Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tuareg

Tuareg
De **Tuareg** sünd en Volksgrupp, de to de Berbers tohören deit. Se wahnt in de Wööst Sahara un in den Sahel in Afrika. Jem ehr Spraak is Tamascheq. Siet Jahrhunnerte leevt se in verscheedene Kuntreien in de hüdigen Staaten Algerien, Burkina Faso, Libyen, Mali, Mauretanien, Niger un Nigeria. Um un bi een Million Minschen höört to düt Volk hento. In de lesten Jahren hett dat jümmers wedder Upstänn vun de Tuareg geben.

## De Naam

Dat Woort Tuareg is araabsch. Dat is de Mehrtall vun *Targi*. Dat bedutt: „Een, de in dat *Targa* wohnt“. *Targa* is en Woort ut de Berberspraak un heet „Kanaal“. Dat weer de ole Naam vun een Daal in de Bargen vun den Fezzan. *Tuareg* heet also *De Lüe, de in dat Targadaal wohnt*.

Ganz anners warrt dat vun dat Volk in araabsche Spraak vertellt. *Tawariq*, so seggt se, kümmt vun *Tarqi*. Dat is een, de vun Gott utstoten wurrn is. Dat stimmt aber nich. Tuareg kümmt vun *Targa*.

De Tuareg süms nömmt sik *Kel Tamascheq/Kel Tamajaq*, dat heet: *De Lüe, de Tamascheq snackt*. Een annern Naam vun de Tuareg in jem ehr eegen Spraak is *Imuhaq/Imuschaq*, dat bedutt: *De Lüe, de free sünd*.

## Historie

De Tuareg stammt vun de Berbers af. Se schöllt de Upfolgers vun de Garamanten ween, de in’t 7. Johrhunnert vun de Muslime ut den Fessan verdreben wurrn sünd. Toeerst breden se sik in de Midden vun de Sahara ut. Dorbi hefft se dat Wööstenvolk vun de Tubbu in de Tibesti-Bargen afdrängt. As dat Riek vun de Songhai in dat 16. Johrhunnert unnergüng, kemen de Tuareg ok in de Sahelzoon. Later weren se ok Baas vun Timbuktu.

In dat 19. Johrhunnert hefft se lang gegen de Franzosen gegenan streden. Eerst in dat Jahr 1917 hefft se enen Verdrag mit Frankriek slaten un Freden maakt. As de franzöösch Kolonialtiet in Westafrika to Enn weer, wurr dat Land vun de Tuareg updeelt up de neen Staaten Algerien, Mali un Niger. Lüttjere Gruppen vun de Tuareg leevt ok in Burkina Faso un in Lybien. 1990 bit 1995 weren de Tuareg upsternaatsch un hefft enen Upstand maakt gegen jem ehr Regeerung in Mali un in Niger. Een Baas vun düssen Upstand weer Mano Dayak.

De Tuareg treckt mit jem ehr Veeh dör dat Land un wohnt mehrstendeels nich in faste Hüser. Wenn een liekers seggen schall, wat jem ehr Hoofdstadt is, denn so is dat Agadez in den Niger.
# Akronym

En **Akronym** (greeksch **ακρωνύμιο**, vun *άκρος, ákros - de Topp, de Rand* un *όνυμος, ónymos - de Naam*) is en Afkörten, de as egen Woort utspraken warrt, bi de de Bookstaven also nich enkelt spraken warrt. Bispelen sünd NATO för **N**orth **A**tlantic **T**reaty **O**rganization (Organisatschoon vun den Noordatlantikverdrag) oder de DAX för **D**eutscher **A**ktieninde**x** (Düütsch Aktienindex).

