Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Oulu

**Oulu** (sweedsch Uleåborg) is een Stadt in Finnland un de Hööftstadt van de glieknaamige Provinz Oulu (Oulun lääni).

Dorneben is Oulu de an wietsten in Noorden liegend Grootstadt in Westeuropa, de wichtigste Stadt in Noord-Finnland un de sössgröttste Stadt van Finnland. 129.800 Lüüd leven do up een Flach van 449,2 km² (dor sünd denn all een paar Ingemeendungen mit drin).

Fröher weer Oulu bekannt för Holtteer un Lachs, hüdtodaag aber för Informatschoonstechnologie un för Erholung und Entspannung (Wellness). Aber Holtverarbeitung, Papier- und Stahlproduktschoon givt dat dor ok noch. Een Floghoben liggt dicht bi un een Universität hebbt se dor ok (Universität Oulu).

De Naam van de Stadt (fröher: „Owla“ oder „Oula“) kummt ut de saamsche Spraak un bedütt so völ as Hochwater oder flotend Water.

Oulu is an 8. April 1605 van König Karl IX. van Sweden gründ wurrn un hett fief Johr later al dat Stadtrecht kregen. 1776 is se denn Hööftstadt van de Provinz Oulu wurrn. 1822 is dor een groot Füer ween, worbi Oulu meest vullständig afbrennt is. Een Johann Albrecht Ehrenström hett denn de Plans makt, nah de Oulu weer ne baut wurrn is.
# Spetschale Relativitätstheorie

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

De Begrünner vun de Relativitäts­theorie Albert Einstein üm 1905
De **spetschale Relativitätstheorie**, kort ook **SRT**, betekent in de Physik ene Theorie, de beschrivt woans sik Objekten un Feller dör Ruum un Tied beweegt. Se buut up dat Relativitätsprinzip in de Mechanik up, dat Galileo Galilei updeckt harr.

As Beginn för spetschale Relativitätstheorie geld Einstein sien Artikel *Zur Elektrodynamik bewegter Körper,* de 1905 ruutkeem. In’n Artikel geit he wied över de Vörarbeid vun Hendrik Antoon Lorentz un Henri Poincaré. De Theorie beschrivt Referenzsystemen, de sik beweegt, relativ toeenanner, so dat se boold den Namen „Relativitätstheorie“ kreeg. 1915 Einstein het de Theorie in *spetschale Relativitätstheorie* ümnöömt, as he de allgemene Relativitätstheorie (ART) ruutbrochte. De ART is allegemener as de SRT un beschrivt ook woans de Gravitatschoon warken deit.

## Literatuur

* Albert Einstein: *Zur Elektrodynamik bewegter Körper.* In: *Annalen der Physik und Chemie.* 17, 1905, S. 891–921 *(PDF).* Upropen den 23. März 2023.

*Zur Elektrodynamik bewegter Körper* (Wikibooks).
* Albert Einstein: *Ist die Trägheit eines Körpers von seinem Energieinhalt abhängig?* In: *Annalen der Physik.* 18, 1905, S. 639–643; *(PDF).* Upropen den 23. März 2023.
* Albert Einstein: *Über die spezielle und allgemeine Relativitätstheorie.* Springer, Berlin 2001, ISBN 978-3-540-87776-9.
* Hermann Bondi: *Einsteins Einmaleins. Einführung in die Relativitätstheorie.* Fischer, 1974, ISBN 3-436-01827-9.
* Max Born: *Die Relativitätstheorie Einsteins.* Springer, o. J, 2003, ISBN 978-3-642-32357-7.
* Jürgen Freund: *Spezielle Relativitätstheorie für Studienanfänger.* vdf-Hochschulverlag, 2005, ISBN 3-7281-2993-3.
* Domenico Giulini: *Spezielle Relativitätstheorie.* Fischer, 2004, ISBN 3-596-15556-8.
* Hubert Goenner: *Spezielle Relativitätstheorie und die klassische Feldtheorie.* Elsevier – Spektrum Akademischer Verlag, München, 2004, ISBN 3-8274-1434-2.
* Johann Rafelski: *Spezielle Relativitätstheorie heute.* Springer Spektrum, Berlin 2019, ISBN 978-3-662-59419-3.

## Nettverwiese

 **Spetschale Relativitätstheorie**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.

* Interaktive Websteden mit Animatschonen to de Kinematik vun de spetschale Relativitätstheorie. (Memento von’n 1. Oktober 2020 in dat *Internet Archive*). (hoogdüütsch)
* *Einstein für Einsteiger: Spezielle Relativitätstheorie.* (Memento von’n 22. Oktober 2019 in dat *Internet Archive*). In: *Einstein Online* (Max-Planck-Institut für Gravitationsphysik). (hoogdüütsch)
* Franz Embacher: *Systematische Einführung in die spezielle Relativitätstheorie.* Universität Wien. (hoogdüütsch)
* Skripte to SRT un ART. (hoogdüütsch)

## Nawiese
# Sibirien

**Sibirien** (russ'sch Сиби́рь/Sibir') is de asiaatsch Deel vun de Russ'sche Födertschoon. He wiet sück vun de Ural bet to de russ'sche Pazifikküst. Sibirien billt keen administrative Eenheit, ahn is as en historsch Region to verstahn.

