|  |  |
| --- | --- |
| **को ?** | रबिना, भाउजू, मामा आदि |
| **के ?** | घर, बथान, माया, सुख, गाई, हिरा आदि |

नामलाई **संज्ञा** पनि भनिन्छ ।

## नामको वर्गीकरण

परम्परागत आधारमा नाम **व्यक्तिवाचक**, **जातिवाचक**, **समूहवाचक**, **द्रव्यवाचक** र **भाववाचक** गरी पाँच प्रकारका छन्  :

### व्यक्तिवाचक नाम

एउटै वस्तु वा पदार्थलाई किटेर अर्थात तोकेर बुझाउन नामलाई **व्यक्तिवाचक नाम** भनिन्छ, जस्तै :

|  |  |
| --- | --- |
| **व्यक्ति बुझाउने** | डोल्मा, स्वप्निल, प्रमिला, मनोहर |
| **स्थान बुझाउने** | नेपाल, एसिया, जनकपुर, पृथ्वी |
| **वस्तु बुझाउने** | कलम, रामायण, सिंहदरबार |
| **चाडपर्व बुझाउने** | दशैँ, तिहार, क्रिसमस, लोसार, छठ |
| **नदी बुझाउने** | मेची, गण्डकी, राप्ती, महाकाली |
| **हिमाल तथा पहाड बुझाउने** | सगरमाथा, माछापुच्छ्रे, चुरे, कञ्चनजङ्घा |

व्यक्तिवाचक नामलाई **विशेष नाम** पनि भनिन्छ ।

### जातिवाचक नाम

एउटा मात्र वस्तु वा पदार्थलाई मात्र किटेर नबुझाई एउटा सिङ्गै जातिलाई बुझाउने नामलाई **जातिवाचक नाम** भनिन्छ, जस्तै:

मानिस, महादेश, देश, सहर, गाउँ, किताब, घर, दरबार, चाड, नदी, पहाड ।

जातिवाचक नामलाई **सामान्य नाम** पनि भनिन्छ ।

एउटै जातिवाचक नाम भित्र पनि थुप्रै व्यक्तिवाचक नामहरू पर्दछन्, जस्तै :

| जातिवाचक नाम | व्यक्तिवाचक नाम |
| --- | --- |
| **मानिस** | राम, पाल्देन, सेमिका, गीता |
| **महादेश** | एसिया, अफ्रिका, युरोप, अन्टार्कटिका |
| **महासागर** | प्रशान्त, हिन्द, उत्तरध्रुवीय, आन्ध्र |
| **देश** | नेपाल, चिली, क्यानडा, इथियोपिया, बेलायत |
| **नदी** | मेची, गण्डकी, सिन्धु, गङ्गा, नाइल |
| **चाड** | दशैँ, छठ, शिवरात्रि, क्रिसमस, लोसार |
| **हिमाल** | सगरमाथा, ल्होत्से, माछापुच्छ्रे, सैपाल |

### समूहवाचक नाम

दुईभन्दा बढी वस्तुको समूह बुझाउने नामलाई **समूहवाचक नाम** भनिन्छ, जस्तै :

|  |  |
| --- | --- |
| **दुई ओटाको समूह बुझाउने** | जोडा, जोर, युगल, द्वय |
| **मानिस वा प्राणीको समूह बुझाउने** | गण, वृन्द सङ्घ, हुल, जमात, फौज, वर्ग, मेला |
| **वस्तु, चार तथा किरा आदिको समूह बुझाउने** | बथान, गोलो, पोलो, बागल, झुन्ड |
| **निर्जीव वस्तुको समूह बुझाउने** | पुञ्ज, रास, थुप्रो, डङ्गुर, झुप्पो |

### द्रव्यवाचक नाम

गनेर अर्थात् यति ओटा भनेर नछुट्टयाई नापतौलद्वारा परिणाम छुट्टयाइने नामलाई **द्रव्यवाचक नाम** भनिन्छ, जस्तै :

|  |  |
| --- | --- |
| **ठोस पदार्थ बुझाउने** | सुन, चाँदी, फलाम, हिरा, माटो, ढुङ्गा |
| **मानिस वा प्राणीको समूह बुझाउने** | गोलो, ताँत, हुइँचो, झुन्ड
 | **वस्तु बुझाउने** | धान, चामल, पिठो, मासु, नुन |
| **निर्जीव वस्तुको समूह बुझाउने** | हावा, नाइट्रोजन, हाइड्रोजन, धुवाँ, अक्सिजन दाउरा गाडी |

### भाववाचक नाम

पदार्थमा रहने भाव, गुण, अवस्था, कार्य आदि बुझाउने नामलाई **भाववाचक नाम** भनिन्छ, जस्तै :

माया, दया, प्रेम, घृणा, रिस, सुख, दुःख, बुद्धि, शिक्षा, शान्ति, सुन्दरता, धैर्य, कामना, कातरपन आदि ।

