# सेरेस (वामन ग्रह)

सेरेस| मे २०१५ मा *डन* द्वारा खिचिएको सेरेसको तस्वीर। दुई चम्किला धब्बाहरूमा हाउलानी खाडल (दायाँ) र ओक्सो खाडलको भुइँ (बायाँ) देखिन्छन्। |
| खोज |
| खोजकर्ता | ज्युसेप्पे पियाजी |
| खोज मिति | १ जनवरी १८०१ |
| सङ्केत चिन्हहरू |
| सङ्केत चिन्ह | १ सेरेस |
| उच्चारण | /ˈsɪəriːz/, *SEER-eez* |
| नामकरणको आधार | सेरेस |
| सानो ग्रहको श्रेणी | * वामन ग्रह
* क्षुद्रग्रह
 |
| विशेषणहरू | सेरेरियन |
| प्रतीक |  |
| कक्षीय विशेषताहरू |
| युग २१ जनवरी २०२२ (जुलियन दिन 2459600.5) |
| अपहेलियन | २.९८ AU (४४६ million किमी) |
| पेरिहेलियन | २.५५ AU (३८१ million किमी) |
| अर्ध-मुख्य अक्ष | २.७७ AU (४१४ million किमी) |
| विकेन्द्रता | 0.0785 |
| कक्षीय अवधि (साइडरियल) | * ४.६0 वर्ष
* 1680 दिन
 |
| कक्षीय अवधि (साइनोडिक) | * १.२८ वर्ष
* ४६६.६ दिन
 |
| औसत कक्षीय गति | 17.9 किमी/से |
| औसत विसङ्गति | 291.4° |
| झुकाव | * 10.6° क्रान्तिवृत्त तर्फ
* ९.२०° अपरिवर्तनीय सतह तर्फ
 |
| आरोही नोडको देशान्तर | 80.3° |
| समय पेरिहेलियन | ७ डिसेम्बर २०२२ |
| तर्क पेरिहेलियन | 73.6° |
| उपग्रहहरू | *डन* (परित्यक्त अन्तरिक्ष प्रोब) |
| उचित कक्षीय तत्वहरू |
| उचित अर्ध-मुख्य अक्ष | 2.77 AU |
| उचित विकेन्द्रता | 0.116 |
| उचित झुकाव | 9.65° |
| उचित औसत गति | ७८.२ deg / जुलियन वर्ष |
| उचित कक्षीय अवधि | **अभिव्यक्ति त्रुटि: अज्ञात विराम चिह्न चरित्र "७"।** yr (**अभिव्यक्ति त्रुटि: अज्ञात विराम चिह्न चरित्र "७"।** d) |
| पेरिहेलियन को अग्रगमन | 54.1 arcsec / yr |
| आरोही नोड को अग्रगमन | −59.2 arcsec / yr |
| भौतिक विशेषताहरू |
| आयाम | (९६६.२ × ९६२.० × ८९१.८) ± ०.२ किमी |
| औसत अर्धव्यास | 469.7±0.1 किमी (२९१.९ माइल) |
| सतहको क्षेत्रफल | 2,772,368 किमी२ |
| आयतन | 434,000,000 किमी३ |
| पिण्ड | * (9.38392±0.00005)×1020 केजी
* 0.00016 पृथ्वीहरू
* ०.०१२८ चन्द्रमा
 |
| औसत घनत्व | 2.1616±0.0025 ग्राम/सेमी३ |
| भूमध्यरेखीय सतह गुरुत्वाकर्षण | ०.२८४ मी/सेक2 (०.०२९० *g0*) |
| जडता आघूर्ण कारक | 0.36±0.15 (अनुमानित) |
| भूमध्यरेखीय पलायन वेग | ढाँचा:V2 किमी/से
1141 माइल/घण्टा |
| साइडरियल परिक्रमा अवधि | 9.074170±0.000001 घण्टा |
| भूमध्यरेखीय परिक्रमा वेग | 92.61 मिटर/से |
| अक्षीय झुकाव | ≈४° |
| उत्तर ध्रुव सही आरोहण | २९१.४२७४४° |
| उत्तर ध्रुव डेक्लिनेसन | ६६.७६०३३° |
| ज्यामितीय अल्बिडो | 0.090±0.0033 (भि-ब्यान्ड) |
|

| सतह temp. | न्यूनतम | औसत | अधिकतम |
| --- | --- | --- | --- |
| केल्भिन | ≈११० | 172.5±2 | 235±4 |

 |
| वर्णक्रम प्रकार | सि |
| दृश्य कान्तिमान | * ७.६
* ९.२७ (जुलाई २०२१)
 |
| निरपेक्ष कान्तिमान *(H)* | 3.35 |
| कोणीय व्यास | ०.८५४″ देखि ०.३३९″ सम्म |
|  |

**सेरेस** (सानो ग्रहको नामकरण: **१ सेरेस**) मङ्गल र बृहस्पतिको कक्षाको बीचमा रहेको मुख्य क्षुद्रग्रह पेटीमा अवस्थित एक वामन ग्रह हो। सबैभन्दा पहिले पत्ता लगेका क्षुद्रग्रहहरू मध्ये सेरेस पहिलो थियो जसलाई ज्युसेप्पे पियाजीले सिसिलीको पालेर्मो खगोलशालामा सन् १८०१ जनवरी १ का दिन पत्ता लगाएर यसलाई नयाँ ग्रहको रूपमा घोषणा गरेका थिए। सेरेसलाई पछि क्षुद्रग्रहको रूपमा वर्गीकृत गरिएपछि यसलाई हालसालै वरुणको कक्षभित्र रहेको एकमात्र निश्चित वामन ग्रह र चन्द्रमा नभएको सबैभन्दा ठूलो पिण्डको रूपमा चिनिन्छ।

