# विज्ञान

**विज्ञान** व्यवस्थित ज्ञान अथवा विद्या हो जो विचार, अवलोकन, अध्ययन, र प्रयोगले प्राप्त गर्न सकिन्छ, वा कुनै अध्ययनको विषयको प्रकृति वा सिद्धान्तहरू जान्नका लागि अध्ययन गरिन्छ। विज्ञान शब्दको प्रयोग ज्ञानको यस्तो शाखाको निम्ति पनि गरिन्छ, जो तथ्य, सिद्धान्त र तरीकाहरूलाई प्रयोग र परिकल्पनाद्वारा स्थापित अनि व्यवस्थित गरिन्छ। यस प्रकार कुनै पनि विषयको क्रमबद्ध ज्ञानलाई विज्ञान भनिन्छ । यस्तो पनि भनिन्छ कि विज्ञानको 'ज्ञान-भण्डार'को अतिरिक्त वैज्ञानिक विधि विज्ञानको असली कसौटी हो । कुनै विषय वा वस्तु को प्रयोग र अवलोकनमा आधारित क्रमिक अध्ययन ज्ञानलाई नै विज्ञान भनिन्छ।

## प्राकृतिक विज्ञान

प्राकृतिक विज्ञान प्रकृति र भौतिक संसारको व्यवस्थित ज्ञान हुन्छ, अथवा यसको अध्ययन गर्ने यसको कुनै शाखा। वास्तवामा विज्ञान शब्दको उपयोग प्रायः सधैं प्राकृतिक विज्ञानहरूको निम्ति गरिन्छ। यसका तीन मुख्य शाखाहरू छन्: भौतिक शास्त्र, रसायन शास्त्र र जीव विज्ञान।

## सामाजिक विज्ञान

सामाजिक विज्ञान मानव समाजको बनावट र यसका सदस्यहरूका क्रियाकलापहरूसित सम्बन्धित अध्ययन हो। यसमा इतिहास, अर्थशास्त्र, समाजशास्त्र, आदि शामेल छन्।

## निगमनात्मक प्रणाली

निगमनात्मक प्रणाली यो यस्ता विद्याहरूको समूह हो जो दर्शन र विज्ञानका विषयहरूमाथि तर्क र गणनाको सिद्धान्तको अनुप्रयोग गर्दछन्। यसमा गणित र तर्क सामेल छन्।

