Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# साक्षरता

**साक्षरता** भन्नाले अक्षर चिनेको वा जानेको, लिपि चिनेको वा अलिअलि लेखपढ गर्न सक्ने वा अल्पशिक्षितलाई जनाउँदछ। व्यापक अर्थमा भन्नु पर्दा साक्षरता भन्नाले साक्षरताले प्रयोगको कुनै विशिष्ट सन्दर्भमा लिखित रूपमा विचारहरू बुझ्ने वा व्यक्त गर्ने उद्देश्यका साथ "पढ्न र लेख्न जानेको" भन्ने बुझिन्छ। अर्को शब्दमा भन्ने हो भने, साक्षर समाजका मानिसहरूसँग लेखन उत्पादन र उपभोगका लागि धेरै अभ्यासहरू छन्। यस दृष्टिकोणमा, पढ्नु भनेको सधैँ कुनै न कुनै उद्देश्यका लागि केही न केही पढ्नु हो; लेखन भनेको जहिले पनि कुनै विशेष उद्देश्यको लागि कसैको लागि केहि लेख्नु हो।
पढ्ने र लेख्ने बारेमा रहेको विश्वासले समाज र व्यक्तिको लागि यसको मूल्यले जीवनकालमा साक्षरतालाई अभिवृद्धि गर्दछ भने यसले सिकाइने कुरा र अभ्यास गर्ने तरिकाहरूलाई सधैँ प्रभाव पार्दछ। नेपालको साक्षरता दर ६७.९१% रहेको छ।

केही अनुसन्धाताहरूले "साक्षरता" को अवधारणामा चासोको इतिहासलाई दुई अवधिहरूमा विभाजित गर्न सकिन्छ भनेर सुझाव दिएका छन्। पहिलो, सन् १९५० अघिको समय हो, जब साक्षरतालाई वर्णानुक्रमीय साक्षरता (शब्द र अक्षर पहिचान) को रूपमा मात्र बुझिन्थ्यो। दोस्रो, सन् १९५० पछिको समय हो, जब साक्षरतालाई बिस्तारै व्यापक अवधारणा र प्रक्रियाको रूपमा लिन थालियो, जसमा पठन र लेखनको सामाजिक र सांस्कृतिक पक्षहरू र कार्यात्मक साक्षरता समावेश छ।

वयस्क साक्षरता दर, सन् २०१५ वा सबैभन्दा नयाँ अवलोकन

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
# फिनयिन

| हान्यु फिनयिन  |
| --- |
| प्रकार |  वर्णमाला
 रोमनीकरण |
| सृष्टिकर्ता | फिनयिन समिति
* झोउ युङवाङ
 |
| प्रकाशित | * ११ फेब्रुअरी १९५८
* १९८२(आइएसओ ७०९८)
 |
| आधिकारिक लिपि | * चीन (१९५८ देखि)
* सिङ्गापुर (१९८० देखि)
* संयुक्त राष्ट्र सङ्घ (१९८२ देखि)
* ताइवान (२००९ देखि)
 |
| भाषाहरू | मानक चिनियाँ |
|

| फिनयिन |
| --- |
| चिनियाँ |  拼音  |
| अनुवादित अर्थ | हिज्जे ध्वनि |
|

| लिप्यन्तरण |
| --- |
| हाक्का |
| - रोमानीकरण | pin24 im24 |
| मन्दारिन |
| - हान्यु फिनयिन | pīnyīn |
| - Tongyong Pinyin | pin-yin |
| - वेड–जाइलेस | pʻin1-yin1 |
| - आइपिए | [pʰín.ín] |
| - बोपोमोफो | ㄆㄧㄣ ㄧㄣ |
| Min |
| - Hokkien POJ | pheng-im |
| Wu |
| - रोमानीकरण | phin平 in平 |
| क्यान्टोनी |
| - युफिङ | ping3 jam1 |
| - येल रोमानीकरण | pingyām |

 |
| मानक चिनियाँका लागि रोमनीकरण योजना |
| सरलीकृत चिनियाँ |  汉语拼音方案  |
| परम्परागत चिनियाँ |  漢語拼音方案  |
| शाब्दिक अर्थ | हिज्जे हान भाषा ध्वनिको योजना |
|