सेरेसको व्यास चन्द्रमाको तुलनामा करिब एक चौथाइ छ। यस ग्रहलाई यसको सबैभन्दा उज्यालो अवस्थामा पनि नाङ्गो आँखाले देख्न नसकिने गरी धमिलो हुन्छ र यसको आकार सानो भएकाले यसलाई सजिलै ठम्याउनु कठिन हुन्छ यसको दृश्य मान ६.७ देखि ९.३ सम्म हुन्छ, जुन हरेक १५ देखि १६ महिनाको सिनोडिक अवधिमा एकपटक प्रतियुतिको समयमा (जब यो पृथ्वीको सबैभन्दा नजिक हुन्छ) उच्च विन्दुमा पुग्छ। नतिजा स्वरूप, सबैभन्दा शक्तिशाली दूर दर्शक यन्त्रको प्रयोग गर्दा पनि यसको सतहका विशेषताहरू मुस्किलले मात्र देखिन्छन्। सन् २०१५ मा नासाको स्वचालित अन्तरिक्ष यान *डन* यसको कक्षीय मिसनका लागि सेरेसको नजिक नपुग्दासम्म यसको बारेमा धेरै कम जानकारी उपलब्ध थियो।

*डन*ले सेरेसको सतह पानी, बरफ र कार्बोनेट तथा माटोको खनिज जस्ता हाइड्रेटेड खनिजहरूको मिश्रण भएको फेला पारेको थियो। गुरुत्वाकर्षण तथ्याङ्कले सेरेस आंशिक रूपमा विभेदित भई हिलो (बरफ–चट्टान) युक्त केन्द्र र कम घनत्व भएको तर बलियो क्रस्टमा बाँडिएको देखाउँछ, जसमा आयतनको आधारमा बढीमा तीस प्रतिशत बरफ रहेको छ। यद्यपि सेरेसमा तरल पानीको आन्तरिक महासागर हुनसक्ने सम्भावना छ, नुनिलो पानी (ब्राइन) अझै पनि बाहिरी मेन्टलबाट बग्छ र सतहमा पुग्छ, जसले गर्दा अहुना मोन्स जस्ता क्रायो-ज्वालामुखीहरू लगभग प्रत्येक पाँच करोड वर्षमा बन्न सक्छन्। यसले सेरेसलाई सूर्यको सबैभन्दा नजिक रहेको सक्रिय क्रायो-ज्वालामुखी पिण्ड बनाउँछ। सेरेसको सतहमा रहेका स्थानीय स्रोतहरूबाट उत्सर्जन हुने पानीको बाफको अत्यन्तै पातलो र अस्थायी वायुमण्डल रहेको छ।

## परिक्रमण र अक्षीय ढाल

सतहमा बरफ जम्मा गर्न सक्ने स्थायी रूपमा छायाँ परेका क्षेत्रहरू
सेरेसको परिक्रमण अवधि (सिरियन दिन) ९ घण्टा र ४ मिनेटको हुन्छ; काइट नामको सानो भूमध्यरेखीय खाडललाई यसको प्रमुख मध्याह्न रेखाको रूपमा चयन गरिएको छ। सेरेसको अक्षीय ढाल ४° रहेको छ, जुन यसको ध्रुवीय क्षेत्रहरूमा स्थायी रूपमा छायाँ परेका खाडलहरू रहनका लागि पर्याप्त सानो छ। यी खाडलहरूले कोल्ड ट्र्यापको रूपमा काम गर्ने र समयसँगै पानीको बरफ सञ्चय गर्ने अपेक्षा गरिन्छ, जुन चन्द्रमा र बुधग्रहमा हुने प्रक्रियासँग मिल्दोजुल्दो छ। सतहबाट मुक्त हुने पानीका अणुहरूमध्ये करिब ०.१४% अणुहरू यी ट्र्यापहरूमा पुग्ने अपेक्षा गरिन्छ, जुन बाहिर निस्कनु वा थुनिनु हुनुअघि औसतमा तीनपटकसम्म उफ्रिन्छन्।

सेरेसको परिक्रमा गर्ने पहिलो अन्तरिक्ष यान *डन*ले निर्धारण गरे अनुसार यसको उत्तरी ध्रुवीय अक्ष १९ घण्टा २५ मिनेट ४०.३ सेकेन्ड (२९१.४१८°) दायाँ आरोहण र +६६° ४५' ५०" दिक्पातमा ( डेल्टा ड्राकोनिस बाट करिब १.५ डिग्री टाढा) इङ्गित गर्दछ, जसको अर्थ यसको अक्षीय ढाल ४° हुन्छ। यसको अर्थ हाल सीरिजमा अक्षांश अनुसार सूर्यको प्रकाशमा मौसमी भिन्नता खासै देखिँदैन। पछिल्लो तीस लाख वर्षको अवधिमा बृहस्पति र शनिको गुरुत्वाकर्षण प्रभावले सीरिजको अक्षीय ढल्काइमा २ देखि २० डिग्रीसम्म चक्रीय परिवर्तनहरू ल्याएको छ। यसको अर्थ विगतमा सूर्यको प्रकाशको जोखिममा मौसमी भिन्नताहरू देखा परेका थिए, जसको अन्तिम मौसमी सक्रियताको अवधि १४,००० वर्ष पहिले भएको अनुमान गरिएको छ। अधिकतम अक्षीय ढल्काइको समयमा पनि छायाँमा रहने खाडलहरूले नै सौर्यमण्डलको आयुभरि ज्वालामुखी विष्फोट वा पुच्छ्रेताराको टक्करबाट प्राप्त पानीको बरफलाई बचाइराख्ने सम्भावना बढी हुन्छ।

## टिप्पणीहरू

## सन्दर्भ सामग्रीहरू