Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# प्राणी वर्गीकरण विज्ञान

सिस्तेमा नातुराए (पुस्तक) सन् १७३५ को आवरण पृष्ठ
**प्राणी वर्गीकरण विज्ञान** वा **जीव वर्गीकरण विज्ञान** (अङ्ग्रेजीमा: **ट्याक्सोनोमी**, प्राचीन युनानी: τάξις **ताक्सिस**, "व्यवस्थापन," र -νομία **-नोमी**, विधि) जीव विज्ञानको एउटा शाखा हो। यसमा जीवहरूको पहिचान, गुण वा लक्षणको समानता र भिन्नताको आधारमा त्यसलाई बेग्ला-बेग्लै श्रेणी (समूह)मा श्रेणीकृत गर्नुका साथै ती श्रेणीहरूलाई (समूह) नामकरण पनि गर्ने गरिन्छ। जीवहरूको नामकरण गर्दा वैज्ञानिक पद्दति अनुसारको सिद्धान्तलाई पालन गरिन्छ। आधुनिक प्रयोगमा रहेका प्रमुख पदहरू अधिजगत (अङ्ग्रेजी: Domain), जगत (अङ्ग्रेजी: Kingdom), सङ्घ (अङ्ग्रेजी: Phylum) ('सङ्घ'को ठाउँमा कहिलेकाहीँ वनस्पति शास्त्रमा 'विभाग'को प्रयोग गरिन्छ), वर्ग (अङ्ग्रेजी: Class), गण (अङ्ग्रेजी: Order), कुल (अङ्ग्रेजी: Family), वंश (अङ्ग्रेजी: Genus), उपवंश (अङ्ग्रेजी: Subgenus) र प्रजाति (अङ्ग्रेजी: Species) रहेका छन्। स्विडेनको वनस्पतिविद् कार्ल लिनियसलाई वर्तमान वर्गीकरण प्रणालीको पिता भन्ने गरिन्छ, किनकि उनले जीवहरूलाई वर्गीकरण गर्नको लागि द्विपदीय नामकरण पद्धति 'लिनियन वर्गीकरण' प्रणाली विकसित गरेका थिए।

## वर्गीकरण

हालसम्म वनस्पतिको लगभग चार लाख प्रजातिहरू र जनावरहरूको लगभग तेह्र लाख प्रजातिहरूको नामकरण र वर्णन गरिएको छ। हुन त यो सङ्ख्या अन्तिम होइन किनकि, लगभग प्रत्येक दिन, नयाँ प्रजातिहरूको वर्णन जोडिने गरिएको छ। एउटा अनुमान अनुसार भविष्यमा यदि सबै जीवित जीवहरूलाई श्रेणीकरण गरी वर्णन गरिएमा यिनीहरूको सङ्ख्या लगभग दस लाखसम्म बढ्न सक्छ।

## इतिहास

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
# वनस्पति

| वनस्पति सामयिक शृङ्खला: Early Cambrian to recent, but see text,  |
| --- |
|  |
| वैज्ञानिक वर्गीकरण |
| जगत: | Eukaryota |
| (श्रेणीविहीन): | Archaeplastida |
| जगत: | **Plantae** Haeckel, 1866 |
| Divisions |
| **Green algae Chlorophyta
* Charophyta

**Land plants (embryophytes)Non-vascular land plants (bryophytes)**
	+ Marchantiophyta—liverworts
	+ Anthocerotophyta—hornworts
	+ Bryophyta—mosses
	+ †Horneophytopsida
* **Vascular plants (tracheophytes)**
	+ †Rhyniophyta—rhyniophytes
	+ †Zosterophyllophyta—zosterophylls
	+ Lycopodiophyta—clubmosses
	+ †Trimerophytophyta—trimerophytes
	+ Pteridophyta—ferns and horsetails
	+ †Progymnospermophyta
	+ **Seed plants (spermatophytes)**
		- †Pteridospermatophyta—seed ferns
		- Pinophyta—conifers
		- Cycadophyta—cycads
		- Ginkgophyta—ginkgo
		- Gnetophyta—gnetae
		- Magnoliophyta—फूल फुल्ने बिरुवाहरू

†**Nematophytes** |

**वनस्पति(अङ्ग्रेजी: Plantae)** पृथ्वीको सजीव प्राणी मध्ये एक हो। यस अन्तर्गत रुख, बुट्यान, पोथ्रा, सुक्ष्म वनस्पति लगायतका सजीव बिरुवाहरू पर्दछन्। वनस्पतिको बारेमा अध्ययन गर्ने विज्ञानलाई वनस्पति विज्ञान भनिन्छ। वनस्पतिलाई दुई भागमा बाँडिएको छ

* फुल फुल्ने
* फुल नफुल्ने

## चित्र दिर्घा

* Borassus flabellifer
* The fruits of Palmyra Palm tree, Borassus flabellifer (locally called Thaati Munjelu) sold in a market at Guntur, India.
* Turmeric rhizome
* Sweet potato, *Ipomoea batatas*, Maui Nui Botanical Garden
* *Pandanus amaryllifolius*
* California Papaya
* *Carica papaya*, cultivar 'Sunset'
* *Cymbopogon citratus*, lemon grass, oil grass
* *Pachyrhizus erosus* bulb-root. Situgede, Bogor, West Java, Indonesia.
* Fuji (apple)
* Sprouting shoots of *Sauropus androgynus*
* *Cocos nucifera*

