Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Fabrikatschoon

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*
Fabrikatschoon van enen Auto bi Tesla inc.
**Fabrikatschoon** betekent de Produktschoon van Göder, Warkstoffen un Materialen in enen groten industriellen Maat binnen ene Fabrik. Daar höört ook de grote Poduktschoon van groten, kumplexen Delen to, de vele Schreed bruukt bet se fardig sind, man de Produktschoon van lüttken Saken is Fabrikatschoon.

## Kiek ook bi

* Industrie

## Nawiese
# 21. Johrhunnert

19. Johrhunnert |
20. Johrhunnert |
**21. Johrhunnert**

Dat **20. Johrhunnert** füng an’n 1. Januar 2001 un geiht bit to’n 31. Dezember 2100.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 |
| 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 |
| 2021 | 2022 | 2023 | 2024
 |
# Militär

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*
**Militär** sünd de **Strietkräft** vun en Staat oder vun en Grupp vun Staten, de sik tosamenslaten hefft. Düsse Strietkräft staht ünner Wapen un schöllt sik nödigenfalls mit Gewalt to Wehr setten gegen Truppen, de angriepen doot, oder schöllt ok süms angriepen. Tomeist schöllt se dor ok för sorgen, dat dat binnen en Staat Roh un Freden gifft.

Dat Woort „Militär“ kümmt vun dat franzöösche Woort *militaire*, wat nu wedder vun dat latiensche *militaris* kümmt, wat so veel heten deit, as „wat den Kriegsdeenst angeiht“. Dat Woort *militaris* hett siene Wuddel in *miles*, wat eenfach „Suldat“ heten deit.

Kompanie vun de Garde ut Öösterriek
## Wat vun en Rull dat Militär speelt

Dat Militär hett de Upgave, in en Striet mit en butenlannschen Fiend düssen Fiend ünner to kriegen (Anners as de Polizei, de düsse Upgave binnenlannsch övernümmt). Fröher bedüüd dat tomeist, dat Kriegen föhrt wurrn sünd. Hüdigendags heet dat jummers mehr, dat de Freden sekert un bewahrt weern schall tosamen mit Truppen vun annere Länner, as in Bosnien-Herzegowina, in dat Kosovo, oder in Afghanistan un in de Midden vun Afrika.

Hüdigendags warrt dat Militär ünnerdeelt in de dree *Deelstrietkräft* Landmacht, Marine (Seemacht) un Luftmacht. In en Reeg vun Länner gifft dat noch annere Deelstrietkräft. In de düütsche Bundswehr gifft dat woll noch den Zentralen Deenst vun de Sanitäters un de Basis vun de Strietkräft, man de weert nich as Deelstrietkräft gellen laten, man höört to den Ünnerdeel vun de Organisatschoon to. Just so is dat mit de Natschonalgarde in de USA.

In Staten, de demokraatsch regeert weert, gifft dat en Unnerscheed twuschen de Polizei, de för de Sekerheit binnen dat Land tostännig is, un dat Militär. Man in Länner mit en Diktater is dat een mit dat annere dörmengelt. Faken hett dat Militär dor Polizeiupgaven. Dor schöllt denn upsternaatsche Lüde mit dalböögt weern.

Bi dat Militär gifft dat verscheden Deenstgraden. Dor is mit klar stellt, wer dor dat Seggen hett. Wer to dat Militär tohören deit, de mutt dor mit reken, dat sien persönliche Freeheit Grenzen hett un dat de Grundrechten för em bloß to'n Deel gellen doot.

All Strietkräft mütt

* ünner en gemeensam Kummando stahn. Düt Kummando is verantwoortlich gegen den Staat över
* sik unnerscheden vun de Zivilisten. Dor dreegt se Uniformen üm un Rangteken
* en System hebben, wo dat ganz kloor in regelt is, wer befehlen un wer hören mutt
* de Wapen apen wiesen.

* Hans Delbrück: *Geschichte der Kriegskunst im Rahmen der politischen Geschichte*, 4 Bn., [Berlin 1900–1920], nee upleggt bi: Walter de Gruyter, Berlin 2000, ISBN 3-11-016886-3.

