# महारानी भिक्टोरिया

| रानी भिक्टोरिया |
| --- |
| Victoria wearing her small diamond crown Photograph byAlexander Bassano, 1882 |
| जन्म | (१८१९-०५-२४)२४ मे १८१९ Kensington Palace, London |
| मृत्यु | २२ जनवरी १९०१(1901-01-22) (उमेर ८१) Osborne House, Isle of Wight |
| अग्रज | William IV |
| उत्तराधिकारी | Edward VII |
| जीवनसाथी | Prince Albert of Saxe-Coburg and Gotha |
| मातापिता | * Prince Edward, Duke of Kent and Strathearn (पिता)
* Princess Victoria of Saxe-Coburg-Saalfeld (माता)
 |
| हस्ताक्षर |
|  |

भिक्टोरिया
**रानी भिक्टोरिया** (२४ May १८१९ – २२ January १९०१) बेलायती साम्राज्ञी थिइन्। उनले २० June १८३७ देखि १९०१ सम्म बेलायती साम्राज्यको शासन चलाईन्।

## जीवनी

भिक्टोरियाको जन्म सन्‌ १८१९को मे महिनामा भएको थियो। आठ महिनाको उमेरमा उनको पिताको देहान्त भयो। भिक्टोरियाको मामाले उनको शिक्षा-दीक्षाको कार्य सम्हाले। उनी स्वयं पनि योग्य र अनुभवी व्यक्ति थिइन्। साथ नै उनी पुरानो सभ्यताको पक्षपाती थिइन्। भिक्टोरियालाईको कुनै पनि पुरुष सँग एकान्तमा भेट्न दिइएको थिएन। यहाँ सम्म कि बयस्क नौकर-चाकर पनि उनको नजीकै आउन पाउँदैनथे।

## राज्याभिषेक

अठार वर्षको उमेरमा भिक्टोरिया गद्दीमा बसिन्। उनले लेखेकी छन् मन्त्रीहरूको रोज यति रिपोर्टें आउँछं तथा यति अधिक कागजहरूमा हस्ताक्षर गर्न पर्छ कि मलाई धेरै श्रम गर्नुपर्छ छ। तर यसमा मलाई खुशी लाग्छ। राज्यको प्रति उनको यो भाव अन्त सम्म बनिरह्यो। यिनी कामहरूमा आफ्नो एकछत्र अधिकार मान्दथिन्। उनी मामा र आमा सम्मको हस्तक्षेप स्वीकार गर्दिनथिन्। 'पत्नी, आमा र रानी - तिनै रूपहरूमा उनले आफ्नो कर्तव्य अत्यंत ईमानदारी पूर्वक निभाइन्। घरका नोकरचाकर सम्मलाई गर्ने उनको व्यवहार अत्यन्त सुन्दर हुन्थ्यो।

## विवाह

विवाह भए पछि पनि उनी पतिलाई राजकाज भन्दा टाढा नै राख्थिन। तर विस्तारै-विस्तारै पतिको प्रेम, विद्वत्ता र चातुर्य आदि गुणहरूले उनमा आफ्नो अधिकारले जरा गाढे पछि उनी पतिपरायण बनेर उनको इच्छानुसार अघाडी बढीन। तर ४३ वर्षको उमेरमानै उनी विधवा भइन। यो दुःखलाई सहेर पनि उनले ३९ वर्ष सम्म ठूलो ईमानदारी र न्याय सँग शासन गरिन। जो भार उनको काँधमा राखिएको थियो, आफ्नो शक्ति-सामर्थ्यको अनुसार उनी उसलाई अन्त सम्म अघि बढाइन अरु कुनै दोश्रोको सहायता स्वीकार गरिनन्। उनमा बुद्धि-बल कम भएपनि उनमा चरित्रबल धेरै अधिक थियो। पत्नी, आमा र रानी - तिनै रूपहरूमा उनले आफ्नो कर्तव्य अन्त्यन्त इमान्दारीपूर्वक पुरा गरिन। घरमा कम गर्ने नोकरसँग समेत उनको व्यवहार अत्यन्त सुन्दर हुनथ्यो | रेल र तार जस्तै उपयोगी आविष्कार उनको समयमा भएका थिए|