## सन्दर्भ सामग्री

## बाह्य कडीहरू
# फूल फुल्ने वनस्पति

| फूल फुल्ने वनस्पति सामयिक शृङ्खला:  |
| --- |
|  |
| *Magnolia virginiana* Sweet Bay |
| वैज्ञानिक वर्गीकरण (as of 2007) |
| जगत: | वनस्पति |
| भाग: | **Angiospermae** Lindley |
| Clades |
|
Amborellaceae
Nymphaeales
Austrobaileyales
Mesangiospermae
* Ceratophyllaceae
* Chloranthaceae
* Eudicotyledoneae (eudicots)
* Magnoliidae
* एकदलीय वनस्पति (मोनोकट)
 |
| पर्याय |
|
Anthophyta
Magnoliophyta Cronquist, Takht. & W.Zimm., 1966 |

**फूल फुल्ने वनस्पति**लाई वैज्ञानिकहरूले एन्जिओस्पर्म समूहमा राखेका छन् । एन्जिओस्पर्मलाई म्याग्नोलिओफाइटा भनेर पनि चिनिन्छ । एन्जिओस्पर्म समूह वनस्पतिशास्त्रमा सबैभन्दा अधिक विविधतायुक्त वानस्पातिक समूह हो । यो समूहका वनस्पतिले पनि जिम्नोस्पर्म समूहमा भएका वनस्पतिहरूले जस्तै बीउ उत्पादन गर्ने भएपनि अन्य धेरै गुणहरूका कारण यिनीहरूलाई फरक–फरक समूहमा राखिएको हो ।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
# एकदलीय वनस्पति

| एकदलीय वनस्पति सामयिक शृङ्खला:  |
| --- |
|  |
| *Hemerocallis* flower, with three flower parts in each whorl |
| वैज्ञानिक वर्गीकरण |
| जगत: | वनस्पति |
| (श्रेणीविहीन): | फूल फुल्ने वनस्पति(एन्जिओस्पर्म) |
| (श्रेणीविहीन): | **एकदलीय** |
| Orders |
| * Acorales
* Alismatales
* Asparagales
* Dioscoreales
* Liliales
* Pandanales
* Petrosaviales

* commelinids:

* Dasypogonaceae (unplaced)
* Arecales
* Commelinales
* Poales
* Zingiberales
 |

**एकदलीय वनस्पति** भन्नाले बीउमा दुई दल अथवा पत्र हुने वनस्पतिलाई चिनिन्छ । यस्ता वनस्पतिको पात समानान्तर रेसा भएको हुन्छ ।
# पोथ्रा

पोथ्रा
**पोथ्रा** नरम काण्ड भएका साना वनस्पतिहरू हुन्। यिनीहरूको कुनै पनि जमिनमाथिको भाग काठ जस्तो हुँदैन। पोथ्राहरू एक वर्षीय, दुई वर्षीय वा वहु वर्षीय हुन सक्छन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू

## बाह्य कडीहरू
# गुणकेशरी

| गुणकेशरी |
| --- |
|  |
| वैज्ञानिक वर्गीकरण |
| जगत: | वनस्पति जगत |
| भाग: | फूल फुल्ने |
| वर्ग: | Liliopsida |
| गण: | Asparagales |
| कुल: | Amaryllidaceae |
| वंश: | Narcissus L. |

**गुणकेशरी** (अङ्ग्रेजी: Narcissus; /nɑːrˈsɪsəs/) *एम्यरिलिडेसिया* परिवारमा पर्ने फूलको एक प्रजाति हो। यसको फूलको रङ्ग सामान्यतया सेतो र रातो कुनैमा फुस्रो तथा सुन्तला रङ्गको हुन्छ। गुणकेशरीको फुलको पात ६ वटा हुन्छन्।

## तस्वीरहरू

* गुणकेशरीको कोपिला
* गुणकेशरी पात
* पहेंलो गुणकेशरी
* पहेंलो गुणकेशरी
* सेतो गुणकेशरी
* गुणकेशरी

## सन्दर्भ सामग्रीहरू

## बाहिरी कडीहरू

* विक्सनरीमा *Narcissus*को शब्दकोशीय परिभाषा

* गुणकेशरीसँग सम्बन्धित चित्र तथा श्रव्यदृश्यहरू विकिमिडिया कमन्समा रहेको छ।
* विकि प्रजातिमा Narcissusसँग सम्बन्धित तस्वीर तथा श्रव्यदृश्यहरू रहेका छन्।
# विकिप्रजाति

विकिप्रजाति|  |
| ३ मे २०११ को मुख्य पृष्ठको स्क्रिनसट |
| साइटको प्रकार | प्रजातिको जानकारी दिने स्थल |
| मालिक | विकिमिडिया फाउन्डेसन |
| सर्जक | Benedikt Mandl (सन् २००४ मा उनले सुझाव दिएका थिए); जिमी वेल्स र विकिमिडिया समुदाय |
| युआरएल | species.wikimedia.org |
| व्यवसायिक | होइन |
| दर्ता | जरुरी छैन |

**विकिप्रजाती** (अङ्ग्रेजी: Wikispecies) विकिमिडिया फाउन्डेसन अन्तर्गतको विकि शैलीमा रहेको, विकिपिडिया जस्तै अर्को भातृ परियोजना हो । यस साइटमा भने विभिन्न प्रजातीहरूको जानकारी रहेका छन् । साइट विशेषगरी वैज्ञानिकहरू लाई लक्षित गरी बनाइएको हो ।