## Geograafsche Laag

Mit 38 Millionen Inwahners is Sibirien blots swaak besiedelt, de Bevölkerungsdicht liggt in'n Middel bi blots 2,9 Minschen pro km². De Bevölkerung konzentreert sückin en relativ smalen Striepen in'n Süden un Südwesten, wo de Transsibirisch Iesenbahn wichtige Grootstäder verbinnen deiht un Ackerbau mögelk is. Nowosibirsk, Omsk, Krasnojarsk, Tjumen, Tomsk, Irkutsk, Chabarowsk, Tschita, Ulan-Ude un de fernöstliche Pazifik-Metropole Wladiwostok hörrt to de gröttsten Städer in dissen Striepen.

## Geschicht

Hauptartikel: Geschicht vun Sibirien

## Etymologie

De Beteken "Sibirien" stammt vun dat törktatersch Woort "su-beri", wat översett "wannen Wildnis" bedüüd.

## Weblenken

 **Sibirien**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.

•
# 29. Juni

|  |
| --- |
| **Juni** |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |

 |

## Wat passeert is

### Politik un Sellschop

* 1312: Hinrich VII. warrt to'n Kaiser vun dat Hillige Röömsche Riek kröönt.
* 1976: De Seychellen wurrn unafhängig.
* 1996: Olafur Ragnar Grimsson warrt to'n Präsidenten vun Iesland wählt.
* 2007: Jens Böhrnsen övernimmt för en tweete Wahlperiood dat Amt as Bremer Börgermeester. As Lannsregeern vun Bremen deent nu de Senat Böhrnsen II

### Weertschop

* 1850: De Sassendre’er warrt as eerste Breefmark vun’t Königriek Sassen rutgeven.

### Religion

* 1951: Joseph Ratzinger warrt in den Dom to Freising to’n Preester weeht

## Boren

* 1613: Johann Henrich Voigt, düütsch Mathematiker, Astronom un Klennerschriever († 1691)
* 1726: Alexander Filippowitsch Kokorinow, russisch Architekt († 1772)
* 1879: Karl Schwering, düütsch Politiker († 1948)
* 1880: Ludwig Beck, düütsch General un Wedderstandskämper († 1944)
* 1881: Louis Trousselier, franzöösch Radrennfohrer († 1939)
* 1921: Pierre Viette, franzöösch Entomoloog un Lepidopteroloog († 2011)
* 1925: Giorgio Napolitano, italieensch Politiker un Staatspräsident († 2023)
* 1928: Ian Bannen, schottisch Schauspeler († 1999)
* 1930: Ernst Albrecht, düütsch Politiker un Ministerpräsident vun Neddersassen († 2014)
* 1976: Mohamed Bahari, algerisch Boxer
* 1993: Luise Kummer, düütsch Biathletin
* 1996: Bart Ramselaar, nedderlannsch Footballnatschonalspeler
* 1997: Ronja Stern, Swiezer Badmintonspelerin

## Storven

* 1875: Henry Doubleday, engelsch Entomoloog, Ornitholoog un Lepidopteroloog (\* 1808)
* 1918: Virgilio Fossati, italieensch Footballnatschonalspeler un -trainer (\* 1889)
* 1926: Friedrich Karl Ginzel, öösterrieksch Astronom (\* 1850)
* 1947: Bernhard Holtmann, plattdüütschen Schriever un Köster (\* 1873)
* 1951: Serse Coppi, italieensch Radrennfohrer (\* 1923)
* 1955: Max Pechstein, düütsch Maler un Grafiker (\* 1881)
* 1978: Erhard Asmus, plattdüütsch Schriever (\* 1907)
* 2007: Fred Saberhagen, US-amerikaansch Science-Fiction- un Fantasy-Schriever (\* 1930)
* 2018: Arvid Carlsson, sweedsch Pharmakoloog un Nobelpriesdräger (\* 1923)
* 2023: Alan Arkin, US-amerikaansch Schauspeler, Speelbaas un Schriever (\* 1934)
# Albaansche Spraak

| Albaansch |
| --- |
|
Snackt in | Albanien, Kosovo, Noordmakedonien, Italien, Grekenland, Serbien, Montenegro |
| Sprecher | bi 6 Mio. |
| Klassifikatschoon | * Indoeuropääsche Spraken
	+ **Albaansche Spraak**
 |
| Offitschell Status |
| Amtsspraak in | Albanien, in Delen vun Mazedonien un Montenegro |
| Spraakkoods |
| ISO 639-1 |
sq |
| ISO 639-2 | (B) alb | (T) sqi |

**Albaansch** (oder op albaansch: **Shqip**) is een Spraak, de vun üm und bi 6 Mio Lüüd op den Balkan snackt warrt. Disse Lüüd wahnt in Albanien, in’n Kosovo un in Noordmakedonien. Siet dat Medeloller gifft dat ok ’n poor Dörpen in Italien wo de Lüüd dat snackt. (De sünd utwandert, as de Osmanen Albanien besett harrn.)

Albaansch is een indoeuropääsche Spraak. Man dat gifft keen anner Spraak ut disse Familie, de mit Albaansch so richtig direkt verwandt is.

Albaansch gifft dat in twee Dialekten: Tosksch un Geegsch.