Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Spraakfamilie

Koort von de Spraakfamilien op de Welt
Ene **Spraakfamilie** is in de Spraakwetenschop en Kunstrukt, dat en Reeg Spraken tohoopfött, de sik ut en gemeensame Oorspraak utwickelt hebbt.

En Bispeel is de Spraakfamilie von de romaanschen Spraken. Dor höört ünner annern Franzöösch, Spaansch, Portugeesch, Italieensch un Rumäänsch to. All disse Spraken gaht trügg op dat Latiensche. Düsse Verwandtschop lett sik över de schreven Spraak good nawiesen. De Spraakfamilie von de romaanschen Spraken wedder höört to de indogermaanschen Spraken un is ünner annern verwandt mit de Germaanschen Spraken, de Slaavschen Spraken un de Indoiraanschen Spraken. Dat lett sik nich so licht över de schreven Spraak nawiesen, denn as de indogermaansche Oorspraak snackt worrn is (so bi 3000 Johr vör Christus), dor hett dat noch keen Schrift geven. Dor kümmert sik de vergliekende Spraakwetenschop üm, de sik ankickt wat för un woveel verwandte Wöör Spraken hebbt.

Dat gifft en Reeg Forschers, de versöökt, grote Spraakfamilien so as dat Indogermaansche noch wieder to gröttere Spraakfamilien (Makrofamilien) tohooptofaten. Düsse Makrofamilien sünd denn aver al so unseker, dat dat kuum noch to bewiesen is.

En Spraak, bi de de Forschers keen annere verwandte Spraak kennt, warrt isoleerte Spraak nöömt.

## Kiek ook bi

* List van Spraakfamilien
# Kreoolspraak

En **Kreoolspraak** is Spraak, de vun en Pidginspraak afstammt un de Moderspraak vun en Gemeenschop wurrn is.

För dissen Perzess bruukt en tominnst twee Spraken:

* de Substraatspraak: dat is de Spraak, de vun disse Gemeenschop fröher snackt worr.
* de Superstraatspraak: dat is de Spraak, op de de Kreoolspraak baseert.

De eerste Schritt is de Pidginspraak. Dat passeert, wenn Lüüd tosamenkaamt, de keen gemeen Spraak hebbt. Dat weer t.B. faken de Fall bi de Sklaven in de Karibik. De kemen ut Afrika, man harrn 'n grote Tall vun Spraken snackt. Jümehr Kinners sünd dann tosamen opwussen un hebbt de Spraken vermengeleert, de Spraken vun jümehr Öllern un ok de Spraak vun de Sklavenholers. In disse Tiet sünd de Strukturen vun de niege Spraak noch nich so klor to sehn, de een snackt so un de annere 'n beten anners.

De tweete Schritt is dann dat **Kreoliseren**. De tweete Generatschoon vun Kinners is al mit dat Pidgin opwussen un hett dat gor nich anners kennenleernt. In disse Tiet verännert sik de Spraak. De tweete Generatschoon warrt sik enig, woans de Spraak funktschoneert. So kummt in korte Tiet en niege Spraak mit en egen Grammatik un en egen Vokabular rut. De Spraak vun den Sklavenholers hett dorbi faken groten Influss un is de Basis vun de niege Spraak.

In Haiti hett de Kreoolspraak dat sogor schafft, Amtsspraak to warrn.
# Törksche Spraak

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

| Törksch
*Türkçe* |
| --- |
|
Snackt in | Bosnien-Herzegowina Bosnien-Herzegowina Bulgarien Bulgarien Georgien Georgien Grekenland Grekenland Irak Irak Vörlaag:KOS Libanon Libanon Noordmakedonien Noordmakedonien Rumänien Rumänien Syrien Syrien Törkie Törkie Vörlaag:TRNZ Zypern Zypern

