# बाघ

| बाघ |
| --- |
|  |
| बयस्क बाघ |
| संरक्षण स्थिति |
| सङ्कटापन्न  |
| वैज्ञानिक वर्गीकरण |
| जगत: | प्राणी |
| सङ्घ: | हाड भएका |
| वर्ग: | स्तनधारीप्राणी |
| गण: | मांसाहारी |
| कुल: | Felidae |
| वंश: | *Panthera* प्यान्थरा |
| प्रजाति: | P. tigris |
| वैज्ञानिक नाम |
| Panthera tigris (Linnaeus, 1758) |
| पर्याय |
| Felis tigris Linnaeus, 1758
Tigris striatus Severtzov, 1858
Tigris regalis Gray, 1867 |

*सिंगापुर जीवबैज्ञानिक उद्यानमा* रहेको सेतो बाघ।
बाघहरूको बासस्थान देखाउने नक्सा।
**बाघ** (Panthera tigris) फेलिडी (Felidae) परिवारको प्यान्थरा (Panthera) वर्ग अन्तर्गत पर्ने "ठुलो बिरालो" (Big cats) समुहको सबैभन्दा ठूलो र शक्तिशाली जङ्गली जनावर हो । कुनै समय पश्चिममा टर्कि, उत्तरमा साइबेरिया देखि दक्षिणमा बालीसम्मको भूभागमा शिर्ष शिकारीको रूपमा राजगरेको यो जनावर अहिले पूर्वी र दक्षिणी एसियाका १३ देशहरूमा मात्र सिमित हुन पुगेको छ । करिब ३.३ मिटर (११ फिट) लामो शरीर, ३०० किलोग्राम (६६० पाउन्ड) तौल र ४ इन्च सम्म लामा तीखा कुकुरदाँत हुने यो जनावर एक भयानक हिंस्रक मांशहारी जनावर हो । विशाल काया र शक्तिका अलावा बाघहरू सेतो वा गाढा सुन्तला रंगको भुत्लाले ढाकेको शरीरमा हुने काला पाटाहरूका कारण पनि हेर्न लायकका हुन्छन् । बाघको शरीरमा हुने यस्ता ठाडा पाटाहरू तलतिर साँघुरिंदै गएका हुन्छन् । बाघको छाला एकदमै आकर्षक हुने भएकोले यसलाई सजावटको सामाग्रिको रूपमा प्रयोग गरिन्छ । यही आकर्षणका कारण पनि छाला र भुत्लाका लागि बाघको चोरी शिकारी बढिरहेको छ । अहिले विश्वमा बङ्गाली बाघ (Bengal tiger) सबैभन्दा धेरै सङ्ख्यामा पाइन्छ भने सबैभन्दा ठूलो आकार भएको बाघ साइबेरीयन बाघ हो ।

जङ्गली अवस्थामा रहेका बाघहरू १० देखि १५ वर्षसम्म बाँच्ने गर्दछन् भने खोरमा थुनेर पालिएका बाघहरू २० वर्षसम्म पनि जीवित रहने गर्दछन् । एकदमै उच्च वातावरणीय अनुकुलन क्षमता भएको यो जनावर साइबेरीयाको चिसो वातावरण देखि खुल्ला घाँसे मैदान र उष्ण सदाबहार भूभागहरूमा समेत रैथाने जनावरका रूपमा पाइन्छन् ।

बाघहरू साम्राज्यवादी र साधारणतया एक्लै बस्न रुचाउने जनावर हुन् । आफ्नो शिकार आवश्यकतालाई पुरागर्न यिनीहरूले तुलनात्मक रूपमा ठूलो क्षेत्र ओगटेका हुन्छन् । बाघको यही बानीका कारण घना आवादी भएका क्षेत्रहरूका रैथाने जनावरको रूपमा बाघले आफ्नो अस्तित्व कायम गरेको छ । बाघका आधुनिक नौ प्रजाति मध्ये तिनवटा प्रजातिहरू यस संसारबाट लोप भैसके भने अहिले सम्म अस्तित्वमा रहेका ६ प्रजातिहरू पनि लोपोन्मुख जनावरका रूपमा सुचिकृत भएका छन् । यसो हुनुको प्रमुख कारणहरु वासस्थानको विनाश, अवैद्य शिकार र आफ्नो समुहबाट एक्लिदै जानुलाई मान्ने गरिन्छ ।