## शासनकाल

रानी भिक्टोरियाको दीर्घ शासन लार्ड मेलबोर्नको संरक्षणमा प्रारम्भ भयो। उनले उसलाई वैधानिक सिद्धांतहरूको शिक्षा दिइन तथा उनको विवाह सैक्सकोबर्गको अलबर्ट देखि गरयो दिए जुन उनको सल्लाहकार बन्यो। उनको प्रारम्भिक शासनको प्रमुख घटनाहरू चार्टिस्ट आन्दोलन, अनाज कानुनको १८४६ ई.मा विघटन, १८४४को बैङ्क चार्टर कानुन तथा १८४७को फैक्टरी कानुन छ। पीलले अनुदार दलको पुन: संघटन गरे र दलको दृष्टिकोणको र उदार गर्‍यो। आयरल्यान्डमा ओ" कानलको नेतृत्वमा विघटन आन्दोलन छिडा तथा नवयुवक आयरल्यान्ड दलको रचनाले यस आंदोलनको र पनि प्रश्रय मिलयो तथा १८४८को विद्रोह भयो। त्यहि युगमा १८३७को क्यानाडा विद्रोह तथा क्यानाडा उपनिवेशमा उत्तरदायी शासनको जन्म भयो। न्यूजील्याण्ड साम्राज्यमा मिलयो ल्याइयो रआस्ट्रेलियाको विकास भयो। चीनी युद्ध (१८४०-४२)को उपरांत हाँगकांगको प्राप्ति भए र भारतीय साम्राज्यको दृढीकरण भयो। विक्टोरियाको शासनको मध्य १८६५ ई. सम्म गृहनीतिमा पामर्स्टनको व्यक्तित्व प्रधान रूपले कर्मण्य रहयो। पश्चात् डिजरेली र ग्लैड्स्टनको राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको युग आयो। गृहशासनको दिशामा १८६७को द्धितीय सुधार कानुन, १८७०को शिक्षा कानुन, १८७३को न्यायविधान, १८७६ र ७८को फैक्टरी कानुन बने तथा ट्रेड यूनियनको विकास भयो। आयरल्यान्डको धर्मव्यवस्था पुन: स्थापित भए तथा वहाँको भूव्यवस्थाको विधान नजीकै भयो। १८६७ ई.मा क्यानाडाको डोमिनियन तथा विक्टोरियाको भारतको सम्राज्ञी घोषित गरियो। वैदेशिक क्षेत्रमा जुन घटनाहरू घटे उनिमा निम्नलिखित उल्लेखनीय छन् :

* ई. सं. १८५४ को रूस देखि क्रिमियाको लागि युद्ध,
* ई. सं. १८५७को भारतीय विद्रोह,
* इटलीको स्वतन्त्रताप्राप्ति,
* ई. सं. १८५७को द्धितीय चीनी युद्ध,
* अमेरिकाको गृहयुद्ध (ई. सं.१८६१-६५) तथा उनी घटनाहरू जुन १८७८को बर्लिन कांग्रेसको जन्मदात्री थिइन्।

विक्टोरियाको शासनको अन्तमा तृतीय सुधार कानुन (१८८४), पुनर्विभाजन कानुन (१८८५) तथा स्वायत्त शासन कानुन (१८८८)को निर्माण देखि जनतन्त्रमा प्रभूत प्रगति भए। उदार दलको विघटन (१८८६)ले शत्रुहरूको शासनको दीर्घ अवधि दियो थियो। १९०० ई.मा श्रमदानको स्थापना भए। आयरल्यान्डको समस्याको अन्तिम निदान ढूंढनेको उद्देश्य देखि प्रस्तुत ग्लैड्स्टनको १८८६ र १८९३ ई.को होमरूल प्रस्ताव असफल रहे। १८७८ पछि ब्रिटेन क्रमश: द्धितीय अफगान युद्ध (१८७८-८०), प्रथम बोअर युद्ध (१८८१) तथा मिस्रमा अधिकार गर्नमा लागयो रहयो। अस्ट्रेलिया कमनवेल्थको स्थापना १९०० ई.मा भयो। वैदेशिक मामीलामा यो गौरवशाली तटस्थताको युग थियो।

## सन्दर्भ सामग्री

## बाह्य सूत्र