---

Van törkschen Migranten
Aserbaidschan Aserbaidschan Belgien Belgien Vörlaag:DEN Düütschland Düütschland Frankriek Frankriek Nedderlannen (Europa) Nedderlannen Öösterriek Öösterriek Sweden Sweden Swiez Swiez Vereenigt Königriek Vereenigt Königriek |
| Sprecher | ca. 88 Millionen |
| Klassifikatschoon | * Turkspraken
Oghuussche Spraken
Westoghuusch
Törksch
 |
| Offitschell Status |
| Amtsspraak in | Törkie Törkie Vörlaag:TRNZ Zypern Zypern

---

Vörlaag:KOS (regionaal) Noordmakedonien Noordmakedonien (regionaal) Rumänien Rumänien (regionaal) |
| Spraakkoods |
| ISO 639-1 |
tr |
| ISO 639-2 |
tur |
| ISO 639-3 |
tur |

**Törksch** oder ook **Türksch** (törksch: *türkçe*) is de Spraak, de hüüt över 88 Millionen Lüüd in de Törkie, Noordzypern un annere Deelstaten snackt. Dat is en Turkspraak ut de Oghuusche Sprakenfamilie. De nomaadschen Turksstämme leven eerst in Zentraalasien un brochten de törksche Sprake na Anatolien as se dat Halveiland verövern.

De törksche Schrift is en latiensch Alphabet, dat Mustafa Kemal Atatürk 1929 inföört het. Bet daarhen schreev en Törksch in araabsche Schrift. Törksch is en agglutinerenden Spraak, dat bedüütt, dat Affixe an en Wort anheft warrt, üm grammatische Bedüden to wiesen

## Weblenken

 Op Wikiquote gifft dat Zitaten to, över oder vun „Törksche Seggwiesen“ (hoochdüütsch).

* Matthias Kappler: . In: Miloš Okuka, Gerald Krenn (Hrsg.):  (= . Band 10). Wieser Verlag, Klagenfurt/Celovec 2002, ISBN 3-85129-510-2, S. 817 [ aau.at] [PDF; 357 kB]).
* Jens Peter Laut: Der rotköpfige Stationsvorsteher und das Haus der Scharia – Zum sexuellen Argot des Türkeitürkischen. in: Rainer Brunner (Hrsg.): Islamstudien ohne Ende: Festschrift für Werner Ende zum 65. Geburtstag. Würzburg 2002, S. 267–280. (PDF; 2,28 MB)
* Törksche Alphabete un Spraakbispele
# Grootmacht

**Grootmacht** warrt en Staat nömmt, wenn he in de Geopolitik en Woort mit to snacken hett.

## Defensive un offensive Grootmächte

Faken warrt seggt, en defensive Grootmacht möss sik gegen jedeen annern Staat mit militäärsche Kraft verdeffenderen könen. En offensive Grootmacht möss noog Kraft hebben, allerwegens in de Welt militäärsch mit to snacken. „Man dat is amenne nich eendüdig un allgemeen defineert, wat „Grootmacht“ bedüden deit, vundeswegen kann een sik dor over in’e Plünnen heen, ob en Staat as Grootmacht to gellen hett oder nich.“

## Allerhand Definitschonen

De *Brockhaus* seggt, en „Grootmacht“ weer dat Woort „for en Staat, den siene Meenung in dat internatschonale Leven (Diplomatie, Fredensslüsse, Kongresse) höört un mit togrunne leggt weern mutt, vunwegen, datt he sik ok in Striet mit de Mehrtahl vun de annern Grootmächte mit siene Macht dörsetten konn“.

Na Erich Beyer weert de Staten Grootmächte nömmt, „de ehr Woort in de Weltpolitik höört warrt“. So’n Länner weern in dat late 18. Johrhunnert (as Sweden un Spanien utscheedt weern) Grootbritannien, Frankriek, Russland, Preußen un Öösterriek. In dat 19. un 20. Johrhunnert sünd de USA un Japan do noch tokamen.