En Sünnerfoorm is dat **Apronym**, wat en Akronym is, dat en Woort billt, dat al existeert (to'n Bispeel de elektroonsche Stüerverkloren ELSTER (**El**ektronische **St**euer**er**klärung), wobi Elster ok dat hoochdüütsche Woort för Heckster is). De Schrievwies vun Akronymen besteiht mehrst ut en Reeg vun Grootbookstaven, de de Anfangsbookstaven vun de Bestanddelen betekent, ut de sik dat Akronym tosamensett. In en poor Fäll hett sik mit de Tied ok en lüttschrevene Schrievwies rutbillt, de de vun normale Wöör gliekt (to'n Bispeel *Radar* oder *Aids*). Wiels Akronymen (anners as de mehrsten Afkörten) ahn afsluten Punkt schreven warrt, is in disse Fäll nich to erkennen, dat dat Kunstwöör sünd.
# West-Flannern

Koort
De Provinz **West-Flannern** (nedderlannsch **West-Vlaanderen**) is een vun de tein Provinzen vun Belgien. Dat is de Provinz in Flannern (nedderlannsch *Gewest Vlaanderen*), de an'n meisten in'n Westen liggt. As eenzig Provinz vun Belgien liggt se an de See.

As een Provinz in Flannern is de offiziell Spraak Nedderlannsch, man dat gifft an de Spraakgrenz de Gemeenden Spiere-Helkijn un Mesen, wo ok Franzöösch as Amtsspraak bruukt warrt. De meisten Lüde in de Provinz snackt up'e Straat un in'n Alldag jem ehren Dialekt West-Fläämsch.

De Karkengemeenden in de Provinz höört nah dat Bisdom Brügge hento.

## Info

* Hööftstadt vun de Provinz: Brügge
* Grötte: 3197 km²
* Hööchste Punkt: Kemmelberg (156 m)
* Wichtigst Strööm un Beeken: IJzer, Leie, Mandel, Waardamme
* Inwahners: 1.231.585 (up 1. Januar 2025)
* 8 Regeerungsbezirken: Bezirk Brügge, Bezirk Diksmuide, Bezirk Ieper, Bezirk Kortrijk, Bezirk Oostenn, Bezirk Roeselare, Bezirk Tielt, Bezirk Veurne
* Dialekt: West-Fläämsch

## De West-Fläämschen Gemeenden

Gemeenden mit den Titel *Stadt* hefft een *(Stadt)* achter den Naam

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 1. Alveringem
2. Anzegem
3. Ardooie
4. Avelgem
5. Beernem
6. Blankenberge (Stadt)
7. Bredene
8. Brügge (Stadt)
9. Damme (Stadt)
10. De Haan
11. De Panne
12. Deerlijk
13. Dentergem
14. Diksmuide (Stadt)
15. Gistel (Stadt)
16. Harelbeke (Stadt)
 | 17. Heuvelland
18. Hooglede
19. Houthulst
20. Ichtegem
21. Ieper (Stadt)
22. Ingelmunster
23. Izegem (Stadt)
24. Jabbeke
25. Knokke-Heist
26. Koekelare
27. Koksijde
28. Kortemark
29. Kortrijk (Stadt)
30. Kuurne
31. Langemark-Poelkapelle
32. Ledegem
 | 33. Lendelede
34. Lichtervelde
35. Lo-Reninge (Stadt)
36. Menen (Stadt)
37. Mesen (Stadt)
38. Middelkerke
39. Moorslede
40. Nieuwpoort (Stadt)
41. Oostenn (Stadt)
42. Oostkamp
43. Oostrozebeke
44. Oudenburg (Stadt)
45. Pittem
46. Poperinge (Stadt)
47. Roeselare (Stadt)
 | 48. Spiere-Helkijn
49. Staden
50. Tielt (Stadt)
51. Torhout (Stadt)
52. Veurne (Stadt)
53. Vleteren
54. Waregem (Stadt)
55. Wervik (Stadt)
56. Wevelgem
57. Wielsbeke
58. Wingene
59. Zedelgem
60. Zonnebeke
61. Zuienkerke
62. Zwevegem
 |

## Regeerung

De Raat vun de Provinz vun West-Flannern hett 36 Sedels. Verdeelt sünd de so (2018-2024):

* CD&V: 10
* N-VA: 7
* Open Vld: 5
* Vlaams Belang: 5
* Vooruit: 5
* Groen: 4

De Geschäften weert föhrt vun de *Ständig Deputation*. Dor höört seß Liddmaten to. Vörsitter is de Gouverneur. In'n Momang (2024) is dat Carl Decaluwé.

