Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Miegeems

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

| Miegeems, Iemecken Sprockimm |
| --- |
| Mieghammekes in Italien |
| Systematik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ünnerklass: | Flooginsekten (Pterygota) |
| Böverornen: | Neoptera |
| Ornen: | Huudflunken (Hymenoptera) |
| Ünnerornen: | Kneepwöpsen (Apocrita) |
| Infraornen: | Steekimmen (Aculeata) |
| Böverfamilie: | Vespoidea |

 |
| Wetenschoplich Naam |
| Formicidae |
| Latreille 1802 |

**Miegeems** (ok Mieghammekes, Miegreems, Miegelitzken, Miechlämken, Iemecken, Pissmieren, Pissremmelken, Bedmiegers oder Sprockimmen nöömt) is en Familie vun de Insekten. Se höört to de Ornen vun de Huudflunken mit to. Iemecken sünd Deerten, de up de Erde krabbelt un tosamen mit annere Miegeems en grote Kolonie billt.

Welke leevt ünnereerdsch, annere boot Hümpels ut lütte Twiegen un annern Musselkraam vun’n Wooldbodden. Kinner kriegen kann in de Kolonie blots de Königin, de annern sünd all Mann Arbeiders, de sik üm de Pleeg vun de Königin kümmert. De Wetenschop hett sik lang en Kopp maakt, wodennig dat wesen kann, dat de Miegeemen dat mitmaakt, na de Evolutschoonslehr mööt se woll bannig dumm wesen, dat se sik üm frömme Kinner mehr kümmert, as sülvs welk to kriegen. De Lösung weer denn, dat de Hekens blots een Sett Chromosomen hebbt. Dorüm sünd de Miegeemen mit ehr Süstern neger verwandt as se dat mit de egen Kinners weren. De Wetenschop seggt dorto denn Hymenopterenstaat. De Miegeemen tellt to de Flooginsekten, doch Flögels, mit de se flegen köönt, hebbt blots de Königin un de Hekens. De maakt as flegen Miegeemen in’t Vörjohr ehren Hochtietsfloog.

To de Miegeemen tellt 16 Ünnerfamilien mit 297 Geslechter un knapp 12.000 enkelte Oorden. Ehren Naam hebbt se vun wegen dat se bi Gefohr Süür utstött, de vun de Minschen as Öddel ansehn worrn is.

## Kiek ok bi

* Projekt: Deerternaams up Platt

 **Ameisen (Formicidae)**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.

 **Wiktionary: Ameise** – Bedüdensverklaren, Woortherkamen, Synonymen, Översetten

 Op Wikiquote gifft dat Zitaten to, över oder vun „Ameise“ (hoochdüütsch).

* www.ameisenwiki.de – Wissenswertes über Ameisen und deren Haltung
* www.ameisenschutzwarte.de – Internetpräsenz der Deutschen Ameisenschutzwarte e. V.
* antbase.net – Ameisen-Datenbank-Projekt der Deutschen Forschungsgemeinschaft
* antbase.org – verzeichnet ca. 12.500 Ameisen-Arten (englisch)
* antweb.org – Datenbank von Ameisengattungen und -arten der ganzen Welt (englisch)
* Umfangreiche Sammlung von 2600 Ameisen-Büchern und Fachartikeln zum freien Download bei archive.org (einschließlich ca. 160 deutschsprachiger Titel).
* *Ameisen* (PDF; 1023 kB) – UmweltWissen, Bayerisches Landesamt für Umwelt
* *Ants Down Under* – Übersicht über die Ameisen Australiens
* Patrick Krapf: *Ameisen.* Gespräch mit Melanie Bartos im Podcast „Zeit für Wissenschaft“, Universität Innsbruck, 2016.
# Glas

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*Cheemsche Upbu van SiO2.
**Glas**, ook **Glaas** oder hier un daar **Gles**, is een amorfe (dat heet nichkristalinen) Faststoff. Dat bekannste Glas is klöörloos so as dat för Fensterruten oder Drinkgläser un dat sik to’n groten Deel Siliziumdioxid (SiO2) tohoopsett.

