# Bibel

Gutenberg sien Bibel so as de in de USA utstellt is in de Bökeree vun den Kongress
De **BibelHebrääsch:* תנ״ך *tanakh*, *Greeksch:* η Βίβλος *hē biblos*) (ok **De Hillige Schrift**, **Dat Book**, **Gott sien Woort** oder **De Schrift**), vun Greeksch (τα) βίβλια, *(ta) biblia* (up platt: De Böker) is de hillige Schrift vun dat Christendom. Se hett twee Delen: dat Ole Testament un dat Niege Testament. Vunwegen datt dat ole Testament ok de Jöden ehr Hillig Schrift is, warrt dat ok de *jöödsche Bibel* nömmt.

## Spraken

De Bibel is öbersett in unbannig veel Spraken. Man to'n eersten Mal upschreven is se (so, as se hüde dorsteiht) man bloß in dree Spraken: In Hebrääsch sünd de mehrsten Deele vun dat Ole Testament upschreven und in Greeksch dat Nee Testament. Een paar Böker ut dat ole Testament (Daniel un Esra) sünd noch in Aramääsch schreven. Dat is Jesus siene Spraak, de sik vun dat 6. Johrhunnert vör Christus af an in Palästina utbreedt hett.

## Vertellen un Upschrieven

De Bibel is nich vun'n Himmel fullen. Anners, as dat in annere Religionen begäng is (kiek ok bi Koran), meent de meisten Christen nich, dat jem ehr Hillig Book vun Gott süms schreven is. Klaar is: In dat Ole un dat Nee Testament gifft dat allerhand Böker. Jedet is in sien Tiet vun sien Schriever oder ok vun mehr Schrievers schreven un tohopenstellt wurrn.

### Dat Ole Testament

Dat hett Hunnerte vun Johre duurt, bit dat ole Testament feerdig weer, so as dat nu vörliggen deit. Un ehr öberhaupt een Woort upschreven wurrn is, hett dat Hunnerte vun Johre geven, dor hefft de Lüde sik de Geschichten, de wi vundage lesen könnt, bloß vertellt vun Generation to Generation. Dorbi hefft se de Geschichten natüürlich ok verännert un torechtmaakt för ehre Tiet. Ok as de Geschichten tohopensammelt weeren, weeren se noch nich feerdig. In dat eerste Book vun't Ole Testament, dat 1. Book Mose (oder *Genesis*) gifft dat eenen ganzen Stremel vun Vertellen ut ganz verscheden Tieden. De sünd eerst mit de Jahren tohopenkamen un so inordent wurrn, as de nu dorstaht. Un ok, as allens upschreven weer, güng dat fudder. Toeerst geev dat lüttjere Böker, wo de enkelten Geschichten in tosamensammelt wurrn sünd. Düsse lüttjeren Böker sünd denn later tohopenwussen mit annere Böker. De Wetenschop vun dat Ole Testament hett rutfunnen, dat de Böker vun den Jahwisten un vun den Elohisten un vun de Preesterschrift tohopenschreven wurrn sünd. De Lüde, de dat maakt hefft, weert de Redaktion benömmt. Een vun de wichtigsten Redaktionen is de vun de Deuteronomisten ween. Dat weer een Grupp oder een School vun Theologen in de Tiet nah den groden Ünnergang vun Jerusalem in dat Johr 587 v.Chr., de de ganzen Hilligen Schriften nah jem ehr Insichten öberarbeit hefft. De Kanon vun dat Ole Testament is eerst in de Tiet üm Jesus rüm afslaten wurrn.

So is dat Ole Testament nich up eenmal torechtmaakt wurrn, man dat hett Jahrhunnerte duurt, ehr dat so utseeg, as dat nu is. Dat is ok de Orsaak, datt de öllern Delen vun düt Book hebrääsch, man de jüngern aramääsch sünd. Mit de Tied hett sik de Spraak in Israel ännert und hebreesch is torüchweken vunwegen de *Moderne* Spraak Aramääsch. Dor sünd Delen vun de jüngsten Böker vun dat Ole Testament um up Aramääsch schreven.