यो परोयोजना सन् २००४ देखि सुरु भएको थियो, यसले विश्वका जीव वैज्ञानिकहरूलाई सम्पादनका निम्ति स्वागत गर्दछ ।

## नियम

विकिप्रजातिमा तस्बिरहरू विकिमिडिया कमन्सबाट नै प्रयोग गर्नुपर्ने नियम रहेको छ ।

## सन्दर्भ सामग्री

## बाह्य कडीहरू

* विकिप्रजाति, सबैले सम्पादन गर्न सक्ने प्रजातिको जानकारीस्थल
* प्रजाति-Community Portal
* The Wikispecies Charter वेल्सद्वारा लेखिएको
# विकिडेटा

विकिडेटा|  |
| मुख्य पृष्ठ |
| साइटको प्रकार | ज्ञान-आधरित, विकि |
| उपलब्ध भाषा | बहुभाषिक |
| मालिक | विकिमिडिया फाउन्डेसन |
| सर्जक | विकिमिडिया समुदाय |
| युआरएल | विकिडेटा.ओर्ग |
| व्यवसायिक | होइन |
| दर्ता | स्व:इच्छा |

**विकिडेटा** विकिमिडिया फाउन्डेसनद्वारा संञ्चालित मिलिजुली सम्पादन गरिने ज्ञान-स्रोत हो जसमा भएका जानकारी अन्य भातृ-परियोजनामा प्रयोग गरिन्छन् । विकिमिडिया कमन्सले मिडिया फाइलहरु संङ्ग्रहित गरे जस्तै यसको मुख्य उद्देश्य पनि जानकारी संङ्ग्रहित गर्नु नै हो ।

## यी पनि हेर्नुहोस्

विकिडेटाको संसार
* डेटाथन

## सन्दर्भ सामग्री

## बाह्य कडी
# पात

पात भनेका प्राय सबैजसो बोट र रुखहरूका हाँगा हरूमा हुने हरियो रंगका साना-ठुला विभिन्न आकार र प्रकारका पत्ती हुन् | पातहरू बढीजसो गाईवस्तुहरूलाई खुवाउन प्रयोग गरिन्छन् तर पातका विभिन्न प्रयोग हुन सक्छन् । पात प्राय जसो हरियो हुन्छ, जसको कारण क्लोरोफिल नामक तत्व हो।

## पात : शब्दहरु

पातलाई अङ्ग्रेजीमा लीफ भनिन्छ।

पातका बारे बयान गर्न प्रयोग गरिने शब्दहरु अङ्ग्रेजीमा
## पातका कामहरु

सामान्यतया विभिन्न रुख वा बोटविरुवाको प्रकारसँगै पातका आकारहरूमा पनि फरक पर्ने हुन्छ । प्रकाश संश्लेषणका लागि नै पातको मुख्य भूमिका हुने भएकाले पातको त्यसै अनुरुप विकास हुँदै आएको हो । घामका किरणलाई पातमा पार्नका लागि , हावाबाट कार्वनडाइक्साइडलाई लिनका लागि पात मिलेर बसेको हुन्छ तर हुरी चल्ने ठाउँहरूमा , हिउँ पर्ने ठाउँहरूमा , पानी नपर्ने सुख्खा ठाउँहरूमा पनि पातको आफ्नै किसिमबाट विकास भएका छन् ; तिनका आफ्नै मुख्य कार्य हुने गर्छन्।

जराबाट शोसिएको पानी, घामका प्रकाश, स्टोमाटाबाट लिइएको हावा र पातमै भएको क्लोरोफिल : तिनीहरूक भूमिकाबाट पातले खाना बनाउने गर्छ जुन कार्बोहाइड्रेट र पछि स्टार्चका रूपमा पनि रहने गर्छ ।

अङ्गुरको पात
साह्रै जाडो मौसममा वा साह्रै गर्मी याममा पातहरु झर्ने गर्छन् र अनुकूल वातावरणमा फेरि पलाउने गर्छन् । जमिनमा सुकेका पात कुहिनाले पनि माटोको उर्वर शक्तिलाई मदत गर्छ ।

शरद ऋतुमा सुकेर झरेको पात
## पात र अन्य जन्तु

पातको नक्कल गर्ने एक किरा

पात किराले खाइएको अवस्थामा
पात सबै वनस्पतिको खाना बनाउने माध्यम हो ।किटले पात खानाको रूपमा प्रयोग गर्ने गर्छन् । केहीका लागि वासस्थान त केहीका लागि शत्रुबाट बच्न पनि किराहरु पातको प्रयोग गर्छन् ।

## बाह्य लिङ्क

*  अभिलेखिकरण २०१३-०१-१९ वेब्याक मेसिन
*  अभिलेखिकरण २०१४-०९-२५ वेब्याक मेसिन Cleared Leaves DB
# अल्कोहल

कार्बनिक यौगिकमा हाइड्रोक्सिल ग्रूप (-OH) रहेको छ भने त्यसलाई **अल्कोहल** भनिन्छ । एउटा OH समूह भएको अल्कोहललाई **मोनोहाइड्रीक अल्कोहल** भनिन्छ भने दुईओटा OH समूह भएकालाई **डाइहाइड्रीक अल्कोहल** र तिनोटा OH समूह भएकालाई **ट्राइहाड्रीक अल्कोहल** भनिन्छ । मिथेनबाट बन्ने अल्कोहललाई **मिथाइल अल्कोहल** र इथेनबाट बन्ने अल्कोहललाई **इथाइल अल्कोहल** भनिन्छ । इथाइल अल्कोहललाई इथानोल पनि भन्ने गरिन्छ ।
पेयपदार्थको लागि प्रयोग गरिने अल्कोहल इथाइल अल्कोहल हो ।