ऐतिहासिक रूपमा हेर्ने हो भने बाघहरु प्राचिन मेसोपोटामीया र ककेसस् क्षेत्रमा प्रशस्तरूपमा पाइन्थे । हाल बाघको सङ्ख्यामा तिब्ररूपमा गिरावट आएको छ । एकातर्फ बाघ संरक्षणका लागि औपचारिक रूपमा पहल भैरहेको भएपनि चोरी शिकारी, वासस्थानको विनाश र सन्तान उत्पादन क्षमतामा आएको ह्रासका कारण बाघको सङ्ख्यामा अझैपनि अपेक्षाकृत वृद्धि हुनसकेको छैन ।

पृथ्वीमा पाइने जनावरहरू मध्ये बाघ एकदमै प्रशिद्ध र परिचित जङ्गली जनावर हो । प्राचिन धर्मग्रन्थहरू तथा लोककथाहरूमा पनि बाघको प्रशंगहरु उल्लेख्यमात्रामा पाइन्छन् भने आधुनिक साहित्य र चलचित्रहरूमा पनि बाघको प्रयोग गर्ने गरिन्छ । धेरै देशका झण्डाहरू, राष्ट्रिय चिह्नहरू र खेलकुदका मस्कटहरूमा बाघको आकृतिको प्रयोग भएको छ भने भारत लगायत धेरै एसियाली देशहरूमा बाघ राष्ट्रिय जनावरको रूपमा परिचित छ ।

## स्वरुप

बाघहरू धेरै ठुला र बलिया हुन्छन् । यिनीहरूको गाढा सुन्तला रङ्गको भुत्लामा काला पट्टिहरू हुन्छन् र छाति सेतो हुन्छ । तर अन्य रङ्ग संयोजन पनि हुन्छन् । सेतो भुत्लामा काला पट्टिहरू भएकालाई *सेतो बाघ* भनिन्छ । केही बाघहरूको भने पूर्ण सेतो भुत्ला पनि हुन्छ । यिनीहरूको आँखा निलो वा हरियो रंगको हुन्छ । सेता बाघहरू सामन्यतया बङ्गाली बाघहरू हुन् ।

बाघको प्रजाति अनुसार आकार पनि फरक फरक हुने गर्दछ । हाल अस्तित्वमा रहेका बाघहरू मध्ये साइबेरियन बाघहरू सबैभन्दा ठूला बाघहरू हुन् । साइबेरीयन बाघहरू वयस्क अवस्थामा ३ मिटर सम्म लामा र ५०० किलोग्राम सम्म तौल भएका हुन्छन् ।

## वासस्थान

बाघ मुख्यतया एसियामा, भारत देखि चीन तथा दक्षीणपूर्वी एसियामा पाईने गर्छ । बाघहरू जंगली जनावर भएकोले यो जंगलमा बसोबास गर्ने गर्छन । यिनीहरू गुफा तथा झाडीमा बस्न रुचाउँछन, जहाँ यिनीहरूको लागि पर्याप्त खाना होस तथा यिनीहरूलाई शिकार गर्न र लुक्न सजिलो होस ।

## वर्गिकरण

वर्तमान अवस्थामा बाघका ६ प्रजातिहरू मात्र अस्तित्वमा छन्, यसका ३ प्रजातिहरू(†) पृथ्वीबाट लोप भइसकेका छन् ।