प्रायः सामाजिक विज्ञान र निगमनात्मक प्रणालीहरूलाई विज्ञान मानिंदैन।

## विज्ञानका प्रमुख शाखाहरू एवं अध्ययन–विषय

| क्र०सं० | शाखाहरू | नेपाली
समान्तर शब्द | अध्ययनको विषय |
| --- | --- | --- | --- |
| १ | अन्तरिक्ष विज्ञान |  | अन्तरिक्ष यात्रा एवं सम्बन्धित विषय |
| २ | इक्थ्योलोजी | मत्स्यविज्ञान | माछाहरू एवं सम्बन्धित विषय |
| ३ | अस्टियोलोजी |  | (हड्डीहरूको अध्ययन |
| ४ | अर्निन्थोलोजी |  | पक्षीहरूसित सम्बन्धित विषय |
| ५ | अप्टिक्स |  | प्रकाशको गुण एवं त्यसको संरचना |
| ६ | इकोलोजी |  | परिस्थितिको अध्ययन |
| ७ | इक्क्राइनोलोजी |  | गुप्त सूचनाहरू एवं सम्बन्धित विषय |
| ८ | एनाटोमी |  | मानव-शरीरको संरचना |
| ९ | एयरोनटिक्स |  | विमानहरूको उडान |
| १० | एस्ट्रोनमी |  | ताराहरू एवं ग्रहहरूसित सम्बन्धित विषय तथा आकाशीय पिंडहरूको अध्ययन |
| ११ | एग्रोलोजी |  | भूमि (माटो)को अध्ययन |
| १२ | एंटोमोलोजी |  | किरा एवं सम्बन्धित विषय |
| १३ | एरेक्नोलोजी |  | माकुरा आदिको एवं सम्बन्धित विषय |
| १४ | एम्ब्रायोलोजी |  | भ्रूण एवं सम्बन्धित विषय |
| १५ | समुद्र विज्ञान |  | समुद्रसँग सम्बन्धित विषय |
| १६ | कस्मोलोजी |  | ब्रम्हाण्डको अध्ययन |
| १७ | क्रिप्टोग्रफी |  | गुप्त लेखन अथवा गूढ लिपि |
| १८ | गायनोकोलोजी |  | स्त्रीजातिसित सम्बन्धित प्रजनन अंगहरूको अध्ययन |
| १९ | जियोलोजी |  | पृथ्वीको आन्तरिक संरचना |
| २० | जेम्मोलोजी |  | रत्नहरूको अध्ययन |
| २१ | टेराटोलोजी |  | ट्‌यूमरको अध्ययन |
| २२ | टैक्टोलोजी |  | पशु – शरीरको रचनात्मक संघटन |
| २३ | डर्मेटोलोजी |  | छाला एवं सम्बन्धित रोगहरूको अध्ययन |
| २४ | डेन्ड्रोलोजी |  | वृक्षहरूको अध्ययन |
| २५ | डेक्टाइलोजी |  | अंकहरू (संख्याहरू)को अध्ययन |
| २६ | न्यूरोलोजी |  | नाडी स्पंदन एवं सम्बन्धित विषय |
| २७ | न्यूमिसमेटिक्स |  | मुद्रा – निर्माण एवं अंकन |
| २८ | पैथोलोजी |  | रोगहरूको कारण एवं सम्बन्धित विषय |
| २९ | जीवाश्म विज्ञान |  | जीवाश्म एवं सम्बन्धित विषय |
| ३० | पैरासाइटोलोजी |  | परजीवी वनस्पतिहरू एवं जीवाणु |
| ३१ | फायनोलोजी |  | जीव-जन्तुहरूको जातीय विकास |
| ३२ | ब्रायोलोजी |  | दलदल एवं हिलोको अध्ययन |
| ३३ | बैलनियोलोजी |  | खनिज निष्कासन एवं सम्बन्धित विषय |
| ३४ | बायलोजी |  | जीवधारीहरूको शारीरिक अध्ययन |
| ३५ | बोटनी |  | बिरुवाहरूको अध्ययन |
| ३६ | बैक्टीरियोलोजी |  | जीवाणुसित सम्बन्धित विषय |
| ३७ | मिनेरालोजी |  | खनिजहरूको अध्ययन |
| ३८ | मेटेरोलोजी |  | वातावरण एवं सम्बन्धित विषय |
| ३९ | माइक्रोलोजी |  | झ्याउ एव सम्बन्धित विषय |
| ४० | मायोलोजी |  | मांस-पेशीहरूको अध्ययन |
| ४१ | रेडियो बायोलोजी |  | जीव-जन्तुहरूमाथि सौर विकिरणको प्रभाव |
| ४२ | लिथोलोजी |  | चट्‌टान एवं ढुङ्गाहरूसित सम्बन्धित विषय |
| ४३ | लिम्नोलोजी |  | झीलहरू एवं स्थलीय जल भागहरूको अध्ययन |
| ४४ | सीरोलोजी |  | रक्त सीरम एवं रक्त आधानसित सम्बन्धित |
| ४५ | स्पलैक्नोलोजी |  | शरीरका आन्तरिक अङ्ग एवं सम्बन्धित |
| ४६ | स्पेस बायलोजी |  | पृथ्वी बाहिरका आन्तरिक जीवनको सम्भावनाको अध्ययन |
| ४७ | रक्तविज्ञान |  | रक्त एवं सम्बन्धित विषयहरूको अध्ययन |
| ४८ | हेलियोलोजी |  | सूर्यको अध्ययन |
| ४९ | हरपेटोलोजी |  | सरीसृपहरू (साँप आदि)को अध्ययन |
| ५० | हिस्टोलोजी |  | शरीरका ऊतक एवं सम्बन्धित विषय |
| ५१ | हिप्नोलोजी |  | निद्रा एवं सम्बन्धित विषयहरूको अध्ययन |

## वाह्य सूत्र

* आरम्भिक विज्ञान कोश (गूगल पुस्तक ; लेखक - गोविन्द झा)
* बाल ज्ञान-विज्ञान इन्साइक्लोपिडिया (गूगल पुस्तक ; लेखक - राजेन्द्र कुमार राजीव)
* विज्ञान प्रसार - भारत सरकार के विज्ञान तथा प्राविधिक विभाग द्वारा १९८९मा स्थापित एक स्वायत्तशासी संस्था विज्ञान प्रसार का जालघर
* उपकार सामान्य ज्ञान (गूगल पुस्तक; हिन्दीमा)
* उपकार सामान्य विज्ञान (गूगल पुस्तक ; लेखक - नार्थ डाकोटा)
* पियर्सन सामान्य अध्ययन (गूगल पुस्तक; सङ्घ लोक सेवा आयोग की परीक्षाओं के लिये उपयोगी)
* भारतमा विज्ञानको उज्जवल परम्परा अभिलेखिकरण २०११-०८-०८ वेब्याक मेसिन (भारतको गौरव)
* विज्ञान शब्दावली
* विज्ञानको आनन्द (गूगल पुस्तक ; लेखक - विश्वनाथ तिवारी)
* विज्ञान शिक्षण (गूगल पुस्तक ; लेखिका - ड शशिकिरण पाण्डेय)