इथाइल अल्कोहलको संरचनात्मक सुत्र
## उपयोग

Total recorded alcohol per capita consumption (15+), in litres of pure ethanol
अल्कोहलको प्रयोगको धेरै लामो इतिहास छ। केही महत्त्वपूर्ण औद्योगिक अल्कोहल निम्नानुसर छन्।:

* मिथानोल, फर्मलडिहाइडको उर्पादनको लागि र फ्युल एडिटिभको रुपमा
* इथानोल, मुख्यतः मदिरा, मादक पदार्थ, फ्युल एडिटिभ, घोलक
* 1-propanol, 1-butanol, and isobutyl alcohol for use as a solvent and precursor to solvents
* C6–C11 alcohols used for plasticizers, e.g. in polyvinylchloride
* fatty alcohol (C12–C18), precursors to detergents

मिथानोल सबैभन्दा धेरै उत्पादन हुने औद्योगिक अल्कोहल हो। १९८० मा प्रति वर्ष १२ मिलियन टन उत्पादन हुन्थ्यो। The combined capacity of the other alcohols is about the same, distributed roughly equally.

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
# क्रम-विकास

|  |
| --- |
| जीव विज्ञान शृङ्खलाको भाग |
| **क्रम-विकास** |
|  |
| तन्त्र र प्रक्रियाहरु |
|
अनुकूलन
आनुवंशिक बहाव
जीन प्रवाह
उत्परिवर्तन
प्राकृतिक चयन
प्रजातीकरण |
| अनुसन्धान एवं इतिहास |
|
परिचय
प्रमाण
जीवन-विकासको इतिहास
इतिहास
समर्थनको स्तर
आधुनिक संश्लेषण
आपत्ति / विवाद
सामाजिक प्रभाव
सिद्धांत अनि तथ्य |
| **विकासवादी जीव विज्ञान** क्षेत्रहरु |
|
सामूहिकीकरण
पारिस्थितिक आनुवंशिकी
विकासवादी विकास
विकासवादी मनोविज्ञान
आणविक विकास
जातीय आनुवंशिकी
जनसंख्या आनुवंशिकी
वर्गीकरण |
| **जीवविज्ञान पोर्टल** ·* हे
* वा
* स
 |

आनुवांशिकताको आधार डीएनए, जसमा परिवर्तन हुँदा नयाँ जातिहरू उत्पन्न हुन्छन्।
जीवहरूमा वातावरण र परिस्थितिहरू अनुसार अथवा अनुकूल कार्य गर्नु क्रमिक परिवर्तन तथा यसको फलस्वरूप नयाँ जातिका जीवहरूको उत्पत्तिलाई **क्रम-विकास** अथवा **उद्विकास** भनिन्छ जसलाई अङ्ग्रेजीमा Evolution भनिन्छ। क्रम-विकास एक मन्द एवं गतिशील प्रक्रिया हो जसको फलस्वरूप आदि युगका सरल रचना भएका जीवहरूदेखि अधिक विकसित जटिल रचना भएका नयाँ जीवहरूको उत्पत्ति हुन्छ। जीव विज्ञानमा क्रम-विकास कुनै जीवको संख्याको एक पीढीदेखि दोस्रो पीढीसम्ममा जीनमा आएको परिवर्तन हो। तर कुनै एक पीढीमा देखिएको यो परिवर्तन धेरै सानो हुन्छ। प्रत्येक पीढीमा यो परिवर्तन सञ्चित हुनसक्छ र समयको साथमा त्यस जीवको संख्यामा धेरै परिवर्तन ल्याउन सक्छ। यो प्रक्रिया नयाँ प्रजातिहरूको उद्भव मा परिणित हुनसक्छ। विशेषगरी, विभिन्न प्रजातिहरूको बीचको समानता यस कुराको द्योतक हुन्छ ककि सबै ज्ञात प्रजातिहरू एउटै सामान्य पूर्वज (अथवा पुश्तैनी जीन पूल)का वंशज हुन् र क्रमिक विकासको प्रक्रियाले यिनलाई विभिन्न प्रजातिहरूमा विकसित गरेको हो।

## क्रमविकासका सिद्धान्तहरु

1. अवशेषबाट प्राप्त प्रमाण
2. तुलनात्मक शरीर रचनाबाट प्राप्त प्रमाण
3. भ्रूणसम्बन्धी प्रमाण
4. अवशेषाङ्गबाट प्राप्त प्रमाण
5. भौगोलिक वितरणबाट प्राप्त प्रमाण
6. दुई वर्गबिचका जनावरबाट प्राप्त प्रमाण

## सन्दर्भ

## यी पनि हेर्नुहोस्

* चार्ल्स डार्विन
* लामार्क
* लैमार्कवाद अथवा लैमार्कको विकासवाद
* उत्परिवर्तन

## बाहिरबाट

* डार्विनको विकासवादको प्रासंगिकता (डी डब्ल्यू वर्ड)
* विकसित हुँदै विकासवाद
* कस्ता थिए पृथ्वीका प्रारंभिक जीवधारी? अभिलेखिकरण २०१०-०९-२५ वेब्याक मेसिन ललित किशोर पांडेय
# अनुकूलन