Ook wenn Glas nich as enen Kristall upbuut is, is de Stoff so as vele Kristalle döörsichtig un kann ook Licht breken.

## Weblenken

Röömsch Glas uut Pompei (79 na Chr.)

 **Glass**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.
# San Marino

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

**Repubblica di San Marino, San Marco**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Flagg) | (Wapen) |

 |
| Wahlspröök: Libertas |
| Natschonalhymne: Inno Nazionale della Repubblica |
|  |
| **Hööftstadt** | San Marino |
| **Gröttste Stadt** |  |
| **Amtsspraak** | Italieensch |
| **Regeren** Capitano Reggente | parlamentarische Republik, Doppelherrschaft  |
| **Grött**  • Allens  • Water (%) |   61,2 quadratkilometer km² ? % |
| **Inwahnertall**  • Inwahnerdicht |   /km² |
| **Geldsoort** | Euro (`[[ISO 4217|]]`) |
| **BBP** | 1.855.382.833 US-Dollar $ ()

```
$ je Kopp
```
 |
| **Tietzoon** | Middeleuropääsche Tied, Europe/San\_Marino (UTC)  |
| **Internet-TLD** | .sm |
| **ISO 3166** | SM |
| **Vörwahl** | `++378` |
|  |

**San Marino** is en lütte Republiek, de in’n Süden vun Europa liggt. Naver is Italien. De Hööftstadt heet *ok* San Marino.

## Spraken

Amtsspraak is Italiensch.

## Geographie

Dat Land warrt vun all Sieden vun Italien ümgeven.

## Staat

De Verfaten is demokraatsch, dat Land is dat öllste noch unverännert existeerend Land in Europa.

Länner in Europa

Albanien | Andorra | Belgien | Bosnien-Herzegowina | Bulgarien | Däänmark | Düütschland | Eestland | Finnland | Frankriek | Grekenland | Iesland | Irland | Italien | Kosovo | Kroatien | Lettland | Liechtensteen | Litauen | Luxemborg | Malta | Moldawien | Monaco | Montenegro | Nedderlannen | Noordmakedonien | Norwegen | Öösterriek | Polen | Portugal | Rumänien | Russland | San Marino | Serbien | Slowakei | Slowenien | Spanien | Sweden | Swiez | Tschechien | Ukraine | Ungarn | Vatikaanstad | Vereenigt Königriek | Wittrussland | Zypern

**Afhängige Rebeden:** Färöer | Gibraltar | Guernsey | Isle of Man | Jan Mayen | Jersey | Spitzbargen
# Qin Shihuangdi

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

|  |
| --- |
| **Qin Shihuangdi**
秦始皇帝 Qín Shǐhuángdi |
| Afbild van Qin Shihuangdi uut’n 19. Jaarhunderd |
| Personen-Informatschoonen |
| **Boortsdag** | 259 v. Chr |
| **Boortsstell** | Handan |
| **Doodsdag** | 10. September 210 v. Chr. |
| **Doodsstell** | Shaqiu |
| **Natschoonalität** | chineesch |
| **Kunnig för** | Uprichten:
Qindynastie, Chineesch Kaiserirek |
| **Arbeid** | Kaiser |

**Qin Shihuangdi** (chineesch 秦始皇帝 Qín Shǐhuángdì  Uutsprake D), egens **Ying Zheng** (chineesch 嬴政 Yíng Zhèng; \* 259 v. Chr. in Handan; † 10. September 210 v. Chr. in Shaqiu) was de eerste chineesche Kaiser un gründe de Qin-Dynastie.

## Nettverwiese

 **Qin Shihuangdi**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.

 Op Wikiquote gifft dat Zitaten to, över oder vun „Qin Shihuangdi“ (hoochdüütsch).