* Species Tiger (*Panthera tigris*)
	+ Bengal tiger (*Panthera tigris tigris*)
	+ Siberian tiger (*Panthera tigris altaica*)
	+ Indo-Chinese tiger (*Panthera tigris corbetti*)
	+ Sumatran tiger (*Panthera tigris sumatrae*)
	+ South-Chinese tiger (*Panthera tigris amoyensis*)
	+ Malayan tiger (*Panthera tigris jacksoni*)
	+ Javan tiger (*Panthera tigris sondaica*) †
	+ Bali tiger (*Panthera tigris balica*) †
	+ Caspian tiger (*Panthera tigris virgata*) †

## बाघका प्रजातिहरू

आधुनिककालमा बाघका ९ प्रजातिहरू मध्ये तीनवटा बाघका प्रजातिहरू लोप भईसकेका छन् । प्राचिनकाल देखि अहिलेसम्म आइपुग्दा बाघको सङ्ख्यामा अत्यन्तै ठूलोमात्रामा ह्रास आएको छ । प्राचिन कालमा साइबेरीया, इरान, अफगानिस्तान, भारत, चीन र दक्षिण पूर्वी एसियामा इण्डोनेशीयाका केही टापुहरूमा बाघहरूको उपस्थिति प्रशस्त थियो । हाल अस्तित्वमा रहेका बाघहरू मध्ये सङ्ख्याको घट्दो क्रममा तल उल्लेख गरिएको छ ।

**पाटे बाघ(Royal Bengal tiger)**
बैज्ञानिक नाम Panthera tigris tigrisले चिनिने पाटे बाघ (बङ्गाली बाघ)हरू मूलतः भारत र बङ्गलादेशको रैथाने जनावर हो । बाघहरू विभिन्न प्रकारका वासस्थानमा बस्न सक्छ । घांसेमैदान देखि उष्ण तथा समशितोष्ण सदाबहार जङ्गलहरू र झाडीहरूमा मात्र नभएर मरुभूमी आशपासका पतझर वनहरू, सुख्खा झाडीहरूमा र ओशीला दलदलहरूमा समेत बाघले आफ्नो वासस्थान बनाएको हुन्छ । जङ्गलमा खुल्लारूपमा विचरणगर्ने भाले बाघहरू साधारणतयअ २०५ देखि २२७ किलोग्राम सम्म तौल भएका हुन्छन् भने पोथी बाघहरू औशत रूपमा करिब १४१ किलोग्राम तौलका हुन्छन् । यद्यपी नेपाल तथा उत्तरभारतमा पाइने पाटे बाघहरू दक्षिण भारतमा पाइने बाघहरू भन्दा केही ठूलो शरीरका हुन्छन् जसको भालेको तौल लगभग २३५ किलोग्राम सम्मको हुन्छ । संरक्षणवादीहरूको दावी अनुसार अहिले पाटे बाघहरूको सङ्ख्या २००० भन्दा पनि कम भैसकेको छ । भारत सरकारको राष्ट्रिय बाघ संरक्षण विभागले गरेको पछिल्लो सर्बेक्षण अनुसार विगत १० वर्षमा बाघको सङ्ख्यामा ६०% कमी आएर अहिले करिब १,४११ पाटे बाघहरू अस्तित्वमा रहेको अनुमान गरिएको छ । सन् १९७२ देखि धेरै वन्यजन्तु संरक्षण अभियान सञ्चालन भएकाछन्, बाघ संरक्षणका लागि विभिन्न योजनाहरू सार्वजनिक गरिएका छन् । भारतीय अधिकारीहरूको पहलकदमीका बाबजुद भारतको **सरिस्का बाघ आरक्षण**बाट बाघ पूर्णरूपमा लोप भैसकेको छ ।