जीवविज्ञान मा, *अनुकूलन* को तीन सम्बन्धित अर्थहरू छन्। पहिलो, यो प्राकृतिक चयन को गतिशील विकास प्रक्रिया हो जसले जीव लाई तिनीहरूको वातावरणमा फिट गर्छ, तिनीहरूको विकासवादी फिटनेस लाई बढाउँछ। दोस्रो, यो त्यो प्रक्रियाको क्रममा जनसंख्याले प्राप्त गरेको अवस्था हो। तेस्रो, यो एक फेनोटाइपिक विशेषता वा *अनुकूलनशील विशेषता* हो, जसको प्रत्येक व्यक्तिगत जीव मा कार्यात्मक भूमिका हुन्छ, जुन प्राकृतिक चयन मार्फत कायम राखिएको छ र विकसित भएको छ।

ऐतिहासिक रूपमा, एम्पेडोकल्स र अरिस्टोटल जस्ता प्राचीन ग्रीक दार्शनिकहरूको समयदेखि नै अनुकूलनको वर्णन गरिएको छ। १८ औं र १९ औं शताब्दीमा प्राकृतिक धर्मशास्त्र मा, अनुकूलनलाई देवताको अस्तित्वको प्रमाणको रूपमा लिइएको थियो। चार्ल्स डार्विन र अल्फ्रेड रसेल वालेस ले यसको सट्टा यो प्राकृतिक चयनद्वारा व्याख्या गरिएको हो भन्ने प्रस्ताव गरे।
कुनै विशेष वातावरणमा सुगमता पूर्वक जीवन व्यतीत गर्न एवं वंशवृद्धिको लागि जीवहरूको शरीरमा जो रचनात्मक एवं क्रियात्मक स्थायी परिवर्तन उत्पन्न हुन्छ, त्यसलाई अनुकूलन भनिन्छ। अनुकूलन जैविक फिटनेस सँग सम्बन्धित छ, जसले एलील फ्रिक्वेन्सीहरू मा परिवर्तनहरू द्वारा मापन गरिएको विकास दरलाई नियन्त्रण गर्दछ। प्रायः, दुई वा बढी प्रजातिहरू सह-अनुकूलन र सह-विकास गर्छन् जब तिनीहरूले अन्य प्रजातिहरूको अनुकूलनहरू विकास गर्छन् जुन फूल फुल्ने बिरुवा र परागकण गर्ने कीरा सँग अन्तर्क्रिया गर्दछ। नक्कल मा, प्रजातिहरू अन्य प्रजातिहरूसँग मिल्दोजुल्दो हुन विकसित हुन्छन्; नक्कल मा यो एक पारस्परिक रूपमा लाभदायक सह-विकास हो किनकि दृढ रूपमा संरक्षित प्रजातिहरूको समूह (जस्तै डंक गर्न सक्षम बारुलाहरू) ले उस्तै तरिकाले आफ्नो प्रतिरक्षाको विज्ञापन गर्न आउँछन्। एउटा उद्देश्यको लागि विकसित विशेषताहरू सह-अप्टेड फरकको लागि हुन सक्छ, जस्तै जब डायनासोरहरूको इन्सुलेट गर्ने प्वाँख लाई चरा उडान को लागि सह-अप्ट गरिएको थियो।

अनुकूलन जीव विज्ञानको दर्शन मा एक प्रमुख विषय हो, किनकि यो कार्य र उद्देश्यसँग सम्बन्धित छ (टेलियोलोजी)। केही जीवविज्ञानीहरूले अनुकूलनमा उद्देश्यलाई संकेत गर्ने शब्दहरूबाट बच्न खोज्छन्, कम्तिमा किनभने तिनीहरूले देवताको मनसायलाई संकेत गर्छन्, तर अरूले टिप्पणी गर्छन् कि अनुकूलन अनिवार्य रूपमा उद्देश्यपूर्ण हुन्छ।

The second of Jean-Baptiste Lamarck's two factors (the first being a complexifying force) was an adaptive force that causes animals with a given body plan to adapt to circumstances by inheritance of acquired characteristics, creating a diversity of species and genera.
# जैविक विविधता

जीवित प्राणी एवं वनस्पतीमा फरकपन हुनु, भिन्नता हुनुलाई **जैविक विविधता** भनिन्छ। यो पृथ्वीमा भएका जीवित सम्पदाको भिन्नता हो भने करोडौ जिवात्मामा भएको फरकपन हो। मानिस, वनस्पती, पशुपन्छी, सूक्ष्म जीव आदीको भिन्न रुपहरू जैविक विविधता अन्तरगत पर्दछन्। जैविक विविधता महासन्धि १९९२ को धारा २ अनुसार पृथ्वीको जल, स्थल र आकाशमा आफ्नो जीवनयापन गर्ने सम्पूर्ण, जीव, जन्तु, वनस्पति र मानवबिचको सहअस्तित्व तथा अन्तरसम्बन्धमा रहेको विविधता नै जैविक विविधता हो। नेपालको वातावरण संरक्षण ऐन २०७६ अनुसार जैविक विविधता भन्नाले पारिस्थितिकीय प्रणाली को विविधता, प्रजातीय विविधता तथा वंशाणु विविधता सम्झनु पर्दछ। जैविक विविधता स्थान अनुसार फरक हुन्छ। जैविक विविधतालाई निम्न ३ किसिममा बिभाजन गरिएको छ।