* Literatur von und über Qin Shihuangdi im Katalog der Deutschen Nationalbibliothek
# Usbekistan

**Oʻzbekiston, Oʻzbekiston Respublikasi**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Flagg) | (Wapen) |

 |
| Wahlspröök: *keen Motto* |
| Natschonalhymne: Usbekische Nationalhymne |
|  |
| **Hööftstadt** | Taschkent |
| **Gröttste Stadt** |  |
| **Amtsspraak** | Usbeeksche Spraak |
| **Regeren** Präsident der Republik Usbekistan | Präsidentielles Regierungssystem Abdulla Aripov |
| **Grött**  • Allens  • Water (%) |   448.978 quadratkilometer km² ? % |
| **Inwahnertall**  • Inwahnerdicht |   /km² |
| **Geldsoort** | Soʻm (`[[ISO 4217|]]`) |
| **BBP** | 69.238.900.000 US-Dollar $ ()

```
$ je Kopp
```
 |
| **Tietzoon** | UTC+5, Asia/Samarkand, Asia/Tashkent (UTC)  |
| **Internet-TLD** | .uz |
| **ISO 3166** | UZ |
| **Vörwahl** | `++998` |
|  |

**Usbekistan** (usbeeksch: *Oʻzbekiston*; amtlich *Republiek Usbekistan*, usbeeksch *Oʻzbekiston Respublikasi*) is en islamisch präägt Binnenstaat in Zentraalasien. Nahberländer sünd in' Westen un Norden Kasachstan, in' Osten Kirgisistan, in' Südosten Tadschikistan un Afghanistan, in' Süden Turkmenistan. In' Westen grenzt de Staat todem an den Westlichen Aralsee un den Sarykamyschsee. De Staat entstunn in' Oktober 1924 as Usbeeksche Sozialistische Sowjetrepubliek, en Deel vun de Sowjetunion, un wurr 1991 unafhängig. De Name Usbekistan leit sück vun dat Volk vun Usbeken af, deren Beteken up Usbek Khan torüch geiht.

Dat Land is 447.400 km² groot un hett 30.183.400 Inwahner (Stand: 1. Juli 2013). De Hööftstadt is Taschkent mit ruch weg 2,2 Million Inwahners. Usbekistan liggt midden in Zentraalasien. Neben Liechtensteen is dat de eenzig Binnenstaat up de Eer, de sülvst blots vun Binnenstaaten ümgeven is.

Länner in Asien

Afghanistan | Armenien | Aserbaidschan | Bahrain | Bangladesch | Bhutan | Brunei | China | Georgien | Indien | Indonesien | Irak | Iran | Israel | Japan | Jemen | Jordanien | Kambodscha | Kasachstan | Katar | Kirgisien | Kuwait | Laos | Libanon | Malaysia | Malediven | Mongolei | Myanmar | Nepal | Noordkorea | Oman | Oosttimor | Pakistan | Philippinen | Russland | Saudi-Arabien | Süüdkorea | Singapur | Sri Lanka | Syrien | Tadschikistan | Taiwan | Thailand | Törkie | Turkmenistan | Usbekistan | Vereenigte Araabsche Emiraten | Vietnam | Zypern