## Extern Link

 **West Flanders**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.

* Offiziell Website
# Tony Richardson

**Tony Richardson** is de Naam von

* Tony Richardson (*Cecil Antonio Richardson*; 1928–1991), brietschen Speelbaas, Dreihbookschriever un Produzent,
* Tony Richardson (*Antonio Richardson*; \* 1971), US-amerikaanschen American-Football-Speler.

Mehrdüdig Begreep
Disse Siet is över en **mehrdüdigen Begreep** un vertellt, wat disse Begreep allens bedüden kann. Disse Siet is sotoseggen en „Gavelsiet“, de Weg gavelt sik hier un du kannst di een Siet utsöken, üm mehr över dissen Begreep to lesen.
# Metall

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*
En **Metall** is en Stoff, de speegelig is un dör den du elektrischen Strom schicken kanns.

De Metallen nehmt den gröttsten Deel vun dat Periodensystem in.

Metalle sünd to'n Bispeel:

* Iesen
* Gold.
* Sülver
* Natrium
* Aluminium.

Metallen hebbt de Lüüd siet dat Enn vun de Steentied bruukt. Toeerst dat Kopper. Denn hebbt se Kopper un Tinn tosomensmolten un harrn den Bronze. Darna is de Bronzetiet naamt. Un denn, sowat bi 500 v. Chr. harrn de Minschen klorkreegen, wo se an dat Iesen komen kunnt harrn. Denn fung de Iesentiet an.

Periodensystem vun de Elementen

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| H |  | He |
| Li | Be |  | B | C | N | O | F | Ne |
| Na | Mg |  | Al | Si | P | S | Cl | Ar |
| K | Ca | Sc |  | Ti | V | Cr | Mn | Fe | Co | Ni | Cu | Zn | Ga | Ge | As | Se | Br | Kr |
| Rb | Sr | Y |  | Zr | Nb | Mo | Tc | Ru | Rh | Pd | Ag | Cd | In | Sn | Sb | Te | I | Xe |
| Cs | Ba | La | Ce | Pr | Nd | Pm | Sm | Eu | Gd | Tb | Dy | Ho | Er | Tm | Yb | Lu | Hf | Ta | W | Re | Os | Ir | Pt | Au | Hg | Tl | Pb | Bi | Po | At | Rn |
| Fr | Ra | Ac | Th | Pa | U | Np | Pu | Am | Cm | Bk | Cf | Es | Fm | Md | No | Lr | Rf | Db | Sg | Bh | Hs | Mt | Ds | Rg | Cn | Nh | Fl | Mc | Lv | Ts | Og |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Alkalimetallen | Eerdalkalimetallen | Lanthanoiden | Actinoiden | Övergangssmetallen | Metallen | Halfmetallen | Nichmetallen | Halogenen | Edelgasen | Chemie unkünnig |
# Graffiti

Verscheeden Graffitis
Graffiti in München, Düütschland.
**Graffiti** sünd Biller oder schreven Schrift eenerwegens buten de Döör. Dat gifft Graffitis an Huuswännen, Straten- un Iesenbahnwagens, Muurn un eegentlich allerwegens, wo een up schrieven oder malen kann. Dat modern Graffiti is een vun de veer Hööftsaken („elements“) vun de Hip-Hop-Kultur.

## Wo dat Woort vun herkümmt

Graffiti is de Mehrtall vun dat italieensche Woort *Graffito*. Dor steekt noch öllere latiensche un greeksche Wöör achter, de al wat mit *Schrieven* to kriegen hefft. In de düütsche Spraak (un ok in de plattdüütsche) warrt de Eentall meist gor nich bruukt. Een sprickt tomeist vun *een Graffiti* un nich vun *een Graffito*. Dor kümmt dat ok vun, dat as Mehrtall midderwielen de Form *Graffiti**s bruukt warrt.