| लिप्यन्तरण |
| --- |
| हाक्का |
| - Romanization | Hon55 ngi24 pin24 im24 fong24 on55 |
| मन्दारिन |
| - हान्यु फिनयिन | Hànyǔ Pīnyīn Fāng'àn |
| - तोङ्योङ फिनयिन | Hàn-yǔ Pin-yin Fang-àn |
| - वेड–जाइलेस | Han4-yü3 Pʻin1-yin1 Fang1-an4 |
| - Gwoyeu Romatzyh | Hannyeu Pinin Fangann |
| - Bopomofo | ㄏㄢˋ ㄩˇ ㄆㄧㄣ ㄧㄣ ㄈㄤ ㄢˋ |
| Min |
| - Hokkien POJ | Hàn-gú pheng-im hong-àn |
| Wu |
| - Romanization | Hoe去 nyiu上 phin平 in平 faon平 oe去 |
| क्यान्टोनी |
| - युफिङ | Hon3 jyu5 ping3 jam1 fong1 on3 |
| - येल रोमानीकरण | Honyúh Pingyām Fōng'on |

 |

 |
|

**हान्यु फिनयिन**, वा केवल **फिनयिन**, आधिकारिक रूपमा चिनियाँ ध्वन्यात्मक वर्णमाला, मानक चिनियाँको लागि सबैभन्दा सामान्य रोमनीकरण प्रणाली हो। हान्यु (汉语; 漢語) को शाब्दिक अर्थ 'हान भाषा' अर्थात्, चिनियाँ भाषा हो- जबकि फिनयिनको शाब्दिक अर्थ 'हिज्जे ध्वनिहरू' हो। फिनयिन चीन, सिङ्गापुर, ताइवान र संयुक्त राष्ट्रसङ्घद्वारा प्रयोग गरिने आधिकारिक रोमनकरण प्रणाली हो। ताइवानमा यो कम सर्वव्यापी भए तापनि यसको प्रयोग सामान्य भएको। यो मुख्य भूमि चीन र सिङ्गापुरका विद्यार्थीहरूलाई सामान्यतया चिनियाँ अक्षरहरूमा लेखिएको मानक चिनियाँ सिकाउन प्रयोग गरिन्छ। फिनयिन कम्प्युटरमा विभिन्न इनपुट विधिहरूद्वारा र केही चिनियाँ शब्दकोशहरूमा प्रविष्टिहरू वर्गीकृत गर्न पनि प्रयोग गरिन्छ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू

## बाह्य कडीहरू

* चिनियाँ नामका लागि चिनियाँ ध्वन्यात्मक वर्णमालाको हिज्जे नियम अभिलेखिकरण २०२१-०१-०९ वेब्याक मेसिन चिनियाँ शिक्षा मन्त्रालयको पिडिएफ संस्करण (चिनियाँमा)
	+ एचटिएमएल संस्करण (चिनियाँमा)
# मानक चिनियाँ

| मानक चिनियाँ |
| --- |
| मानक मन्दारिन |
| मूलभाषी | मुख्यभूमि चीन, ताइवान, सिङ्गापुर |
| मातृभाषी वक्ता | सन् १९८८ मा स्थानीय वक्ताहरू प्राप्त गर्न थाले |
| भाषा परिवार | चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार
* **मानक चिनियाँ**
 |
| प्रारम्भिक रूप | आदिम चिनियाँ तिब्बती भाषा
* प्राचीन चिनियाँ
	+ पूर्वी हान चिनियाँ
		- मध्यकालीन चिनियाँ
			* प्राचीन मन्दारिन
 |
| लिपि | * चिनियाँ अक्षरहरू
* मुख्यभूमि चिनियाँ ब्रेल
* ताइवानी ब्रेल
* दुई स्तम्भ चिनियाँ ब्रेल
 |
| हस्ताक्षरित रूप | साङ्केतिक चिनियाँ |
| सरकारी दर्जा |
| आधिकारिक भाषा | * चीन
* ताइवान
* सिङ्गापुर (*हुवायुको रूपमा*)
* संयुक्त राष्ट्र सङ्घ
* साङ्घाई सहयोग सङ्गठन
 |
| अल्पसङ्ख्यक भाषाको रूपमा मान्यता | मलेसिया |
| नियामक संस्था | * + **मुख्यभूमि चीन**: शिक्षा मन्त्रालय
	+ **ताइवान**: शिक्षा मन्त्रालय
	+ **हङकङ**: शिक्षा विभाग
	+ **मकाउ**: शिक्षा तथा युवा विकास विभाग
	+ **मलेसिया**: शिक्षा मन्त्रालय र चिनियाँ भाषा मानकीकरण परिषद्
	+ **सिङ्गापुर**: शिक्षा मन्त्रालय मन्दारिन प्रवर्धन परिषद्
 |
| भाषा सङ्केतहरू |
| आइएसओ ६३९-३ | – |
| आइएसओ ६३९-६ | `* goyu (Guoyu)
* huyu (Huayu)
* cosc (Putonghua)` |
| ग्लोटोलग | *कुनै पनि होईन* |
| मानक चिनियाँ बोलिने देशहरू
  बहुसङ्ख्यक मातृभाषा
  वैधानिक या वास्तविक राष्ट्रिय कामकाजी भाषा
  दस लाख भन्दा बढी पहिलो र दोस्रो भाषाको रूपमा वक्ताहरू
  पाँच लाख भन्दा बढी वक्ताहरू
  एक लाख भन्दा बढी वक्ताहरू
 |
|