**Afhängige Rebeden**: Palästinensische sülvstregeerte Rebeden
# 706

◄ |
7. Johrhunnert |
**8. Johrhunnert**
| 9. Johrhunnert
| ►

◄◄ |
◄ |
702 |
703 |
704 |
705 |
**706**
| 707
| 708
| 709
| 710
| ►
| ►►

| 706 in annere Klenners |
| --- |
| Ab urbe condita | 1459 |
| Armeenschen Klenner | 154–155 |
| Äthioopschen Klenner | 698–699 |
| Badi-Klenner | -1138–-1137 |
| Bengaalschen Klenner | 112–113 |
| Berber-Klenner | 1656 |
| Buddhistischen Klenner | 1250 |
| Burmesischen Klenner | 68 |
| Byzantinschen Klenner | 6214–6215 |
| Chineeschen Klenner |
|  – Ära | 3402–3403 oder 3342–3343 |
|  – 60-Johr-Zyklus |
Holt-Snaak (乙巳,
42)– Füür-Peerd (丙午,
43) |
| Franzööschen Revolutschoonsklenner | *0-1086M LXXXVI*–*0-1085M LXXXV* -1086–-1085 |
| Hebrääschen Klenner | 4466–4467 |
| Hindu-Klenner |
|  – *Vikram Sambat* | 762–763 |
|  – *Shaka Samvat* | 628–629 |
| Iraanschen Klenner | 84–85 |
| Islaamschen Klenner | 87–88 |
| Japaanschen Klenner |
|  – Nengō (Ära): | Keiun 3–Keiun 4 |
|  – Kōki | 1366 |
| Koptischen Klenner | 422–423 |
| Koreaanschen Klenner |
|  – *Dangun-Ära* | 3039 |
|  – *Juche-Ära* | -1205 |
| Minguo-Klenner | -1205 |
| Olympiaad von de Neetied | *N/A* |
| Seleukidischen Klenner | 1017–1018 |
| Thai-Solar-Klenner | 1249 |

## Wat passeert is

* Nechton mac Derelei warrt König vun de Pikten; he söcht Fründschop mit de Angelsassen.

## Boren

## Storven
# Tennō

**Tennō** (japaansch: 天皇 „Himmlischer Herrscher“) oder *Tenno* is en japaansch Herrscher- un Adelstitel, de in’t Düütsche faken mit „Kaiser“ översett wurrd, as ok in en loseren Gebruuk ok de Beteeknung för dat dynastisch Geslecht, dat in Japan dissen Titel dragen hett.

To Tiet is Naruhito ünner de Regeerensdevise de amteeren 126. Tennō.

Seet vun den Kaiser un de kaiserlich Familie is de Kōkyo in dat Zentrum vun Tokio.
# 892

◄ |
8. Johrhunnert |
**9. Johrhunnert**
| 10. Johrhunnert
| ►

◄◄ |
◄ |
888 |
889 |
890 |
891 |
**892**
| 893
| 894
| 895
| 896
| ►
| ►►

| 892 in annere Klenners |
| --- |
| Ab urbe condita | 1645 |
| Armeenschen Klenner | 340–341 |
| Äthioopschen Klenner | 884–885 |
| Badi-Klenner | -952–-951 |
| Bengaalschen Klenner | 298–299 |
| Berber-Klenner | 1842 |
| Buddhistischen Klenner | 1436 |
| Burmesischen Klenner | 254 |
| Byzantinschen Klenner | 6400–6401 |
| Chineeschen Klenner |
|  – Ära | 3588–3589 oder 3528–3529 |
|  – 60-Johr-Zyklus |
Metall-Swien (辛亥,
48)– Water-Rött (壬子,
49) |
| Franzööschen Revolutschoonsklenner | *00-900CM*–*00-899DCCCXCIX* -900–-899 |
| Hebrääschen Klenner | 4652–4653 |
| Hindu-Klenner |
|  – *Vikram Sambat* | 948–949 |
|  – *Shaka Samvat* | 814–815 |
| Iraanschen Klenner | 270–271 |
| Islaamschen Klenner | 278–279 |
| Japaanschen Klenner |
|  – Nengō (Ära): | Kampyō 4–Kampyō 5 |
|  – Kōki | 1552 |
| Koptischen Klenner | 608–609 |
| Koreaanschen Klenner |
|  – *Dangun-Ära* | 3225 |
|  – *Juche-Ära* | -1019 |
| Minguo-Klenner | -1019 |
| Olympiaad von de Neetied | *N/A* |
| Seleukidischen Klenner | 1203–1204 |
| Thai-Solar-Klenner | 1435 |

## Wat passeert is

## Boren

## Storven

* al-Mutamid (\* 842), de Abbasiden ehr föffteinst Kalif in de Johren vun 870 bit 892.
# Impstoff

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*
Normalerwiese sprütt een den Impstoff in enen Muskel
Een **Impstoff**, ook **Impfstoff**, **Empstoff**, **Entstoff**, raar ook **Vakzin(e)** is een Heelmiddel för’t Impen un vör de Krankheid schulen sall.