Dat Woort „Grootmacht“ is in dat fröge 19. Johrhunnert upkamen, as Frankriek siene Hegemonie an’t Enne vun Napoleon siene Tied dör de Pentarchie aflööst wurrn is, wo de fiev Siegermächte Russland, Öösterriek, Grootbritannien un Preußen sik tosamen mit Frankriek, wat besiegt wurrn weer, dor up den Kongress vun Wien over eenig wurrn sünd. Toeerst sünd bloß man düsse fiev Mächte „Grootmächte“ nömmt wurrn.

* Karl-Georg Faber: *Von den ‚Großen Mächten‘ zu den ‚Weltmächten‘*. Abschnitt 5 des Lemmas *Macht, Gewalt*. In: Otto Brunner, Werner Conze, Reinhart Koselleck (Hrsg.): *Geschichtliche Grundbegriffe. Historisches Lexikon zur politisch-sozialen Sprache in Deutschland*. Band 3, Stuttgart 1982, S. 930–935.
* Paul Kennedy: *Aufstieg und Fall der großen Mächte*, 1987, ISBN 3-596-14968-1.
* Henry A. Kissinger: *Das Gleichgewicht der Großmächte. Metternich, Castlereagh und die Neuordnung Europas 1812-1822.* 2. Uplage, Zürich 1990.
* Egmont Zechlin: *Bismarck und die Grundlegung der Deutschen Grossmacht.* Stuttgart 1930.
* O. Redlich: *Österreichs Aufstieg zur Großmacht.* 4. Upfl. 1962.

## Belege
# Brunei

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

**Negara Brunei Darussalam, Brunei Darussalam**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Flagg) | (Wapen) |

 |
| Wahlspröök: A kingdom of unexpected treasures |
| Natschonalhymne: Allah Peliharakan Sultan |
|  |
| **Hööftstadt** | Bandar Seri Begawan |
| **Gröttste Stadt** |  |
| **Amtsspraak** | Malaische un indonessche Spraak, britisches Englisch |
| **Regeren** Sultan von Brunei Darussalam | Einheitsstaat, Islamischer Staat, absolute Monarchie Hassanal Bolkiah |
| **Grött**  • Allens  • Water (%) |   5.765,313533 quadratkilometer km² ? % |
| **Inwahnertall**  • Inwahnerdicht |   /km² |
| **Geldsoort** | Brunei-Dollar (`[[ISO 4217|]]`) |
| **BBP** | 14.006.497.000 US-Dollar, 16.681.531.646 US-Dollar $ ()

```
$ je Kopp
```
 |
| **Tietzoon** | UTC+8, Asia/Brunei (UTC)  |
| **Internet-TLD** | .bn |
| **ISO 3166** | BN |
| **Vörwahl** | `++673` |
|  |

Brunei
**Brunei** is en Land in Asien.

Länner in Asien

Afghanistan | Armenien | Aserbaidschan | Bahrain | Bangladesch | Bhutan | Brunei | China | Georgien | Indien | Indonesien | Irak | Iran | Israel | Japan | Jemen | Jordanien | Kambodscha | Kasachstan | Katar | Kirgisien | Kuwait | Laos | Libanon | Malaysia | Malediven | Mongolei | Myanmar | Nepal | Noordkorea | Oman | Oosttimor | Pakistan | Philippinen | Russland | Saudi-Arabien | Süüdkorea | Singapur | Sri Lanka | Syrien | Tadschikistan | Taiwan | Thailand | Törkie | Turkmenistan | Usbekistan | Vereenigte Araabsche Emiraten | Vietnam | Zypern

**Afhängige Rebeden**: Palästinensische sülvstregeerte Rebeden

Commonwealth of Nations

Antigua un Barbuda |
Australien |
Bahamas |
Bangladesch |
Barbados |
Belize |
Botsuana |
Brunei |
Dominica |
Fidschi |
Gambia |
Ghana |
Grenada |
Guyana |
Indien |
Jamaika |
Kamerun |
Kanada |
Kenia |
Kiribati |
Lesotho |
Malawi |
Malaysia |
Malediven |
Malta |
Mauritius |
Mosambik |
Namibia |
Nauru |
Neeseeland |
Nigeria |
Pakistan |
Papua-Neeguinea |
Ruanda |
Salomonen |
Sambia |
Samoa |
Seychellen |
Sierra Leone |
Singapur |
Sri Lanka |
St. Kitts un Nevis |
St. Lucia |
St. Vincent un de Grenadinen |
Süüdafrika |
Swasiland |
Tansania |
Tonga |
Trinidad un Tobago |
Tuvalu |
Uganda |
Vanuatu |
Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland |
Zypern