| *Putonghua* |
| --- |
| परम्परागत चिनियाँ |  普通話  |
| सरलीकृत चिनियाँ |  普通话  |
| अनुवादित अर्थ | साधारण बोली |
|

| लिप्यन्तरण |
| --- |
| मन्दारिन |
| - हान्यु फिनयिन | Pǔtōnghuà |
| - Tongyong Pinyin | Pǔ-tong-huà |
| - वेड–जाइलेस | P'u3-t'ung1-hua4 |
| - आइपिए | [pʰu3.tʰʊ́ŋ.xwɑ̂] |
| - बोपोमोफो | ㄆㄨˇ ㄊㄨㄥ ㄏㄨㄚˋ |

 |
| *Guoyu* |
| परम्परागत चिनियाँ |  國語  |
| सरलीकृत चिनियाँ |  国语  |
| शाब्दिक अर्थ | राष्ट्रिय भाषा |
|

| लिप्यन्तरण |
| --- |
| मन्दारिन |
| - हान्यु फिनयिन | Guóyǔ |
| - तोङ्योङ फिनयिन | Guó-yǔ |
| - वेड–जाइलेस | Kuo2-yü3 |
| - Bopomofo | ㄍㄨㄛˊ ㄩˇ |

 |

**मानक चिनियाँ** मन्दारिन चिनियाँको एक आधुनिक मानक रूप हो जुन गणतान्त्रिक युग (सन् १९१२-१९४९) को समयमा पहिलो पटक संहिताबद्ध गरिएको थियो। यसलाई मुख्यभूमि चीनको आधिकारिक भाषा र संयुक्त राष्ट्र सङ्घ, सिङ्गापुर र ताइवानमा एक प्रमुख भाषाको रूपमा रहेको छ। यो धेरै हदसम्म बेइजिङ उपभाषिकामा आधारित छ। मानक चिनियाँ मुख्यभूमि चीन, ताइवान र सिङ्गापुरमा स्थानीय मानकहरूको साथ एक बहुकेन्द्रीय भाषा हो जुन मुख्य तया उनीहरूको शब्दकोशमा भिन्न छ। हङकङ लिखित चिनियाँ, हङकङ र मकाउमा औपचारिक लिखित सञ्चारको लागि प्रयोग गरिन्छ, मानक चिनियाँको एक रूप हो जुन अक्षरहरूको क्यान्टोनी पठनको साथ ठूलो स्वरमा पढिन्छ।

## टिप्पणीहरू

## सन्दर्भ सामग्रीहरू

## बाह्य कडीहरू

* चिनियाँ (मन्दारिन) विकि पुस्तकमा
* मानक चिनियाँ  विकियात्रामा यात्रा सहयोगी
* भिडियो *मन्दारिनकव इतिहास: चीनको साझा भाषाको खोजी*, न्यु साङ्घाई, २०१८-०२-२३।  - डेभिड मोजरद्वारा वार्तालाप
# चीनको इतिहास

ऐतिहासिक अभिलेखहरू अनुसार **चीनको इतिहास** करिब ५,००० वर्ष पुरानो छ । इ.पू. १६ औँ सताब्दीमा उत्खनन गरिएका अभिलेखहरूले यो ऐतिहासीक वास्तविकतालाई पुष्टि गर्ने गर्दछन् । चीन संसारको सबैभन्दा पुरानो सभ्यता मध्येको एक हो । शाङ वंशको समयमा कछुवाको हड्डीमा लेखिएका चीनीया लेखहरूको अध्ययन गर्दा तिनीहरू इ.पू. १,५०० तीरको भएको पत्ता लागेको छ । चीनीया सभ्यता ह्वाङ हो (पहेलो नदी) नदीको उपत्यकामा अवस्थित कुनै नगर राज्यबाट सुरू भएको मानिन्छ । इ.पू. २२१मा चीन एक ठूलो साम्राज्यको रूपमा उदय भएको भन्ने मान्यता धेरैले राख्दछन् । चीनीया सम्राटहरूले बलियो सार्वजनिक प्रशासन विकाश गरेका कारणले चीनीया साम्राज्यले पूर्वी एसियाको ठूलो भाग आफ्नो नियन्त्रणमा राख्न सफल भयो ।