**इण्डोचीनिया बाघ(The Indochinese Tiger)**
यसको बैज्ञानिक नाम Panthera tigris corbetti भएकोले यसलाई कर्बेटको बाघ भनेर पनि चिनिन्छ । यी बाघहरू कम्बोडिया, चीन, लाओस, म्यानमार, थाइल्याण्ड र भियतनाममा पाइन्छन् । यी बाघहरू बङ्गाली बाघहरू भन्दा केही साना र गाढा रंगका हुन्छन् । इण्डोचीनिया बाघका भालेहरू १५० किलोग्राम देखि १९० किलोग्राम सम्म तौल भएका हुन्छन् भने पोथी बाघको तौल ११० देखि १४० किलोग्राम मात्र हुन्छ । यीनीहरूको प्रमुख वासस्थान हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रका जङ्गलहरू हुन् । अहिले करिब १२०० देखि १८००को सङ्ख्यामा इण्डोचीनिया बाघहरू अस्तित्वमा रहेको अनुमान गरिएको छ भने केही सयको सङ्ख्यामा मात्र प्राकृतिकरूपमा जङ्गलमा विचरण गरिरहेका छन् । हाल अस्तित्वमा रहेका इण्डोचीनिया बाघहरू अवैध शिकार अत्यन्तै ठूलो जोखिममा रहेका छन् । यतिमात्र नभएर आहारको अभाव पनि बाघको सङ्ख्यामा कमि आउनुको अर्को प्रमुख कारण हुनपुगेको छ । मानिसहरूले मृग, बदेल लगायतका जनावरहरूको अत्याधिक मात्रामा शिकार गर्नाले बाघहरूलाई आहारको अभाव भएको छ । त्यस्तै सन्तान उत्पादन क्षमतामा आएको कमीले पनि बाघलाई लोपको सङ्घारमा पुर्‍याएको छ । भियतनाममा मारिने बाघहरू मध्ये तिन चौथाइ बाघहरू चीनमा औषधिजन्य उत्पादनका लागि बेचिन्छन् ।

**मलेशियन बाघ(Malayan Tiger)**
बैज्ञानिक नाम Panthera tigris jacksoniले चिनिने यी बाघहरू मुख्यगरी माले प्रायद्वीपको दक्षिणी भूभागहरूमा पाइन्छन् । अन्य बाघहरू भन्दा धेरै अर्थमा फरक भएका कारण सन् २००४ सम्म यसलाई बाघको प्रजातिको रूपमा सूचिकृत गरिएको थिएन । अमेरिकाको जेनोमिक विविधता अध्ययन प्रयोगशालाले गरेको अध्ययन पश्चात यसलाई बाघको प्रजातिकोरूपमा वर्गिकृत गरियो । ताजा गणना अनुसार करिब ६०० देखि ८००को सङ्ख्यामा यी बाघहरू अस्तित्वमा रहेको तथ्य सार्वजनिक गरिएको छ । सङ्ख्याको दृष्टिकोणले बङ्गाली बाघ र इण्डोचीनिया बाघ पछिको तेस्रो स्थानमा मलेशियन बाघ पर्दछन् । भाले बाघको तौल करिब १२० किलोग्राम र पोथी बाघको तौल १०० किलोग्राम हुने यी बाघहरू तुलनात्मक रूपमा धेरै साना हुन्छन् । मलेशियन बाघलाई मलेशियाको राष्ट्रिय जनावर मानिएको छ भने राष्ट्रिय चिह्नमा समेत यसले स्थान पाएको छ ।