### Dat Nee Testament

Veel anners is dat bi dat Nee Testament ok nich lopen. Toeerst weeren de Wöör un Geschichten vun Jesus dor. De sünd wieder vertellt wurrn vun Lüde, de dat süms höört harrn. Denn güng dat eerst mal een ganze Tiet, dat nix upschreven wurrn is, man bloß wieder vertellt. Wenn een dorvun utgeiht, dat Jesus üm dat Jahr 30 rüm an't Krüüz slahn wurrn is, denn so hett dat een Generation lang bloß Vertellen, man keen Böker öber em geven. De öllsten Texten ut dat Nee Testament sünd ok keen Evangelien, man Breven, de de Apostel Paulus schreven hett. In de Wetenschop vun dat Nee Testament warrt hüdigendags annahmen, dat de 1.Breef an de Thessalonichers vun den Apostel Paulus dat öllste Schrieven ut dat Nee Testament is. Denn kaamt eerst de ganzen annern Breven (Römerbreef) un eerst üm de Jahren ründ üm 70 n. Christus ümto sünd denn ok de Synoptischen Evangelien upschreven wurrn. Wenn een genau henkieken deit, kann een in dat Nee Testament ok Stücken finnen, de sünd öller, as de eerste Breef an de Thessalonichers. Dat sünd man bloß korte Stücken ut de Tradition, de denn inboot wurrn sünd in de Breven oder ok in de Evangelien. De Kanon vun dat Nee Testament is üm un bi 200 nah Christus torecht ween.

## Bibel op Plattdüütsch

### Vör Luther

* Erik Rooth (Hrsg.): Eine westfälische Psalmenübersetzung aus der ersten Hälfte des 14. Jahrhunderts. Lorenz Appelbergs Boktryckeri, Uppsala 1919 (archive.org [afropen an’n 6. August 2025]).

* Biblia. Heinrich Quentell, Köln 1478 (onb.ac.at [afropen an’n 6. August 2025] Kölner Bibel. Sassisch).

* Biblia. Heinrich Quentell, Köln 1478 (digitale-sammlungen.de [afropen an’n 6. August 2025] Kölner Bibel. urn: nbn:de:bvb:12-bsb00093394-2)).

* De Biblie mit vlitigher achtighe. Recht na deme latine in dudesck auerghesettet mit vorluchtinghe vnde glose des hochghelerden Postillatoers Nicolai de Lyra vnde anderer velen hillighen doctoren. Steffen Arndes, Lübeck 1494 (digitale-sammlungen.de [afropen an’n 6. August 2025] Lübecker Bibel. urn: nbn:de:bvb:12-bsb00025548-9).

* Biblia dudesch. Dat erste deell. Lorenz Stuchs, Halberstadt 1520 (digitale-sammlungen.de [afropen an’n 6. August 2025] Halberstädter Bibel. urn: nbn:de:bvb:12-bsb00084030-0).

* Biblia dudesch. Dat ander deell. Lorenz Stuchs, Halberstadt 1522 (digitale-sammlungen.de [afropen an’n 6. August 2025] Halberstädter Bibel. urn: nbn:de:bvb:12-bsb00084031-5).

### Na Luther

* Dath Nyge Testament tho dude. Michael Lotther, Wittenberg 1528 (digitale-sammlungen.de [afropen an’n 6. August 2025] Düt is dat Nigge Testament nå Martin Luther, sau ås Theodoricus Smedeken dat 1523 to Goslar üawersett het. urn: nbn:de:bvb:12-bsb00069399-8).

* Johannes Bugenhagen (Hrsg.): Dat nye Testament düdesch. Gantz vlytigen gecorrigeret / mit eynem Register. Hans Lufft, Wittenberg 1525 (nbn-resolving.org [afropen an’n 6. August 2025] urn: nbn:de:gbv:8:2-1197188).