De grote Deel Impstoffe sind Aktivimpstoffe, de enen Wärkstoff binnen het, de dat Immunsysteem leert de Krankheed to betwingen, indem dat’t Immunsysteem Gedächtniszellen uutbild. Annerster wärkt Passivimpstoffe, de sik reinmaakt Antistoffe uut heeld Deren (ode raar ook uut Minschen) tohoopsett, man alleen een paar Weken för de Krankheed schuult.

Impstoffe richt sik toeerst gegen de Kiene van Infektschoonskrankheiden, sind man ook gegen Kreevt oder Allergien in Bruuk. Impstoffe hebbet een Antigeen oder ene DNA oder RNA binnen. Dat Antigeen is de Deel binnen den Impstoff, de dat Immunsysteem de Krankheid betwingen leert. Nipp un nau bekeken ligget up den Antigeen een oder mee Epitope, gegen de na dat Impen dat Immunsysteem sik verdeffendren leert het. Een Impstoff kann uut enen Antigeen van enen enkel Kien oder enen Mengelage uut verscheden Antigenen van verscheden Kienen sien. Af un an sind in den Impstoff ook Tosattstoffe binnen, so dat’t Heelmiddel beter wärken kann. As ene Folge van dat Impen wasst B-Gedächtniszellen, un bi welken Stoffen ook T-Gedächtsniszellen, ran, de Jare lang bestaan blievt un hölpt de Krankheed to betwingen, wenn een nochmaal med den Kien tomöte kümt.

## Literatuur

* Stanley Plotkin: *History of vaccination.* In: *Proceedings of the National Academy of Sciences.* Band 111, Nummer 34, August 2014, S. 12283–12287, doi:10.1073/pnas.1400472111, PMID 25136134, PMC 4151719 (fre’en Vulltext).
* Kristen A. Feemster: *Vaccines: What Everyone Needs to Know.* Oxford University Press, New York 2017, ISBN 978-0-19-027790-1.
* Akiko Iwasaki, Saad B. Omer: Why and How Vaccines Work. In: Cell. Band 183, Nr. 2, 15. Oktober 2020, S. 290–295, doi:10.1016/j.cell.2020.09.040, PMID 33064982, PMC 7560117 (friegen Vulltext) – (engelsch).
* Ian J. Amanna, Mark K. Slifka: Successful Vaccines. In: Current topics in microbiology and immunology. Band 428, 2020, S. 1–30, doi:10.1007/82\_2018\_102, PMID 30046984, PMC 6777997 (friegen Vulltext) – (engelsch).

## Nettverwiese

 **Impstoff**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.

* *Impstoffe.* Paul-Ehrlich-Institut, 21. November 2019; afropen an’n 25. April 2021.
* *VIEW-hub.* International Vaccine Access Center (IVAC), Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health; afropen an’n 11. Januar 2022 (engelsch, Impfstoffe, Einführung und Verwendung von Impfstoffen, Impfgerechtigkeit, Impfstoff-Studien).
* *Impfstoffe – wirksam und gut verträglich.* In: *kindergesundheit-info.de*, BZgA: *Bundeszentrale für gesundheitliche Aufklärung*
* *The History of Vaccines.* The College of Physicians of Philadelphia (engelsch)
* Emily K. Brunson: *vaccine.* In: *britannica.com.* Encyclopædia Britannica, 23. November 2021; afropen an’n 6. Januar 2022 (engelsch).
# 608