Staten in de ASEAN

**Liddmaten:**
Brunei Brunei |
Indonesien Indonesien |
Kambodscha Kambodscha |
Laos Laos |
Malaysia Malaysia |
Myanmar Myanmar |
Philippinen Philippinen |
Thailand Thailand |
Singapur Singapur |
Vietnam Vietnam

**Belurerstand:**
Oosttimor Oosttimor |
Papua-Nieguinea Papua-Nieguinea
# Woortaart

De **Woortaart** (ok **Woortklass**) seggt ut, to wat vun en Oort vun Wöör en Woort in en Satz tohören deit.

## Verscheden Theorien

Wat de Woortaarten angeiht, gifft dat verscheden Theorien. In de ole Grammatik, de al in de Tiet vun de Antike upstellt wurrn is, geev dat de Lehr vun de tein Woortarten (Dionysios Thrax).
In use Tiet hett Hans Glinz dorgegen de Lehr vun de fiev Woortarten upstellt. För dat Düütsche gifft dat denn ok noch de Lehr vun Zifonum/Hoffmann/Strecker, de noch wedder wat anners is. In verscheden Spraken kann dat ganz verscheden Woortarten geven. Een Woortaart, de in de een Spraak vörkümmt, fehlt mitunner in de annere. För düssen Artikel schall dat üm de Woortarten gahn, de dat in’t Plattdüütsche un in’t Hoochdüütsche gifft.

Nah de Lehr vun de Woortarten vun Dionysios Thrax gifft it düsse acht Woortarten: Nomen, Artikel, Pronomen, Partizip, Verb, Adverb, Konjunktschoon, Präpositschoon.

## De Lehr vun de tein Woortarten

Nah düsse Lehr gifft dat düsse tein Woortarten:

|  | plattdüütsch | hoochdüütsch |
| --- | --- | --- |
| Substantiv | Hööftwoort \* | Hauptword | Hauptwort |
| Artikel |  | Geslägtsword | Geschlechtswort, Begleiter |
| Adjektiv | Egenschopswoort \* \*\*, Naam-Biewoord, Wowoort | Biword | Eigenschaftswort, Beiwort |
| Pronomen | Förwoort | Städword | Fürwort |
| Numeral | Tallwoort, Tahlwoort | Taalword | Zahlwort |
| Verb | Warkwoort, Tietwoort, Do-Woort \*\* | Tidword | Zeitwort, Tätigkeitswort, Tuwort/Tu-Wort (kindlich) |
| Adverb | Ümstandswoort, Do-Biewoord | Verhältnisword [hoochdüütsch *Verhältnißwort*] | Umstandswort |
| Präpositschoon |  | Forword | Vorwort, Verhältniswort |
| Konjunktschoon |  | Bindeword | Bindewort |
| Interjektschoon |  | Utropsword | Ausrufwort, Ausrufewort, Ausrufswort |

\* mönsterländsch: Hauptwaort (Mehrtall -wäörde), Egenschaftswaort

\*\* nedderpreußisch: Egenschaftswoart, Doonwoard/Doonwoart (Mehrtall -weerd); Möddelwoart [= hoochdüütsch *Mittelwort*]

## De Lehr vun de fiev Woortaarten

In düsse Lehr weert fiev Arten vun Wöör rutstreken:

* De Wöör, de een nich bögen kann → *Partikels*
* De Wöör, de een bögen kann
	+ De Wöör, de een deklineren kann
		- Wöör mit een fast Genus → *Substantiv*
		- Wöör sünner een fast Genus
			* Wöör, wo dat keene högern Formen vun gifft (de een nich 'steigern' kann) → *Pronomen*
			* Wöör, wo dat een höger Form vun gifft (de een 'steigern' kann) → *Adjektiv*
	+ Wöör, de een konjugeren kann → *Verb*

## Kiek ok

* Plattdüütsche Grammatik.