**सुमात्रा बाघ(The Sumatran Tiger)**
इण्डोनेशियाको सुमात्रा टापुमा मात्र पाइने यो प्रजातिको बाघहरूको बैज्ञानिक नाम Panthera tigris sumatrae हो । यो प्रजातिका बाघहरू अहिले अत्यन्तै लोपहुने अवस्था पुगेका छन् । यी बाघहरू हालसम्म अस्तित्वमा रहेका बाघका प्रजाति मध्ये सबैभन्दा साना बाघहरू हुन् । यो प्रजतिका वयस्क भालेहरू १०० देखि १४० किलोग्राम र पोथीहरू ७५ देखि ११० किलोग्राम सम्म तौल भएका हुन्छन् । यीनीहरू बस्ने सुमात्राका घना झाडीयुक्त जङ्गलहरू र यीनीहरूले आहारका लागि शिकार गर्ने साना आकारका जनावरसंगको अनुकुलनका कारण सुमात्रा बाघको आकार सानो भएको वैज्ञानिकहरूको विस्वास छ । अहिले करिब ४०० देखि ५००को हाराहारीमा सुमात्रा बाघहरू अस्तित्वमा रहेको अनुमान गरिएको छ, जसमध्ये प्रायजसो यस टापुको राष्ट्रिय निकुन्ज क्षेत्रमा भेटिन्छन् । भर्खरै गरिएको जिनको अध्ययनबाट यो प्रजातिका बाघहरूको बारेमा एउटा अनौठो तथ्य पत्तालागेको छ । यदि लोप भएर नजाने हो भने सुमात्रा बाघहरू पछि गएर कुनै अर्को नयाँ प्रजातिकोरूपमा विकशित हुने अनुमान उक्त अध्ययनले गरेको छ । यस तथ्यका कारण पनि यस प्रजातिका बाघहरूको विषेश प्राथमिकताका साथ संरक्षण गर्नु आवश्यक भएको अध्ययनकर्ताहरूको सुझाब छ । वासस्थानको विनाश यसको अस्तित्वको लागि प्रमुख चुनौतिको रूपमा रहेको भनिएपनि सुमात्रा बाघहरू चोरी शिकारीको प्रकोपमा समेत परेका छन् । संरक्षणका लागि प्रयास जारीरहेको भनिएपनि सन् १९९८ देखि २००० सम्म ६६ वटा सुमात्रा बाघहरु गोलिको शिकार भएकाछ्न् ।

**साइबेरियन बाघ(The Siberian tiger)**
मन्चुरियन, कोरियन, अल्टाइक तथा उत्तर चीनिया बाघ आदि नामले चिनिने यो बाघको वैज्ञानिक नाम Panthera tigris altaicaहो । बाघको यो प्रजाति पृथ्वीको सबै भन्दा उत्तरी क्षेत्रमा पाइने बाघको प्रजाति हो । साइबेरियाको सुदूर् पूर्वी क्षेत्रमा यसलाई संरक्षित गरिएको छ । साइबेरियन बाघहरू हाल पृथ्वीमा अस्तित्वमा रहेका बाघहरू मध्ये सबै भन्दा ठूलो आकारका हुन्छन् । यो प्रजातिका पोथी बाघहरूको लम्बाइ १६० देखि १८० सेन्टिमिटर र भाले बाघहरूको लम्बाइ १९० देखि २३० सेन्टिमिटर सम्मको हुन्छ । यसका अतिरिक्त करिब ६० देखि ११० सेन्टिमिटर सम्मको सानदार पुच्छारले यसको लम्बाइ २७० देखि ३३० सेन्टिमिटर सम्मको बनाउछ । यो प्रजातिका वयस्क भालेहरूको औशत तौल २२७ किलोग्रामसम्म हुन्छ । साइबेरियन बाघहरू बाक्लो भुत्लाका लागि प्रख्यात छन्, हल्का सुनौलो रंगको हुने यीनीहरूको भुत्लामा अन्य प्रजातिको भन्दा पातलो पाटाहरू हुन्छन् । अहिलेसम्मको तथ्याङ्क अनुसार प्राक्रितिकरूपमा पाइएको सबैभन्दा ठूलो साइबेरियन बाघ ३८४ किलोग्राम तौल भएको पाइएको छ । साइबेरियन बाघको छ महिनाको डमरु एउटा वयस्क चितुवा जतिकै ठूलो हुन्छ । सन् १९९६ देखि २००५ सम्मको गणना अनुसार ४५० देखि ५००को सङ्ख्यामा साइबेरियन बाघहरू अस्तित्वमा रहेको अनुमान गरिएको छ । सन् २००९मा गरिएको जिनको अध्ययनका अनुसार साइबेरियन बाघ र सन् १९५०को अन्त्यमा लोप भइसकेको क्याश्पियन बाघ एउतै प्रजाति भएको तथ्य सार्वजनिक गरिएको छ ।