◄ |
6. Johrhunnert |
**7. Johrhunnert**
| 8. Johrhunnert
| ►

◄◄ |
◄ |
604 |
605 |
606 |
607 |
**608**
| 609
| 610
| 611
| 612
| ►
| ►►

| 608 in annere Klenners |
| --- |
| Ab urbe condita | 1361 |
| Armeenschen Klenner | 56–57 |
| Äthioopschen Klenner | 600–601 |
| Badi-Klenner | -1236–-1235 |
| Bengaalschen Klenner | 14–15 |
| Berber-Klenner | 1558 |
| Buddhistischen Klenner | 1152 |
| Burmesischen Klenner | -30 |
| Byzantinschen Klenner | 6116–6117 |
| Chineeschen Klenner |
|  – Ära | 3304–3305 oder 3244–3245 |
|  – 60-Johr-Zyklus |
Füür-Haas (丁卯,
4)– Eer-Draken (戊辰,
5) |
| Franzööschen Revolutschoonsklenner | *0-1184M CLXXXIV*–*0-1183M CLXXXIII* -1184–-1183 |
| Hebrääschen Klenner | 4368–4369 |
| Hindu-Klenner |
|  – *Vikram Sambat* | 664–665 |
|  – *Shaka Samvat* | 530–531 |
| Iraanschen Klenner | 14 BP–13 BP |
| Islaamschen Klenner | 14 BH–13 BH |
| Japaanschen Klenner |
|  – Kōki | 1268 |
| Koptischen Klenner | 324–325 |
| Koreaanschen Klenner |
|  – *Dangun-Ära* | 2941 |
|  – *Juche-Ära* | -1303 |
| Minguo-Klenner | -1303 |
| Olympiaad von de Neetied | *N/A* |
| Seleukidischen Klenner | 919–920 |
| Thai-Solar-Klenner | 1151 |

## Wat passeert is

* Eochaid I. wárrt König vun Dalriada.

## Boren

## Storven
# Jangtsekiang

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

| Jangtsekiang

Yangtze, Cháng Jiāng, 长江 |
| --- |
| Laag | China Volksrepublik Volksrepublik China |
| De Jangtsekiang mit sienen Siedenströöm un Afströömgebeed |
| Stroomsystem | Jangtsekiang |
| Läng | 6.300 km |
| Afströömrebeed | 1.800.000 km² |
| Born | Dangqu in de Chinesischen Autonomen Region Qinghai (op 5.200 m över de See) |
| Koordinaten Born: | 33° 40′ N, 92° 54′ O |
| Münn | Oostchineesche See (op 0 m över de See) |
| Koordinaten Münn: | 31° 43′ N, 122° 56′ O |
| linke Blangenströöm | Min, Jialing, Han, Yalong, Wu |
| rechte Blangenströöm | Tongtian, Dadu, Baishuijiang, Min |
| Seen | Qinghai Lake |

De **Jangtsekiang** (ook bekandt as **Yangtze**) is en Stroom in China. De Jangtsekiang is med sienen wat över 6.300 Kilometer de längste Stroom in Asien un de drüddlängste in de Welt. De Stroom hett sien Born in de region Qinghai in Tibet un mündt denn in de Oostchineesche See. De Jangtsekiang löppt dör verscheden Landschoppen un Regionen in China un hett en bedüden Rull in de chinesische Historie un Kultuur. De Stroom is en wichtige Levenader för de Minschen, de an sienen Ufer woont.

De Jangtsekiang un siene Siedenströöm speelt en grote Rull för de Weerdschop in China, as en wichtigen Transportweg för de Scheepfaart un as Born Energie to winnen. De Stroom is man ook en wichtige Touristenattraktschoon un treckt vele Touristen an, de sik de schöne Landschoppen ankieken wilt.