## Böker

* Zifonun/Hoffmann/Strecker/un anner Lüüd (1997): *Grammatik der deutschen Sprache* (De düütsche Spraak ehr Grammatik)

* Dat wichtigst öber Woortarten för de School (düütsch)
* Grammatik un indelen in Woortgruppen (düütsch)

## Borns
# Beta

Dit Woort hett noch annere Bedüden: kiek dorför ünner Beta (Vörnaam).

|  |
| --- |
|  |
|

| greeksch Alphabeet |
| --- |
| Α α Alpha | Ν ν Ny |
| Β β Beta | Ξ ξ Xi |
| Γ γ Gamma | Ο ο Omikron |
| Δ δ Delta | Π π Pi |
| Ε ε Epsilon | Ρ ρ Rho |
| Ζ ζ Zeta | Σ σ ς Sigma |
| Η η Eta | Τ τ Tau |
| Θ θ Theta | Υ υ Ypsilon |
| Ι ι Iota | Φ φ Phi |
| Κ κ Kappa | Χ χ Chi |
| Λ λ Lambda | Ψ ψ Psi |
| Μ μ My | Ω ω Omega |
| archaische Bookstaven |
|  Digamma |  Koppa |
|  Stigma |  Sampi |
|  Heta |  Scho |
|  San |  |

 |

Dat **Beta** is de tweete Bookstaav vun’t greeksche Alphabet. Dat grote Beta un uns latiensche, grote *B* sünd liek. Dat lütte Beta is denn dorvun aflett.

As greeksche Tall hett dat Beta den Weert 2.

Utspraken warrt dat Beta as „w“.
# Slaawsche Spraken

Rebeed vun de slaawschen Spraken vundaagDe **slaawschen Spraken**, ook **slaavsch** schreven, is een Telgen vun de Indoeuropääsche Spraken, de sik wedder in Oostslaawsch, Westslaawsch un Süüdslaawsch deelt.

Rund 300 Millionen Minschen spreekt ene vun de rund 20 modernen slaawschen Spraken as Modderspraak un nochmaal rund 100 Millionen as Tweedspraak. De mit groten Afstand meesten Sprekers het de Russische Spraak mit 150 Millionen Sprekers. Anner grote slaawsche Spraken sünd Poolsch (8,6–50,6 Mio. Sprecher) un nd Ukrainsch (47 Mio. Sprecher)

De Wetenschop, de slaawsche Spraken, Kulturen un Literaturen ünnerscöht heet Slawistik

## Footnoten

* Slavistik-Portal mt groten Datenbanken
* WWWoerterbuch, Kolleektscoon slaawsche Wöörböker
# Stimmhaften pharyngalen Frikativ

|  |  |
| --- | --- |
| IPA-Teken | ʕ |
| IPA-Nummer | 144 |
| IPA-Teken-Beschrievsel | IPA-Teeken för den Stimmhaften pharyngealen Frikativ |
| Unicode |  |
| X-SAMPA | `'` |
| Kirshenbaum | `'` |
|  To’n anhören D [ʕa ʔaʕa] To’n anhören D [aʕa] |

De **stimmhafte pharyngeale Frikativ** is een Konsonant.