**दक्षिण चीनिया बाघ(The South China Tiger)**
वैज्ञानिक नाम Panthera tigris amoyensisले चिनिने यो प्रजातिका बाघहरू अमोनी बाघ तथा जियामेनी बाघका नामले पनि चिनिन्छन् । हाल अस्तित्वमा रहेका बाघहरू मध्ये सबैभन्दा संबेदनशील अवस्थामा रहेका दक्षिण चीनिया बाघलाई अत्याधिक खतरमा परेका दश जनावरको सूचीमा सूचीकृत गरिएको छ । दक्षिण चीनिया बाघ सानो आकारका बाघहरू हुन्, जसका भाले तथा पोथी दुबैको लम्बाई २.२ मिटर देखि २.६ मिटर मात्र हुनेगर्दछ । यो प्रजातिका भालेहरूको तौल १२७ किलोग्राम देखि १७७ किलोग्राम सम्म र पोथीहरूको तौल १०० किलोग्राम देखि ११८ किलोग्राम सम्म हुन्छ । सन् १९८३ देखि २००७ सम्म एउटा पनि दक्षिण चीनिया बाघ देखिएनन् तर सन् २००७मा एक किसानले देखेको भन्दै केही तस्विर समेत सार्वजनिक गरिएको थियो । तर अहिले सम्म पनि ती तस्विरहरू विवादमा छन् ।

सन् १९७७मा चीनिया सरकारले बाघको शिकारमा प्रतिबन्ध लगाउने कानुनको व्यवस्था गरेपनि उक्त कानुन दक्षिण चीनिया बाघ संरक्षणका लागि मरेपछिको औषधि सावित भयो । हाल यो प्रजातिको एउटा पनि बाघ प्राकृतिकरूपमा जङ्गलमा नरहेको विस्वास गरिन्छ । संरक्षितरूपमा ५९ दक्षिण चीनिया बाघहरू यस संसारमा रहेका छन् । तर यी बाघहरू मात्र ६ वटा बाघहरूबाट उत्पादन भएका हुनाले यीनिहरूमा कुनै प्रजातिलाई निरन्तरता दिन आवश्यक जिनको विविधता नभएकोमा संरक्षणकर्ताहरू चिन्तित छन् । हाल यो बाघलाई पुन: जङ्गली अवस्थामा फर्काउनको लागि यीनिहरूको सङ्ख्या बढाउने तर्फ संरक्षणकर्ताहरू लागेका छन् ।

## बाघ र मानव

विभिन्न मानवीय क्रियाकलापका कारण अहिले दिनप्रतिदिन बाघको सङ्ख्या घटिरहेको छ । आकर्षक भुत्ला तथा छालाको लागि हुने चोरी शिकारी र वनविनाशका कारण बाघ पृथ्वीबाट नै लोप हुने अवस्थामा पुगेको छ । भारत, मलेशिया, चीन, बङ्गलादेश, इण्डोनेशीया लगायत पूर्वी र दक्षिणी एसियाका १३ देशहरूमा मात्र सिमित बाघहरुमध्ये अहिले सबैभन्दा धेरै बङ्गाली बाघहरू करिब ३५००को सङ्ख्यामा र सबैभन्दा कम दक्षिण चीनिया बाघ २० देखि ३०वटा मात्र बाँँकी रहेको अनुमान छ ।

## चित्र दीर्घा

* एक प्राचीन जर्मन कलाकृति
* १६५०औं शताब्दीको एक मुगल कलाकृति दरवेश र बाघ
* बङ्गालको बाघ
* सुमात्राको बाघ
* साइबेरियाई बाघ
* अर्को एउटा साइबिरियाई बाघ
* बाघ प्यास मेटाउदै
* फ्रान्सको चिडियाखानामा सेतो बाघ

## सन्दर्भ सामग्रीहरू

## बाह्य कडीहरू

## यो पनि हेर्नुहोस्