## Biller

* Jangtsekiang bi Chongqing
* Jangtsekang in de Qutang-Slucht bi Changjiang
* Sunnenundergang över den jangtsekaing
* Dreesluchentendamm
* Münn bi Shanghai
* Kaarte Jangtsekaing

## Weblenken

 **Yangtze River**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.

Yangtze River - Encyclopædia Britannica Artikel up Engelsch
"Yangtze River set for environmental overhaul" - Artikel över de Umweltanpassungen vun de Jangtsekiang
# SARS-CoV-2

Dat SARS-CoV-2-Virion
Bi **SARS-CoV-2** (Sars-CoV-2, *Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2*, „Swaar akuut Atenwegsyndrom Coronavirus 2“; vörmals *2019-nCoV, 2019-novel Corona virus*, *neeaardig Coronavirus 2019* un *Wuhan-Coronavirus*) hannelt sik dat um en Coronavirus, dat in'n Januar 2020 in de Stadt Wuhan (Provinz Hubei) in China to'n eersten Mol upkamen weer. Dat Virus lööst de Süke mit Naam COVID-19 (*Corona virus disease 2019*) ut un is de Grund för de COVID-19-Pandemie, de vun de WHO toeerst as *Gesundheitliche Noot vun internatschonalen Betog* un an'n 11. März 2020 as Pandemie taxeert wurrn is. Wenn dor över snackt warrt, warrt dat Virus meist (na de Virus-Familie) *neeaardig Coronavirus*, *nee Coronavirus*, *Coronavirus* oder bloß man *Corona* nömmt. Hen un wenn lutt sien Naam ok na de Süke, de dat utlösen deit, *Covid-19-Virus*

## Wie dat Corionavirus to’n eersten Mol faststellt wurrn is

In’n Dezember 2019 is in de Stadt Wuhan in China miteens en grote Tahl vun Lungensweren uptreden, wo nich kloor weer, wie de tostanne kamen weern. An’n 30. Dezember 2019 hett de chinees’sche Dokter Li Wenliang siene Dokter-Kollegen in en WeChat-Gruppen vun seven Patienten vertellt, bi de Verdacht up Infektschoon mit dat SARS-Virus bestunn. Se wurrn all in dat Zentralkrankenhuus Wuhan behannelt. De Behörde för Kuntroll un Präventschoon vun Süken (*Chinese Center for Disease Control and Prevention*) hett denn an’n 31. Dezember 2019 en Grupp na de Stadt henstüert. An’n sülvigen Dag hefft de chinees’schen Behörden bi dat China-Kontor vun de WHO offiziell Bescheed seggt, datt in’n Dezember 2019 in Wuhan en Reeg vun Lüde en dannige Lungensweer kregen harr un datt annahmen wurrn is, dorachter stunn en bit dorto man unbekannten Erreger. Bit to’n 3. Januar sünd 44 Kranke bi de WHO mellt wurrn, dormank en Reeg vun Swaarkranke. Vundeswegen, datt en Reeg vun düsse Kranken up den Groothannelsmarkt för Fisch un Seefrüchte in Wuhan as Höker oder Verköper arbeit‘ harrn, is annahmen wurrn, up düssen Markt harrn se sik all toeerst ansteken. An’n 7. Januar 2020 hett de chinees’sche Viroloog Xu Jianguo (徐建国) bekanntgeven, datt sik dat bi den Erreger vun de Süke um en bitherto unbekannt Coronavirus hanneln dö. Xu weer as Baas mit dat Utfinnen vun den Virus befaat. Rutfunnen harrn se dat Virus dör Bloot, dat se bi 15 Kranke afnahmen harrn, un ok dör Afstreeke ut’n Strott bi desülvigen Lüde. De WHO hett dat an’n 9. Januar utdrücklich richtig nömmt. An’n 13. Januar 2020 is de ganze DNA-Sequenz vun düt nee Virus bi de Genbank vun dat National Center for Biotechnology Information (GenBank-Nummer MN908947) achter leggt wurrn. Gegendes is ok en eerst Verfahren to’n Nahwies vun dat nee Virus publizeert wurrn.