* Johannes Bugenhagen (Hrsg.): Dat nye Testame[n]t düdesch. Mit nyen Summarie[n] edder kortem vorstande vp eyn yder Capittel. Peter Quentell, Köln 1528 (uni-rostock.de [afropen an’n 6. August 2025] urn: nbn:de:gbv:28-rosdok\_ppn1744746907-4).

* Johannes Bugenhagen (Hrsg.): De Biblie. Vth der vthlegginge Doctoris Martini Luthers yn dyth düdesche vlitich vthgesettet / mit sundergen vnderrichtingen / alse men seen mach. Ludwig Dietz, Lübeck 1534 (digitale-sammlungen.de [afropen an’n 6. August 2025] urn: nbn:de:bvb:12-bsb00051900-6).

* Johannes Bugenhagen (Hrsg.): Biblia: dat ys: de gantze hillighe Schrifft / Düdesch. D. Mart. Luth. Vpt nye thogerichtet / vnde mith vlite corrigert. Hans Lufft, Wittenberg 1541 (wlb-stuttgart.de [afropen an’n 6. August 2025] urn: nbn:de:bsz:24-digibib-bsz3521868526).

* Biblia Dat ys: De gantze Hillige Schrifft / Düdesch. D. Mart. Luth. Band 1. Jakob Lucius der Ältere, Rostock 1580 (hab.de [afropen an’n 6. August 2025] urn: nbn:de:gbv:23-drucke/bibel-s-4f-84-1b).

* Biblia Dat ys: De gantze Hillige Schrifft / Düdesch. D. Mart. Luth. Band 2. Jakob Lucius der Ältere, Rostock 1580 (hab.de [afropen an’n 6. August 2025] urn: nbn:de:gbv:23-drucke/bibel-s-4f-84-2b).

* Biblia Dat is: De gantze hillige Schrifft / Düdesch. D. Mart. Luth. Mit der lesten Correctur flytich collationeret / vnde na dersüluigen emenderet. Hans Witten, Barth 1588 (digitale-bibliothek-mv.de [afropen an’n 6. August 2025] urn: nbn:de:gbv:9-g-1902463).

* David Wolder (Hrsg.): De Biblia Dat ys: De gantze hillige Schrifft / Sassisch. D. Mart. Luth. Vppet nye mit flyte dörchgesehn / vnde vmme mehr richticheit willen in Versicule vnderscheeden / ock na den Misnischen Exemplaren / so D. Luther kort vör synem dode sülvest corrigeret / an veelen örden wedder tho rechte gebracht / vnde gebetert. Jakob Lucius der Jüngere, Hamburg 1596 (uni-hamburg.de [afropen an’n 6. August 2025] urn: nbn:de:gbv:18-5-PPN18232581583).

* Biblia Dat ys: De gantze hillige Schrifft / Sassisch / D. Mart. Luth. Vppet nye mit flyte dörchgesehen / vnde vmme mehrer richticheit willen in Versicul vnderscheiden: Ock na den Misnischen Exemplaren / so D. Luther 1545. sülvest corrigeret. Lorenz Säuberlich, Wittenberg 1600 (digitale-sammlungen.de [afropen an’n 6. August 2025] urn: nbn:de:bvb:12-bsb00024265-3).

* Biblia Dat ys: De gantze Hyllige Schrifft / Sassisch. D. M. Luth. Mit den Summarien D. Leonarti Hütteri / Versiculn / Concordantzien / Chronologien / ock vnderschedlyken Registern der Historien vnde Hövetlehren. Band 1. Johann Vogt, Goslar 1619 (uni-hamburg.de [afropen an’n 6. August 2025] urn: nbn:de:gbv:18-5-PPN18858271800).

* Biblia Dat ys: De gantze Hyllige Schrifft / Sassisch. D. M. Luth. Mit den Summarien D. Leonarti Hütteri / Versiculn / Concordantzien / Chronologien / ock vnderschedlyken Registern der Historien vnde Hövetlehren. Band 2. Johann Vogt, Goslar 1619 (uni-hamburg.de [afropen an’n 6. August 2025] urn: nbn:de:gbv:18-5-PPN18858290271).