1. प्रजातीय विविधता
2. वंशाणुगत विविधता
3. पारिस्थितिकीय प्रणालीको विविधता

## नेपालको जैविक विविधता बारे केही रोचक तथ्य

* उन्यू, च्याउ, लेउ वा झयाउलाई छोडेर फूलै फुल्ने वनस्पति प्रजातिको सङ्ख्या नेपालमा ५,८५६ छ। गुराँस ३२ प्रकारको पाइन्छ भने सुनगाभा/सुनाखरी परिवारमा ३६३ भन्दा बढी प्रजाति छन्। प्रिमुलाका प्रजाति पनि ६० भन्दा बढी छन्।
* सपूर्ण अमेरिकि भू-भाग(महादेश)मा भन्दा नेपालमा धेरै प्रजाति का चराहरू पाइन्छन्।
* पुतलीका सबै भन्दा धेरै प्रजाति नेपालमा पाइन्छ।
* ब्राजील पश्चात सबै भन्दा धेरै जैविक विविधता भएको देश नेपाल हो।

सन् १९७८,१९९८ र २००२मा स्वीस पर्वत (हरीत गृह् प्रभाव)

## सन्दर्भ सामग्रीहरू

## बाह्य कडीहरू

* NatureServe: This site serves as a portal for accessing several types of publicly available biodiversity data
* Biodiversity Factsheet by the University of Michigan's Center for Sustainable Systems
* Color-coded images of vertebrate biodiversity hotspots
# चार्ल्स डार्विन

| चार्ल्स रोबर्ट डार्विन |
| --- |
|  |
| जन्म | १२ फेब्रुअरि १८०९ स्रुसबरी,स्रोपसिर,बेलायत |
| मृत्यु | १९ अप्रिल १८८२(७३ वर्षको उमेरमा) आफ्नै निवास'डाउन हाउस',केन्ट,बेलायत |
| वासस्थान | बेलायत |
| राष्ट्रियता | बेलायती |
| नागरिकता | बेलायती |
| **वैज्ञानिक करियर** |
| क्षेत्र | प्राकृतिक ईतिहास,भुगर्भ विज्ञान |
| शिक्षा | युनिभर्सिटि अफ् एडिनबर्घ चिकित्सा विद्धालय(औषधोउपचार)
क्रिष्ट कलेज,क्याम्ब्रिज(बि.ए.)
जियोलोजिकल सोसाइटि अफ् लन्डन |
|  |
| हस्ताक्षर |
|  |

**चार्ल्स रोबर्ट डार्विन** (जन्म १२ फेब्रुअरि १८०९ - मृत्यु १९ अप्रिल १८८२) क्रमिक विकास सिद्धान्तको प्रतिपादन गरेका थिए । उनको खोज आंशिक रूपमा सन् १८३१ देखि १८३६ सम्मको एचएमएस बीगलमा उनको समुद्रि यात्राको संग्रहमा आधारित रहेको छ । **चार्ल्स डार्विन**ले प्राणी विकाशका सिद्धान्तलाई सबैभन्दा पहिले प्रामाणिक रूपमा व्याख्या गरेको मानिन्छ ।

## यी पनि हेर्नुहोस्

* लामार्क
* लैमार्कवाद अथवा लैमार्कको विकासवाद
* उत्परिवर्तन

## सन्दर्भ सामग्रीहरू

## बाह्य कडीहरू
# छनौट प्रजनन

**छनौट प्रजनन** (जसलाई **कृत्रिम चयन** पनि भनिन्छ) मानिसहरूले पशु प्रजनन र बोटबिरुवाको प्रजननलाई विशेष फेनोटाइपिक विशेषताहरू छनौट गर्न प्रयोग गर्ने प्रक्रिया हो जसद्वारा सामान्यतया पशु वा बोटबिरुवा पुरुष र महिलाहरू यौन प्रजनन गर्दछन् र सँगै सन्तान जन्माउँछन्। घर पालुवा जनावरहरूलाई जातको रूपमा चिनिन्छ, सामान्यतया एक ब्रीडर द्वारा पालेको हुन्छ, र बिरुवाहरूलाई प्रजाति, कल्टीजेन्स, कल्टीभर्स, वा जातको रूपमा चिनिन्छन्। विभिन्न जातका दुई शुद्ध नस्लका जनावरहरूले क्रसब्रीड उत्पादन गर्छन्, र क्रसब्रीड बोटहरूलाई हाइब्रिड भनिन्छ।  फूल, तरकारी र फलफूलका रूखहरू शौकियाहरू र व्यावसायिक वा गैर-व्यावसायिक व्यक्तिहरूद्वारा प्रजनन गर्न सकिन्छ: प्रमुख बालीहरू सामान्यतया यसैबाट उत्पत्ति हुन्।

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
# जीवाश्म विज्ञान

**जीवाश्म विज्ञान** वा **प्यालेन्टोलोजी** (/ˌpeɪliɒnˈtɒlədʒi, ˌpæli-, -ən-/)
, पृथ्वी विज्ञानको त्यो शाखा हो जसको सम्बन्ध पृथ्वीमा भएका विभिन्न युगहरूको ती प्राणी र वनस्पतिको अवशेषहरूसँग छ जुन हाल पृथ्वीको पाप्रोको चट्टानहरूमा मात्रै पाइने गरिन्छ।