## Belege

## Weblenken

 **SARS-CoV-2**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.
# Born (Historie)

Breev von Friedrich Schiller, 1782
En **Born** sünd in de Histoorsche Wetenschop „all Texten, Gegenstänn oder Umstänn, wo een över de verleden Tied wat ut rutfinnen kann“. De Borns mütt stracks vun de Sekundärliteratur afgrenzt weern, also vun de Fackböker, de över en Saak schreven wurrn sünd. Borns sünd sunnerlich Oorkunnen, annere ole Schriften, Biller un Saken ut de Tied, wo een sik mit befaten deit. Wenn dat över de Steentied geiht, gifft dat keen schriftliche Borns, vunwegen datt dat dormols noch keen Schrift geven hett. Borns sünd denn Steenwarktüüch, de funnen wurrn sünd un all annere Överresten ut de Tied. Wenn dat um de Antike geiht, denn so sünd Fundstücken vun de Archäologie Borns, man ok Schriften (ok nee rutgeven), Kunstwarken un Bowarken. Just so bi dat Middelöller oder noch jüngere Tieden: Borns sünd jummers Saken, de ut de Tied sülms herstammen doot un us vundagen noch wat över de Tied vertellen könnt. De Böker un Upsätz, de hüdigendags (oder jedenfalls in latere Tied) över de Periood schreven weert, wo dat um geiht, sünd keen Borns, man Sekundärliteratur.

## Belegen
# 314 v. Chr.

◄ |
5. Johrhunnert v. Chr. |
**4. Johrhunnert v. Chr.** |
3. Johrhunnert v. Chr. |
►

◄◄ |
◄ |
318 v. Chr. |
317 v. Chr. |
316 v. Chr. |
315 v. Chr. |
**314 v. Chr.** |
313 v. Chr. |
312 v. Chr. |
311 v. Chr. |
310 v. Chr. |
► |
►►

## Wat passeert is

### Tweeten Samnitenkrieg

* In den Tweeten Samnitenkrieg erovert de Römers Sora. En Reeg vun Städer vun de Aurunkers, dormank Minturnae, staht up gegen Rom, man weert dalsslahn. Ok Luceria harr bi den Upstand mitmaakt; hier grünnt de Römers en nee Kolonie mit 2.500 Siedlers. Bi Capua könnt de Römers de Samniten slahn un folgt jem bit vor ehre Hööftstadt Bovianum. Dor blievt se over Winter.

## Boren

## Storven
# Ridder

Dit Woort hett noch annere Bedüden: kiek dorför ünner Ridder (Mehrdüdig Begreep).

En **Ridder** (m.) is in dat Medeloller een vun den leegeren Adel wesen, de en Peerd harr un to’n Ridder slahn weer.

## Historie

Al in de Römertied geev dat Ridders, wat Soldatens weern, de op een Peerd seeten un de Riederee utmookt harrn. In dat Middeloller güng dat den los, dat Karl de Grote een Heer vun Panzerrieders opstellt harr. De mööten sülvens för ehr Peer un de Rüstung sorgen. För ehrn Deenst kreegen se denn Land towiest. Dat weer ehr Lehn, vunwegen dat dat vunn den König utlehnt weer.
Denn fungen de Ridders an, Borgen to baun. Un moken sick de Buurn to Knechten. Welk güngen ook dorto över, Kooplü uttorööven.

As dat Scheetgewehr opkeem, dor güng dat mit de Ridder un de Riddertied to Enn. Dat weer, as de Törken vör Wien stahn deen (12. September 1683).
# 123 v. Chr.

◄ |
3. Johrhunnert v. Chr. |
**2. Johrhunnert v. Chr.** |
1. Johrhunnert v. Chr. |
►

◄◄ |
◄ |
127 v. Chr. |
126 v. Chr. |
125 v. Chr. |
124 v. Chr. |
**123 v. Chr.** |
122 v. Chr. |
121 v. Chr. |
120 v. Chr. |
119 v. Chr. |
► |
►►

## Wat passeert is

* Dat Röömsche Riek nümmt de Balearen in. Quintus Caecilius Metellus Balearicus grünnt de Städer Pollentia (hüdigendags Alcúdia) un Palma).

## Boren

## Storven