## Wo dat modern Graffiti vun herkümmt

Een Stratenbahn mit Graffiti. Man dat is Reklome för Jeans Een Busstop mit typisch Graffiti an de Wännen
Een Graffiti in Kroatien.
Een klassisch Vörlöper vun dat Graffiti weer de Satz "Kilroy was here", de in den tweeten Weltkrieg vun US-amerikaansche Suldaten allerwegens henschreven wurrn is.

Graffiti as een fasten Deel vun de Hip-Hop-Kultur hett siene Wuddeln in dat New York vun de 1970er Johren. Dat warrt vertellt, dat een Bodenjung, de vun Greken afstammen dö, allerwegens up Muurn un Wännen sien Teken *TAKI183* henschreven hett, wenn he unnerwegens weer. Een Artikel in dat Blatt New York Times hett dor öber schreven un dor duur dat nich lang, un verscheden Lüde maakden dat ok. Dat Tagging weer baren un breedt sik slank ut mank de Jöögd vun de Stadt. Toeerst hett een Edding oder een annern Stift langt un een kort Teken (Tag) wurr so an de Wännen, Muurn, Dören, Bänk etc. anbröcht, dat dat goot to sehn weer. Korte Tiet later hefft de Akteuren utfinnen, datt dat mit de Spröhdoos noch veel beter geiht. Nu geev dat fix verscheden Aarten un Stilen. De Graffitis sünd in de Tiet jümmers mehr upfullen un nu verstünn sik dat Graffiti ok süms as een Kunst. Ok buten de Grenzen vun New York wurr de Saak nu bekannt. Mit Hölp vun Films, as Wild Style un Beat Street keem de Idee in de 1980er Johren ok nah Europa hen. Fix kunnen sik Lüde dorför begeistern. In all Grootstäder vun Europa kunn een vun de Midden vun de 1980er Johren een lebennig Graffiti-Szene finnen. Schriever (*writer*), de dormals in Europa mit dorbi ween sünd, de weert hüdigendags as *Old School* (Ole School) ankeken.

In de Hip-Hop-Kultur is Graffiti hüdigendags een vun de veer Hööftsaken („elements“). Neben Graffiti höört dor noch Rap-Musik, DJing un Breakdance to.

## Kiek ok bi

* Street Art
# AC/DC

AC/DC (2009)
**AC/DC** is en austraalsch Hardrock-Band, de Enn’ 1973 vun de in Schottland boren Broers Angus McKinnon Young un Malcolm Young grünnd wurrn is. Se tellt to de Pioniere vun de Hard Rock, ok wenn de Band ehr Musik sülvst immer as Rock ’n’ Roll betekend.

Dat so nömmt LineUp vun de Grupp hett sück all ännert, bevör date erste Album High Voltage in dat Johr 1975 rutkommen de. De Singer Dave Evans wurr all in’ Harvst 1974 dör Bon Scott ersett. 1979 nehm de Band hör Album Highway to Hell up, wat vööl Spood harr. Kört drup is aber de Singer Bon Scott an’ 19. Februar 1980 storven. Scott weer aber ok Schriever för vööl vun de Musikstücken. De Grupp stunn nah sien Dood kört vör’d Uplösen, bit de ehmalge Geordie-Singer Brian Johnson as Scotts Ersatz engageert wurr. Blots en lütt Sett later hett de Band hör meestverköfft Album Back in Black verapenlicht.

AC/DC hett bither mehr as 200 Million Alben weltwiet, dorünner 69 Millionen Alben in de USA verköfft. *Back in Black* is de weltwiet tweetbest verköfft Plaat in de Historie mit ruch weg 42 Millionen Stück, dorvan alleen in de USA 22 Millionen Stück. Dormit is dat ok in de USA en vun de bit jetzt meest verköfft Alben. AC/DC is up de VH1-List vun de „100 besten Hard-Rock-Bands“ up Platz 4 un söbenter up de List vun de „besten Heavy-Metal-Bands aller Zeiten“ von MTV. In dat Johr 2004 wurr de Band to Nummer 72 up de Rolling-Stone-List vun de best 100 Künstler wählt.