## Varianten

| Kennteken | IPA |
| --- | --- |
| labialiseert | ʕʷ |
| velariseert | ʕˠ |
| palataliseert | ʕʲ |
| sünner höörbaren Verslutt | ʕ̚ |
| stimmlos | ʜ |
| *tensed* | ʕ͈ |

|  |  |
| --- | --- |
|   **Konsonanten** | Kiek ook bi: IPA, Vokalen   |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Bilabial | Labiodental | Dental | Alveolar | Postalv. | Retroflex | Alveolopalatal | Palatal | Velar | Uvular | Pharyngal | Epiglottal | Glottal |
| Nasaal |  | m |  | ɱ |  | n̪ |  | n |  |  |  | ɳ |  |  |  | ɲ |  | ŋ |  | ɴ |  |  |  |  |  |  |  |
| Plosiven | p | b |  |  | t̪ | d̪ | t | d |  |  | ʈ | ɖ |  |  | c | ɟ | k | ɡ | q | ɢ |  |  | ʡ | ʔ |  |  Klicks  | ʘ | ǀ | ǃ | ǂ | ǁ | ǃ˞ |
| Affrikaten | pɸ | bβ | p̪f | b̪v | tθ | dð | ts | dz | tʃ | dʒ | ʈʂ | ɖʐ | tɕ | dʑ | cç | ɟʝ | kx | ɡɣ | qχ | ɢʁ |  |  |  |  |  |  Implo­siv  | ɓ | ɗ | ᶑ | ʄ | ɠ | ʛ |
| Frikativen | ɸ | β | f | v | θ | ð | s | z | ʃ | ʒ | ʂ | ʐ | ɕ | ʑ | ç | ʝ | x | ɣ | χ | ʁ | ħ | ʕ | ʜ | ʢ | h | ɦ |  Ejektiv  | pʼ | tʼ | ʈʼ | cʼ | kʼ | qʼ | ʂʼ | q͡χʼ |
|    Approximanten    |  | ʋ |  |  |  | ɹ |  |  |  | ɻ |  |  |  | j |  | ɰ |  | fʼ | θʼ | sʼ | ɬ’ | ʃʼ | ɕʼ | xʼ | χ’ |
| Vibranten |  | ʙ |  |  |  |  |  | r |  |  |  | ɽr |  |  |  |  |  |  |  | ʀ |  |  |  |  |  |  |  | t͡θʼ | t͡sʼ | t͡ɬʼ | t͡ʃʼ | ʈ͡ʂʼ | c͡ʎ̝̥ʼ | k͡xʼ | k͡ʟ̝̊ʼ |
| Flaps/Taps |  |  |  | ѵ |  |  |  | ɾ |  |  |  | ɽ |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | koartikulieerte Frikativenn  | ʍ | w | ɥ | ɫ |
| Laterale Frikativen |  |  |  |  |  |  | ɬ | ɮ |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | koartikuleerte Plosiven  | k͡p | ɡ͡b | ŋ͡m |  |
| lat. Approximanten |  |  |  |  |  |  |  | l |  |  |  | ɭ |  |  |  | ʎ |  | ʟ |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

 |
| De griesen Feller sünd Luud, de nich uutspraken warrn köönt. Witte Feller hebbt keen egen IPA-Teken oder kaamt in kene Spraak vöör.

 |
# Candela (Eenheit)

| **Eenheit** |
| --- |
| Norm | SI-Basiseenheit |
| Naam | **Candela** |
| Grött | Lichtstärk |
| Eenheitenteken | **cd** |
| Formelteken | *IV* |
| nöömt na | lat. *candela* „Tallichlicht“ |

**Candela** (latiensch för *Tallich-, Wasslicht*) is de fotometrische SI-Basiseenheit vun de Lichtstärk.

En isotrope Lichtquell mit de Lichtstärk I = 1 Candela strahlt en Lichtstroom af vun WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 = 1 Lumen pro Ruumwinkel WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 = 1 Steradiant:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 .
In de Eenheit Candela warrt Lichtstärken angeven, mit de en Lichtborn in en sünnere Richt strahlt, anners as de Lichtstroom, de in Lumen meten warrt. Beide Grötten sünd na dat spektrale Wohrnehmvermögen vun’t minschlich Oog wicht.