### Moderne Mundoorden

* Oldig Boekhoff: *Dat näie Testament in dat ostfräske Plattdüts.* Auerk 1915
* Heinrich Stolte: *Übertragung der Bücher und Briefe des Neuen Testamentes in das Brockhäger Platt.* 1933 (nich in Druck rutkamen)
* Johannes Jessen: *Dat Ole un dat Nie Testament in unse Moderspraak.* Göttingen 1933/1938, ISBN 3-525-60319-3 (Neeoplaag)
* Ernst Voß: *Dat Ni Testament för plattdütsch Lüd in ehr Muddersprak oewerdragen.* Berlin 1929, ISBN 3-438-02602-3 (Neeoplaag)
* Paul Köppen: *Dat Bok Hiob.* Auerk 1953
* Karl Homuth: *Dat Oll Testament plattdütsch. Dei Lihrbäuker.* Aldenborg 1963
* Heinrich Kröger, Rudolf Gensch: *Das oole Testament för jeden Sünndag.* Soltau 1975
* Rudolf Muuß: *Dat Niee Testament Plattdüütsch.* Breklum 1975, ISBN 3-7793-0614-X
* Gerrit Herlyn: *Dat Neei Testament weergeven un wiedergeven in oostfreeske Taal.* Weener 1983, 2 Bänn
* Gerrit Herlyn: *66 Pessalms weergeven un wiedergeven in oostfreeske Taal.* Weener 1985, ISBN 3-88761-029-6
* J. J. Neufeld: *Daut Niehe Tastament en Psalme - Plautdietsch.* Winnipeg/Hillsboro 1987, ISBN 0-919797-76-8
* Friedrich Wille: *De Plattduitsche Baibel.* Einbeck 1990
* Herbert Ruhberg: *Lektionar - Texte ut dat Ole Testament.* Hamborg 1995
* Karl-Emil Schade: *Dat Ole Testament.* Niemünster 1995, ISBN 3-529-04958-1
* Hans Meinhold: *Dat Nieg Testament-Bauk in lütt Riemels, uck en poor Psalmen, dat „Vadder uns'“ un noch wat ...* Soltau 1999
* Erwin Möller: *Jesus owwer sia... De sialigmaken Kunne van iusen Herrn un Heiland Jesus Krist.* Ränghiusen 2000, ISBN 3-928700-57-X
* Erwin Möller: *Häolt jui wacker! de Breiwe iuden Nuigen Testamente.* Ränghiusen 2001, ISBN 3-928700-61-8
* Elmer Reimer: *Daut Niehe Tastament.* 2001
* Horst Ludwigsen: *Dat Olle Testament.* Altena 2003, ISBN 3-926890-24-X
* Karl-Emil Schade: *Dat Niee Testament.* Niemünster 2003, ISBN 3-529-04961-1
* J. J. Neufeld, Ed Zacharias, Isaak Doerksen u. a.: *De Bibel, Plautdietsch.* Winnipeg 2003, ISBN 0-921788-97-5
* J. H. Friesen: *Daut Niee Testament.* Heimerzheim 2004
* Christian Fuhst: *Dat Plattdüütsch Nee Testament.* Bliersdörp 2004
* Anne van der Meiden: *Biebel in de Twentse sproake.* Enskede 1996-2004, 5 Bänn
* Liudgerstichten: *Biebel. Biebel in t Grunnegers.* NBG, 2008, ISBN 978-90-8912-007-6
* Stellingwerfs Eigen: *Stellingwarver Biebel.*

## Kiek ok bi

* Bibelexegese
* Plattdüütsche Bibelöversetten

## Weblenken

* Markus 10 op Platt (mp3)
* Lenken to de Themen Kark un Bibel bi plattnet.de (hoochdüütsch)
* *Vergliek van de verlören Söhn* in de Dialekten vun de Nedderlannen (nedderlandsch)