 **Militär**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.

 Op Wikiquote gifft dat Zitaten to, över oder vun „Militär“ (hoochdüütsch).
# Geldsoort

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*
Bankschiene ut verschedene Länner
En **Geldsoort** (hoochdüütsch *Währung*) is de Form vun dat Geld, de in en Staat oder Statenbund (as de EU) rutgeven warrt un to'n Hannel un to'n jede Aart vun Betahlen bruukt warrt. Hüdigendags gifft dat över de ganze Welt hen mehr as 160 amtliche Geldsorten, man bloß de US-Dollar un, mit de Tied jummers mehr, de Euro weert as Leitgeldsoort ankeken. Denn gifft dat ok noch Kumplementäärgeldsorten, de in verscheden Kuntreien an Steed vun dat amtliche Geld bruukt weern könnt.

## De Geldsorten ehr Pries

De meisten Geldsorten weert an de internatschonalen Devisenmarkten hannelt. De Pries, de dor för en Geldsoort uthannelt warrt, heet Wesselkurs.

## Updeelung

Meist all Geldsorten staht up den Grund vun dat Dezimalsystem. Dat bedutt, dat gifft en Hööfteenheit (t.B. Euro) un ene Unnereenheit (t.B. Cent), un de Unnereenheit maakt den Hunnertsten Deel vun den Weert vun de Hööfteenheit ut.

## Finanzministers un Zentralbanken

In de verschedenen Länner hett de Finanzminister oder de Zentralbank en Oog up de Geldsoort un befaat sik mit Geldsortenpolitik. In meist all westlichen Länner hett de Finanzminister, un mit em de Regeern, avers nich veel in de Geldsortenpolitik to seggen. De Zentralbanken sünd wiethen free un autonom.

## Kiek ok bi

* ISO 4217 (List vun de amtlichen Geldsorten in de ganze Welt)
* Bitcoin

## Footnoten
# Insel

Dit Woort hett noch annere Bedüden: kiek dorför ünner Insel (Mehrdüdig Begreep).

Cíes-Eilannen in Galicien
Eiland von Fidschi
Een **Insel** oder **Eiland** is een Lann, wat an all Sieden Water hett un wat lütter is as een Eerddeel.

Lütte Inseln hebbt ok anner Namens: Warder un Werder, wat Inseln in een Stroom sünd. Oie, wat vun dat dänsche Ö kümmt. Dat dormit verwandte fraasche Suffix -oog steiht ok för Insel, t.B. Langeoog, Norderoog, Spiekeroog.

Wenn een Insel bi hoge Stormflood ünnergahn kann, denn is dat een Hallig. Un wenn dat ok süns passert un dor nich jümmers een op wahnt, denn snackt wi vun Sand oder en Plaat.

De gröttsten Inseln op de Eer sünd Gröönland, Nieg Guinea un Borneo.

Inseln in de Noordsee sünd t.B. Helgoland, Römö, Fanö, Mandö, Sylt, Amrum, Nordstrand, Pellworm, Föhr, Hallig Hooge, Hallig Langeneß, Neewark, Langeoog, Wangeroog, Spiekeroog, Schiermonnikoog, Texel.

In de Oostsee sünd t.B. Laesö, Seeland, Fünen, Aerö, Fehmarn, Mön, Falster, Lolland, Poel, Rügen, Usedom, Wollin, Bornholm, Gotland, Öland, Ösel.

Dat gifft ok beröhmte Eilannen un Inselkeden in den Pazifik, so as Hawaii, Tahiti, Samoa un Tonga.

## Kiek ok bi

* List von de gröttsten Eilannen op de Welt

## Weblenken

 **Insel**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.
# Gele Stroom

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

| Gele Stroom

Huang He, 黄河 |
| --- |
| Laag | China Volksrepublik Volksrepublik China |
| Loop van den Stroom |
| Stroomsystem | Gele Stroom |
| Läng | 5.464 km |
| Afströömrebeed | 752.443 km² |
| Born | Tibet in China (op 4.500 m över de See) |
| Koordinaten Born: | 33° 19′ N, 91° 11′ O |
| Münn | Gele See (op 0 m över de See) |
| Koordinaten Münn: | 36° 52′ N, 120° 43′ O |
| linke Blangenströöm | Wei, Tong, Kuo, Dahei He, Qingtong Gorge, Qin |
| rechte Blangenströöm | Hekouji, Keshan, Zuli, Zhaling, Daxia |
| Seen | Zagunao, Tingri, Dingqing |