Malcolm Young is an' 18. November 2017 storven, nahdem he all länger an Demenz lieden dee.

## Diskografie

### LPs un CDs

| Johr | Album | USA | UK | D | AT | CH |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1975 | *High Voltage (austraalsch Version)* | ? | ? | ? | ? | ? |
| 1975 | *T.N.T.* (blots in Australien rutkommen) | ? | ? | ? | ? | ? |
| 1976 | *High Voltage* | 146 | ? | ? | ? | ? |
| 1976 | *Dirty Deeds Done Dirt Cheap* | 3 | ? | ? | ? | ? |
| 1977 | *Let There Be Rock* | 154 | 17 | ? | ? | ? |
| 1978 | *Powerage* | 133 | 26 | ? | ? | ? |
| 1978 | *If You Want Blood (You’ve Got It)* | 113 | 13 | ? | ? | ? |
| 1979 | *Highway to Hell* | 17 | 8 | ? | ? | 65 |
| 1980 | *Back in Black* | 4 | **1** | ? | **1** | **1** |
| 1981 | *For Those About to Rock* | **1** | 3 | 3 | 7 | ? |
| 1983 | *Flick of the Switch* | 15 | 4 | ? | 9 | 28 |
| 1984 | *’74 Jailbreak* | 76 | 7 | ? | 24 | 19 |
| 1985 | *Fly on the Wall* | 32 | 7 | ? | ? | ? |
| 1986 | *Who Made Who* | 33 | 11 | ? | 28 | 21 |
| 1988 | *Blow Up Your Video* | 12 | 2 | ? | 15 | 4 |
| 1990 | *The Razors Edge* | 2 | 4 | 55 | 11 | 2 |
| 1992 | *Live* | 15 | 5 | 5 | 21 | 10 |
| 1995 | *Ballbreaker* | 4 | 6 | 4 | 2 | **1** |
| 1997 | *Bonfire* | ? | ? | ? | ? | ? |
| 2000 | *Stiff Upper Lip* | 7 | 12 | **1** | **1** | 2 |
| 2008 | *Black Ice* | **1** | **1** | **1** | **1** | **1** |

* Martin Huxley: AC/DC: Hammerhart und Felsenfest, Verlag Hannibal Verlagsgruppe, 2000, ISBN 978-3-85445-126-6
* Mark Putterford: AC/DC ISBN 3-8118-3097-X
* Sabine Thomas: AC / DC: Hardrock live, Photos 1976-1980. On Tour / Backstage / Private, Verlag Schwarzkopf & Schwarzkopf, 2004, ISBN 978-3-89602-620-0
* Malcolm Dome: AC/DC, 1982

## Born

## Weblenken

* Offiziell Websteed
# OpenStreetMap

Logo von OpenStreetMap
De Standard-Koort op OpenStreetMap.org
**OpenStreetMap** (OSM) is en free Projekt, üm Geodaten to sammeln, de free to bruken sünd. De Inholt steiht ünner de Open Database License.

De Daten warrt von Freewillige indragen, de sik dorto bi dat Projekt anmellen köönt. De Daten stammt ut Sammlungen, de apentlich togänglich un nich kommerziell sünd oder de von de Freewilligen sülvs tohoopdragen worrn sünd (to’n Bispeel mit en GPS-Apaaraat).

Drüdde dröfft de Daten för egen Projekte bruken. Blangen dat Herstellen von Koorten is dormit to’n Bispeel ok dat Herstellen von Rutenplaners mööglich.

## Historie

Dat Projekt is in’n Juli 2004 von Steve Coast in London grünnt worrn. In’n April 2006 hett sik de OpenStreetMap Foundation billt, üm dat Projekt to verwalten un Spennen för den Bedriev to sammeln.

## Weblenken

 **OpenStreetMap**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.

* Websteed von dat Projekt (in verscheden Spraken, ok op Platt vörhannen)