जातिवाचक नाम, गुणबोधक विशेषण तथा धातुबाट पनि भाववाचक नाम बन्दछन्, जस्तै :

|  |  |
| --- | --- |
| **जातिवाचक नामबाट** | मानवता, बाँदरपन, राष्ट्रियता |
| **गुणबोधक विशेषणबाट** | वीरता, सौन्दर्य, धैर्य, गरिबी, विद्वत्ता, गहिराइ |
| **धातुबाट** | पढाइ, लेखाइ, हिँड्नु, हिँडाइ, रुवाइ, लेखोट |

## नामलाई वर्गीकरण गर्ने अन्य आधार

### मूर्त र अमूर्त नाम

बाह्य जगतमा भौतिक अस्तित्व हुने र नहुने आधारमा नामलाई दुई भागमा बाँडिएको पाइन्छ : **मूर्त नाम** र **अमूर्त नाम** ।

#### मूर्त नाम

जुन नामलाई देख्न वा छाम्न सकिन्छ, त्यसलाई **मूर्त नाम** भनिन्छ, जस्तै : मान्छे, घर, चन्द्रमा, आगो, हिमाल, गाई, हावा आदि ।

#### अमूर्त नाम

जुन नामलाई देख्न वा छाम्न सकिन्न, त्यसलाई **अमूर्त नाम'** भनिन्छ, जस्तै : माया, दया, घृणा, मानवता, प्रेम आदि ।

### गणनीय र अगणनीय नाम

गन्न सकिने र नसकिने आधारमा नामलाई दुई भागमा बाँडिन्छ : **गणनीय (सङ्ख्यात्मक) नाम** र **अगणनीय (असङ्ख्यात्मक) नाम** ।

#### गणनीय नाम

जुन नामलाई सङ्ख्यामा गनेर परिमाण बताइन्छ, त्यसलाई **गणनीय नाम** भनिन्छ, जस्तै : मान्छे, कलम, कापी, घर, गाउँ, शहर, ढोका, झ्याल आदि ।

#### अगणनीय नाम

जुन नामलाई गन्न सकिँदैन वा गनेर परिमाण नबताएर नापतौलद्वारा बताइन्छ, त्यसलाई **अगणनीय नाम** भनिन्छ, जस्तै : चामल, काठ, पानि, मट्टीतेल आदि ।

### सजीव र निर्जीव नाम

प्राण वा जीवन भएका र नभएका आधारमा नामलाई दुई भागमा छुट्टयाइन्छ  : **सजीव** र **निर्जीव** ।

#### सजीव नाम

जीवन भएको नामलाई **सजीव नाम** भनिन्छ, जस्तै : श्याम, मानिस, दाजु, पशु, मृग, चारो, ढुकुर, मौरी, साङ्लो आदि ।

#### निर्जीव नाम

जीवन नभएको नामलाई **निर्जीव नाम** भनिन्छ, जस्तै : गाउँ, झ्याल, ढोका, घर, कथा, हिमाल, किताब, तारा, पृथ्वी आदि ।

### मानवीय र अमानवीय नाम

मानिस र मानिसबाहेकका प्राणी बुझाउने आधारमा नामलाई दुई भागमा बाँडिएको पाइन्छ : **मानवीय नाम** र **अमानवीय वा मानवेतर नाम** ।

#### मानवीय नाम

मानिस बुझाउने नामलाई **मानवीय नाम** भनिन्छ, जस्तै : रमेश, गीता, बुबा, दाजु, आमा, दिदी, सम्धी, ज्वाइँ, विद्यार्थी आदि ।

#### अमानवीय नाम

मानिसदेखि बाहेकका अन्य प्राणी बुझाउने नामलाई **अमानवीय नाम** वा **मानवेतर नाम** भनिन्छ, जस्तै : गोरु, गाई, भैँसी, पाडो, परेवा, कुखुरा, सिंह, छावा, ढोई, पाठो, बाख्रो आदि ।

माथिका आधारमा नाम छुट्टयाउने तरिका यस प्रकारको हुन्छ :

|  |  |
| --- | --- |
| **केटो** | **कुकुर्नी** |
| मूर्त | मूर्त |
| गणनीय | गणनीय |
| सजीव | सजीव |
| मानवीय | अमानवीय |

## सन्दर्भ सामग्री

* बराल, प्रा. डा. कृष्णहरि; एटम, प्रा. डा. नेत्र, *सरल माध्यमिक व्याकरण (अभिव्यक्ति र अभ्यास)* (नेपालीमा), स्वयम्भू, काठमाडौँ: तलेजु प्रकाशन, आइएसबिएन 978-9937-535-46-5।
* बराल, प्रा. डा. कृष्णहरि; एटम, प्रा. डा. नेत्र, *तलेजु नेपाली व्याकरण (अभिव्यक्ति र अभ्यास)* (नेपालीमा), स्वयम्भू, काठमाडौँ: तलेजु प्रकाशन, आइएसबिएन 978-99933-45-46-6।

## बाह्य कडी