De **Gele Stroom**, ook **Huang He**) is de tweedlängste Stroom in China un achtlängste up de Welt. De Gele Stroom is en bedüüdsamen Stroom in China siene Historie un Kultuur un dörlöppt verscheden Landschoppen un De Gele Stroom sien Born is in Tibet un mündt denn in’n Noorden van China in den Bohai Gulf in de Gele See Noorden van China. De Stroom hett en lange Historie vun Überfluten un Deichenbau in China un is en wichtigen Levenader för de Lüüd, de an sienen Ufer leevt.

Den Namen dregt de Stroom wegen siene gele Klöör, de dat Löss, dat Siedenströöm in den Stroom spöölt, maket. Dat Löss, dat de Gele Stroom verdeelt make dat Land ümmeto besunder fruchtbar. In de Historie van China kam dat Water man ook faken över de Över un het wiede Gebede flood. Daar het de Stroom faken sienen Loop düchtig bi wandeld.

## Biller

* Münn van den Gelen Stroom in de Chineesche See
* De Gele Stroom bi Sanmenxia, Henan
* Loop van den Gelen Stroom in de Historie

## Weblenken

 **Yellow River**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.

* Yellow River - Encyclopædia Britannica Artikel up Engelsch
# Jerusalem

Dit Woort hett noch annere Bedüden: kiek dorför ünner Jerusalem (Mehrdüdig Begreep).

 *Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

| Wapen/Flagg | Koort |
| --- | --- |
|
 |  |
| Basisdaten |
| Israel Israel
Bezirk Jerusalem |
| Flach: | 125,42 km² |
| Inwahners: | 936.425 |
| Inwahnerdicht: | 7.466,3 Inwahners pro km² |
| Postleettall: | 91000–91999 |
| Vörwahl: | 2 |
| Geograafsche Laag: | 31° 47′ N, 35° 14′ O |
| Grenzen bi OSM: | 1381350  |
| Börgermeester: | Mosche Lion |
| Websteed: |  |
|  |

**Jerusalem** (hebrääsch ירושלים/ *Jeruschalajim*, araabsch: القدس/ *al-Quds (asch-Scharif)*, „de Hillige“, ooldgreeksch Ἱεροσόλυμα (Ierosólyma), latiensch *Hierosolyma*) is de Hööftstadt vun den Staat Israel. Se liggt in de Bargen vun Judäa un dor leevt 747.600 Inwahners (2007). In Jerusalem sünd de Seet vun den Präsidenten vun Israel, de Knesset, Institutschonen vun de Judikative un de Exekutive vun Israel, de Hebrääsche Universität, de 1918 grünnt wurrn is, un de Denkstäe för den Holocaust, Yad Vashem.

Jerusalem is üm 1800 v. Chr. to'n eersten Mol nömmt wurrn un is en vun de öllsten bekannten Städer vun de Welt. In düsse Stadt kaamt veel Kulturen vun de Antike un de Moderne tohopen. De Ooldstadt vun Jerusalem is updeelt in dat jöödsche, christliche, armeensche un musliemsche Viddel. En Muur geiht üm de ganze Ooldstadt umto.

Wie dat politisch um Jerusalem steiht, is heel un deel umstreden. De Stadt is Deel vun den Nahoost-Konflikt. De ööstliche Deel vun de Stadt mit siene bedüdenden Stäen för de jöödsche, christliche un musliemsche Religion schall na den Willen vun Palästinenser-Organisatschonen Hööftstadt vun en tokünftigen palästinens'schen Staat weern.

Panaroma vun Jerusalem

 **Jerusalem**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.
# Maryland

Dit Woort hett noch annere Bedüden: kiek dorför ünner Maryland (Mehrdüdig Begreep).

Laag vun Maryland binnen de USA
Flagg vun Maryland
**Maryland** is en Bundsstaat vun de USA. He hett 5.296.486 Inwahners (Stand 2005) op en Rebeet vun 32.160 km². De Hööftstadt is Annapolis.