वैज्ञानिक विलियम ह्वेवेलको अनुसार 'जीवाश्म विज्ञान त्यो विज्ञान हो, जसले प्राचीन वनस्पति तथा जनावरहरूको जीवाश्मयुक्त अवशेषहरूद्वारा प्रकट भूतकालीन भूगर्भिक युगको जीवनको व्याख्या गर्दछ।' जीवाश्म विज्ञान आदिकालीन जीव जनावरहरूको जीवाश्मयुक्त अवशेषहरूको आधारमा अध्ययन गर्दछ। जीवाश्म शब्द दुई वटा शब्द 'जीव' र 'अश्म' (जीवाश्मयुक्त जीव) मिलेर बनेको छ र यसले जीवाश्मको बारेमा अध्ययन गर्ने कुरा प्रष्ट पार्दछ।

## परिचय

जीवाश्म विज्ञान जीव विज्ञानको नयाँ शाखा हो र यस विषयसँग सम्बन्धित अध्ययनको विकास लगभग २०० वर्ष पहिले मात्रै भएको हो। विज्ञानको यो शाखा मूल रूपले विकास हुनुभन्दा धेरै पहिले देखि नै अस्तित्वमा थियो। प्राचीन आदिमानवहरूलाई यस विषयको बारेमा अपुरो जानकारी थियो। ज्ञान र विज्ञानको अभावमा उनीहरूले पहिले पहिले यस किसिमका अवशेषहरूलाई जैविक उत्पत्ति नबुझी त्यसलाई प्रकृतिद्वारा सिर्जना गरिएको सामग्री बुझ्ने गर्थे। तर विस्तारै ज्ञानको अभिवृद्धिसँगै मनुष्यलाई यस दिशामा आफ्नो विचारहरूलाई परिवर्तन गर्नु परेको छ। विज्ञानको प्रयोग र खोजको कारण पृथ्वीको चट्टानमा पाइने अवशेषहरू कुनै विशिष्ट समयमा जीवित जीव थिए र त्यो स्थान जहाँ हाल ती जीवाश्महरू पाइने गर्दछ त्यो पृथ्वीको कुनै युगमा समुद्रको गर्भमा थियो।

सन्‌ १८२० सम्म मात्रै १२७ जीवाश्मयुक्त वनस्पतिहरू तथा २,१०० जन्तुहरूको बारेमा पत्ता लागेको थियो। त्यसपछि यो सन् १८४० मा आएर क्रमश: २,०५० तथा २४,३०० सम्म पुगेको थियो। त्यस समयदेखि हाल वर्तमान समयसम्ममा यिनीहरूको मूल संख्यामा निकै वृद्धि भएको छ।

## पृष्ठभूमि

## सन्दर्भ सामग्रीहरू
# जीव विज्ञान

**जीवशास्त्र** बिज्ञानको एक विधा हो जसमा बनस्पति र जनावर जस्ता जीवहरूको अध्ययन गरिन्छ। यस विधाका बैज्ञानिकहरूलाई जीवशास्त्री भनिन्छ। यस शास्त्रमा जीवहरूको गुण र स्वभाव, जीवहरूको उत्तपति र विकासक्रमका बारेमा अध्ययन गरिन्छ। जीवशास्त्र एक विशाल विज्ञान हो र यसको सुरुवात धेरै अघिदेखि भएको हो। यसका थुप्रै शैक्षिक हाँगाहरू छन् र तिनमा जीवहरूका विभिन्न बिषयहरूमा अध्ययन हुन्छ।

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

जीवशास्त्र

### जीवशास्त्रका हाँगाहरू

* शरीरविज्ञान
* Arachnology
* खगोलजीवशास्त्र
* वनस्पति शास्त्र
* जीवरसायन शास्त्र
* Biogeography
* Bioinformatics
* Biophysics
* कोषशास्त्र
* Cytology
* Dendrology
* Developmental biology
* पर्यावरण विज्ञान
* Entomology
* Ethology
* विकासवादी जीवशास्त्र
* भ्रूणशास्त्र
* Genetics / Genomics / Proteomics
* Herpetology
* तन्तुशास्त्र
* मानव जीवशास्त्र / Anthropology / Primatology
* Ichthyology
* Limnology
* Malacology
* Mammalogy
* समुद्री जीवशास्त्र
* सुक्ष्म जीवशास्त्र / Bacteriology
* Molecular Biology
* Mycology / Lichenology
* Nematology
* Neurobiology / Neuroscience
* चराशास्त्र
* Palaeontology
* Phycology
* Phylogenetics
* Physiology
* Plant pathology
* Taxonomy
* Virology
* पशु शास्त्र

## * Animalia - Bos primigenius taurus
* Planta - Triticum
* Fungi - Morchella esculenta
* Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
* Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
* Archaea - Halobacteria
* Virus - Gamma phage
# प्राचीन युनानी

| प्राचीन युनानी |
| --- |
| ढाँचा:Br-separated entries |
| ईसापूर्व 440/439मा एथिना पार्थेनोसको मूर्तिको निर्माणको बारेमा शिलालेख |
| क्षेत्र | पूर्वी भूमध्यसागर |
| मातृभाषी वक्ता | – |
| भाषा परिवार | Indo-European
* Hellenic
	+ **प्राचीन युनानी**
 |
| प्रारम्भिक रूप | Proto-Greek
 |
| लिपि | Greek alphabet |
| भाषा सङ्केतहरू |
| आइएसओ ६३९-२ | `grc` |
| आइएसओ ६३९-३ | `grc` (includes all pre-modern stages) |
| Map of Ancient (Homeric) Greece |
|