चीन बंश (秦) का शासकहरूले चीनलाई एकै राज्यको रूपमा विकशित गर्ने जगहरू बसाले । इ.पू. ३००मा एकै प्रकारको लेखन प्रणाली लागू गराउनु तथा इ.पू. २००मा कन्फ्युसियाली दर्शन (धर्म) लाई राष्ट्रिय आदर्शको रूपमा स्थापित गरे । चीन इतिहासको समय चक्र सँगै एकीकृत तथा विभाजित हुनुका साथै समय समयमा बिदेशीहरूबाट पनि शासित हुन पुग्यो । ती मध्ये धेरैजसो चीनीया जनसङ्ख्यामा विलिन भए ।

## चीअ वंश

(अङ्ग्रेजी:Xia Dynasty; चीनीया: 夏朝; चीनीया उच्चारण: xià cháo), इ.पू. २०७० इ.पू.–१६००

## शाङ वंशČàà

(अङ्ग्रेजी:Shāng Dynasty; चीनीया: 商朝)

## जु वंश

(अङ्ग्रेजी:Zhou Dynasty; चीनीया: 周朝; चीनीया उच्चारण: Zhōu Cháo;

## चीन वंश

(अङ्ग्रेजी:Qin Dynasty; चीनीया: 秦朝; चीनीया उच्चारण: Qín Cháo)
ब्भ्क्ष्द्घ्।स्घ्फ्।न्ग्ब्वङ् ब्ःव्ट्

## हान वंश

(अङ्ग्रेजी:Han Dynasty; पारम्पारिक चीनीया: 漢朝; 汉朝; चीनीया उच्चारम: Hàn Cháo)

## जीन वंश

(अङ्ग्रेजी:Jìn Dynasty; पारम्पारिक चीनीया: 晉朝; सरलीकृत चीनीया: 晋朝; चीनीया उच्चारण: jìn cháo) इ.सं. २६५–४२०,

## उत्तरी तथा दक्षिणी वंशहरू

(अङ्ग्रेजी:Southern र Northern Dynasties; चीनीया: 南北朝; चीनीया उच्चारण: nánběicháo) इ.सं. ४२०-५८९

## सुई वंश

(अङ्ग्रेजी:Sui Dynasty; चीनीया: 隋朝; चीनीया उच्चारण: Suí cháo) इ.सं. ५८१-६१९

## ताङ वंश

(अङ्ग्रेजी:Tang Dynasty; चीनीया: 唐朝; चीनीया उच्चारण: Táng Cháo) इ.सं. १८ जुन ६१८ – ४ जुन ९०७

## पाँच वंश तथा दश राजा

(अङ्ग्रेजी:Five Dynasties र Ten Kingdoms; पारम्पारिक चीनीया: 五代十國; सरलीकृत चीनीया: 五代十国; चीनीया उच्चारण: Wǔdài Shíguó) इ.सं. ९०७-९६०

## सङ वंश

(अङ्ग्रेजी:Song Dynasty; चीनीया: 宋朝; चीनीया उच्चारण: Sòng Cháo)

## युआन वंश

(अङ्ग्रेजी:Yuan Dynasty; चीनीया: 元朝; चीनीया उच्चारण: Yuáncháo)

## मीङ वंश

(अङ्ग्रेजी:Ming Dynasty; चीनीया: 明朝; चीनीया उच्चारण: Míng Cháo)

## चिङ वंश

(अङ्ग्रेजी:Qing Dynasty; चीनीया: 清朝; चीनीया उच्चारण: Qīng cháo)

* पहिलो अफिम युद्ध
* नानकिङ सन्धि- १८४२
* पहिलो चीन-जापान युद्ध-१८९४-९५
* द्वितीय चीन-जापान युद्ध
* चीनको क्रान्ति, सन् १९११

## आधुनिक काल

## गणतन्त्र चीन

(अङ्ग्रेजी:Republic of China; पारम्पारिक चीनीया: 中華民國; सरलीकृत चीनीया: 中华民国; चीनीया उच्चारण: Zhōnghuá Mínguó)