## Historie

Maryland weer vun’n 28. April 1788 af an Deel vun de USA.

## Politik

Maryland is opdeelt in 24 Kreise (Countys):

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Allegany County
* Anne Arundel County
* Baltimore
* Baltimore County
* Calvert County
* Caroline County
* Carroll County
* Cecil County
* Charles County
* Dorchester County
* Frederick County
* Garrett County
 | * Harford County
* Howard County
* Kent County
* Montgomery County
* Prince George's County
* Queen Anne's County
* St. Mary's County
* Somerset County
* Talbot County
* Washington County
* Wicomico County
* Worcester County
 |  |

## Weblenken

* Websteed vun Maryland (engelsch)

Versteken

US-Bundsstaten

Alabama |
Alaska |
Arizona |
Arkansas |
Colorado |
Connecticut |
Delaware |
Florida |
Georgia |
Hawaii |
Idaho |
Illinois |
Indiana |
Iowa |
Kalifornien |
Kansas |
Kentucky |
Louisiana |
Maine |
Maryland |
Massachusetts |
Michigan |
Minnesota |
Mississippi |
Missouri |
Montana |
Nebraska |
Nevada |
New Hampshire |
New Jersey |
New Mexico |
New York |
North Carolina |
North Dakota |
Ohio |
Oklahoma |
Oregon |
Pennsylvania |
Rhode Island |
South Carolina |
South Dakota |
Tennessee |
Texas |
Utah |
Vermont |
Virginia |
Washington |
West Virginia |
Wisconsin |
Wyoming
# Johr

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*
Dat **Johr** (latiensch *annus*) is en Tieteenheet. Dat Eenheetenteken för dat Johr is *a*.

Dat gifft en poor Definitschoonsmeuglichkeeten för dat Johr:

* Astronomsche Definitschonen
	+ Siderisch Johr: Dat is de Tiet, de de Eer bruukt, üm eenmol üm de Sünn rümtolopen. De Ümloop is denn üm, wenn de Eer in de sülve Positschoon to een bestimmten Steern steiht, in de se ok to Anfang stunn, dat heet, se hett en 360° Törn maakt. No disse Definitschoon hett een Johr 365,25636042 Daag.
	+ Tropisch Johr: Dat is de Tiet, de twüschen twee Fröhjohrsdagunnachtlieken vergeiht, also de Eerass weer in de lieke Winkel to de Sünn steiht. De Ünnerscheed to dat siderische Johr is dör de Präzession to verkloren. No dat tropische Johr richt sik ok uns Klenner. No disse Definitschoon hett een Johr 365,24219879 Daag.
	+ Anomalistisch Johr: Dat is de Tiet, de twüschen twee Dörgäng dör dat Perihel vergeiht. (365,26 Daag).
	+ Platonisch Johr: Dat is de Tiet, de de Eerass för een Ümlop op de Kegelmantel bruukt, de vun de Präzession beschreven ward. Een Platonisch Johr duert 25.700 tropische Johr.
* Julianisch Johr: Dörsnittliche Läng vun dat Johr no de Juliaansche Klenner (365,25 Daag).
* Gregorianisch Johr: Dörsnittliche Läng vun dat Johr no de Gregoriaansche Klenner (365,2425 Daag).
* Börgerlich Johr (Klennerjohr): 365 oder 366 Daag, indeelt in twölv Maanden un in 52 oder 53 Weeken.

## Kiek ok

* Klenner, Schaltjohr, Johrstiet, Jubeljohr, Sabbatjohr.
# Mathematik

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*
De **Mathematik** is een formale Wetenskap, de, döör logiske Definitschonen sülvst skapene Strukturen, unnersügt. Se is uut et Riäken un Miäten hervörkuomen un daint as Behülpswetenskap för annere Wetenskapen so as Physik, Chemie, Biologie, Spraokwetenskap un alle Ingenieurwetenskapen.