**प्राचीन युनानी** लगभग 1500 ईसा पूर्व देखि 300 ईसा पूर्व सम्म प्राचीन युनान र प्राचीन संसारमा प्रयोग हुने युनानी भाषाका रुपहरुको समूह हो। यसलाई प्रायः माइसेनियी युनानी ( अन्दाजी 1400–1200 BC ), अन्धकार युग ( अन्दाजी 1200–800 BC ), पुरातन काल ( अन्दाजी 800–500 BC ), र शास्त्रीय काल ( अन्दाजी 500–300 BC ) अवधिहरूमा विभाजित गरिन्छ।

प्राचीन युनानी होमर र पाँचौं शताब्दीका एथेनि इतिहासकार, नाटककार र दार्शनिकहरूको भाषा थियो। यसले अङ्ग्रेजी शब्दावलीमा धेरै शब्दहरू योगदान गरेको छ र पुनर्जागरण कालदेखि (Renaissance) पश्चिमी संसारका शैक्षिक संस्थाहरूमा अध्ययनको मानक विषय भएको छ। यस लेखमा यो भाषाको मुख्यतया महाकाव्य र शास्त्रीय अवधिहरूको बारेमा जानकारी समावेश छ।

हेलेनिस्टिक कालदेखि ( अन्दाजी 300 BC ), प्राचीन युनानी भाषा पश्चात कोइने युनानीको प्रयोग हुन थाल्यो जसलाई एक छुट्टै ऐतिहासिक चरण मानिन्छ। यद्यपि, यस भाषाको प्रारम्भिक रूप एटिक युनानीसँग र यसको पछिल्लो रूप मध्यकालीन युनानीसँग मिल्दोजुल्दो रहेको देखिन्छ। प्राचीन युनानीका धेरै उपभाषाहरु मध्ये कोइने को विकास एटिक युनानी बाट नै भएको हो।

## बोलीहरू

प्राचीन युनानी एक बहुकेन्द्रित भाषा थियो जुन कैयौँ उपभाषाहरुमा विभाजित रहेको थियो जसमा Attic, Ionic, Aeolic, Arcadocypriot, र Doric प्रमुख उपभाषा हुन्। यी उपभाषाहरु भित्रै केहि साहित्यमा प्रयोग हुने मानकीकृत उपभाषा हरु थिए भने बाकीँ चाहिँ शिलालेखहरूमा मात्र प्रमाणित रहेका छन्।

त्यहाँ धेरै ऐतिहासिक रूपहरू पनि छन्। होमरिक ग्रीक पुरातन ग्रीकको एक साहित्यिक रूप हो (मुख्यतया आयोनिक र एओलिकबाट व्युत्पन्न) महाकाव्य कविता, *इलियड* र *ओडिसी*, र अन्य लेखकहरूको पछिका कविताहरूमा प्रयोग गरिन्छ। होमरिक ग्रीकको व्याकरण र उच्चारणमा शास्त्रीय एटिक र अन्य शास्त्रीय-युग बोलीहरूबाट महत्त्वपूर्ण भिन्नताहरू थिए।
# प्राणी

| **प्राणीहरू** |
| --- |
|  |
| प्राणीहरू |
| संरक्षण स्थिति |
| सङ्कटापन्न  |
| वैज्ञानिक वर्गीकरण |
| जगत: | प्राणी |
| सङ्घ: | Chordata |
| कुल: | Felidae |
| प्रजाति: | P. tigris |
| पर्याय |
| Felis tigris Linnaeus, 1758
Tigris striatus Severtzov, 1858
Tigris regalis Gray, 1867 |
# यौनाङ्ग

फूल फुल्ने बिरुवाको यौनाङ्ग फूल हो
**यौनाङ्ग** भन्नाले प्रत्येक व्यक्तिको यौन अङ्ग वा उनीहरूको खुट्टाको बीचमा हुने अङ्ग भनी बुझिन्छ । तर विस्तृत रूपमा भन्नु पर्दा यौनाङ्ग लैङ्गिक प्रजनन अथवा प्रजनन प्रणालीमा भाग लिने शरिरको अङ्ग हो । यो प्राणी तथा वनस्पति दुबैमा हुन्छ; जस्तै फूल फुल्ने वनस्पतिको यौनाङ्ग फूल हो तथा कोणधारी बिरुवाको यौनाङ्ग कोणधारी कोण हो ।

## प्रकार

* शिश्न
* योनी

## प्राणी

| स्त्री | पुरुष |
| --- | --- |
| * Bartholin's glands
* सर्भिक्स
* भगांकुर
	+ clitoral hood
	+ भगांकुरको ग्रन्थी
* डिम्बबाहिनी नलीहरू
* भगोष्ठ
* डिम्बाशय
* Skene's gland
* मुत्रमार्ग
* योनीमार्ग
* योनी

स्त्री यौनाङ्ग | * bulbourethral glands
* epididymis
* लिङ्ग
	+ foreskin
	+ glans penis
* prostate
* अण्डथैली
* seminal vesicles
* अण्डकोषहरू

Human male external sex organs |

### मानव यौनाङ्ग

## विकास

## वनस्पती

## सन्दर्भ सूची