## Geschichte

Mit den Begreep Mathematik wurr ehrmaals de gesamte Wetenschop betekent. Eerst laterhen, as de Wetenschop sik in enkelte Dele upklöven de, verstund man unner Mathematik dat, wat man ok vundaag darunner versteiht, nämlich de Lehr van de Tahlen un Formen. Woans un wennehr de Mathematik ehren Anfang nehm, dat lett sik nich mehr faststellen. Se existeert al so lang, as dat Minschen gifft. Tominnst existeer se al bi de eersten Minschen, wenn de t.B. dat Wild in glieke Delen updelen mussen un denn nix anners deen, as mit Bröök to reken. De Mathematik geiht up socke eenfachen Vörgänge trüch.

## Rullen vun de Mathematik in de Wetenschoppen

Of de Mathematik en Natuurwetenschop is, warrt al lang diskuteert: Wiel de Mathematikers nix mit de Natuur in den strengen Sinn to doon hett, meent wecke Lüüd, dat de Mathematik keen Natuurwetenschop sien kann. Aver an wecke Universitäten gifft dat ok en Dr. rer.nat., wenn en Mathematiker in Mathematik promoveert hett, wiel de Mathematikers dor bi de natuurwetenschopliche Fakultät höört. Op de Fraag, to "welk" Wetenschoppen de Mathematik höört, gifft dat woll keen rechte Antwoort, man en Sellschopswetenschop is dat woll nich.

## Indelen vun de Mathematik

De Mathematik kann in twee grote Rebeden indeelt warrn, de **Reine Mathematik** un de **Anwennte Mathematik**.

To de *Reine Mathematik* höört disse Delen:

* Algebra (t.B. elementare oder algebraische Tallentheorie, Algebra, Geometrie)
* Analysis (t.B. Analysis, Funkschonentheorie - dat is de "Analysis", de sik mit de komplexen Tallen befaat -, gewöhnliche un partielle Differentialglieken)
* Topologie (t.B. mengentheoretische odder algebraische Topologie)

un in de *Anwennte Mathematik* gifft dat disse Delen:

* Numerik (t.B. vun Differentialglieken, lineare Gliekensystemen oder vun dynamischen Systemen)
* Stochastik
* Kombinatorik (de Wetenskap van't tällen)
* Graphentheorie

De wichtigsten Deelrebeden vun de Mathematik

Logik • Koppelkünn • Algebra (Abstrakte Algebra - Lineore Algebra) • Diskrete Mathematik • Tallentheorie • Analysis • Geometrie • Topologie • Anwennt Mathematik • Wohrschienlichkeit • Statistik
# Alexandria

| Wapen/Flagg | Koort |
| --- | --- |
|
 |

|  |
| --- |
|  |

 |
| Basisdaten |
|
Gouvernement Alexandria |
| Flach: | 2.523 km² |
| Inwahners: | 5.362.517 |
| Inwahnerdicht: | 2.125,5 Inwahners pro km² |
| Postleettall: | 21500 |
| Vörwahl: | 03 |
| Geograafsche Laag: | 31° 12′ N, 29° 54′ O |
| Websteed: |  |
| Koort |

**Alexandria** oder **Alexandrien** (greeksch *Αλεξάνδρεια, Alexándreia*, nah Alexander den Groten; up araabsch الإسكندرية, *al-Iskandariyya*) is en Habenstadt an de Küst vun de Middellandsche See in Ägypten. Se is de Hööftstadt vun dat Gouvernement Al-Iskanderiyya. Alexandria liggt man just över NN up en smalle Halfinsel an den westlichen Arm vun den Nil-Stroom in dat Nildelta. Na Kairo sünd dat 225 km, de Stadt Rosette liggt man 65 km ööstlich. In'n Süden vun de Binnenstadt liggt dat Mareotis-Meer, in'n Norden is de vörmolige Insel mit dat Pharos-Lüchtfüer hüdigendags to'n Halfinsel wurrn un Deel vun den Fasten Wall.

## Inwahners

In de Stadt leevt hüdigendags 4,31 Mio. Inwahners Dor is Alexandria hüdigendags de tweet gröttste Stadt vun Ägypten mit. Wenn een de Inwahners dor umto noch mitreken deit, denn so leevt dor 4,54 Mio. Minschen. Dor is dat de veert gröttste Stadt in Noordafrika mit un de teint gröttste Stadt in ganz Afrika.

## Belege