En Huusholtskers sennt en Lichtstroom vun ruchweg 12 Lumen ut, de sik isotrop in all Ruumrichten verdeelt, neemlich op en Eenheitskugelflach WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 . Dormit hett en Kers en Lichtstärk vun WIKINIUM\_MATH\_PH\_8

## Physikaalsch Definitschoon

Een Candela is de Lichtstärk (Lichtstroomdicht) vun en Strahlenborn, de monochromaatsche Strahlen vun de Frequenz 540 · 1012 Hertz – gliekbedüden mit en Bülgenläng vun WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 = ruchweg 555 nm – mit en Leistung vun 1/683 Watt op’n Steradiant (Ruumeenheitswinkel) utsennt.

As bi all fotometrische Grötten bestimmt de Hellfienföhligkeitskurv WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 de physiologsche Afhangigkeit vun de Bülgenläng. För de wählte Bülgenläng gellt: WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 .

Fröhere geev dat en annere Definitschoon. Dorna weern 60 cd de Lichtstärk vun en 1 cm² groot Lock vun en swarten Körper (in Form vun en Hollkörper) mit en Temperatur vun 2045 K. Dat is de Smölttemperatur vun Platin.

Alternativ: de Lüchtstärk vun en Kers, de in een Stünn 7,77 g Walraat verbruukt.

## Tyypsch Lichtstärken in cd

| Lüchtmiddel | Leistung in Watt | Lichtstärke in Candela |
| --- | --- | --- |
| Kersenlicht |  | 1 cd |
| Gleihlamp | 40 W | 40 cd |
| Gleihlamp | 100 W | 130 cd |
| Lüchtstofflamp | 40 W | 200 cd |
| Söökschiensmieter |  | 1 Mio. cd |

## Weblenken

* Dat Internatschonale Eenheitensystem (SI) op’n Server vun de Physikalisch Technischen Bundsanstalt
* Fotometrie Applet - Verkloren vun fotometrische Grötten

SI-Präfixen| Symbol | Y | Z | E | P | T | G | M | k | h | da | - | d | c | m | µ | n | p | f | a | z | y |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Faktor | 1024 | 1021 | 1018 | 1015 | 1012 | 109 | 106 | 103 | 102 | 101 | 100 | 10−1 | 10−2 | 10−3 | 10−6 | 10−9 | 10−12 | 10−15 | 10−18 | 10−21 | 10−24 |

SI-Basiseenheit

Ampere |
Candela |
Kelvin |
Kilogramm |
Meter |
Mol |
Sekunn
# Shanghai

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

| Wapen/Flagg | Koort |
| --- | --- |
|  |

|  |
| --- |
|  |

 |
| Basisdaten |
| Inheemsch Naam: | chineesch 上海市, *Shànghǎi Shì* |
| Sitt: | Shanghai |
|
Staat:China Volksrepublik Volksrepublik China
Unmiddelbaar regeerd Stad: Shanghai |
| Flach: | 6.340,5 km² |
| Inwahners: | 24.870.895 *(2020-00-002020)* |
| Inwahnerdicht: | 3.922,5 Inwahners pro km² |
| Hööchd: | 3 m över de See |
| Postleettall: | 200000 |
| Vörwahl: | (+86) 21 |
| Geograafsche Laag: | 31° 14′ N, 121° 28′ O |
| Grenzen bi OSM: | 913067  |
| Börgermeester: |  |
| Websteed: |  |
| Koort |

**Shanghai**, ook **Schanghai** schrèven, (chineesch 上海,  *Shànghǎi* D) es de wichtigste Industriestad in’r Volksrepublik China un ene van den gröttsten Städen weltwied.

To Shanghai höört buten de Binnenstad, in de wat bi 15 Millionen Minschen lèvet, vèle Stadbezirke in’n Ümmeland, in de 8 Millionen Lüde wònet. De Binnenstad es dicht bebuuwd, man de Butenbezirken lett os up’n Lande. Olns tohope lèvet 24.870.895 Minschen in Shanghai (Stand: Zensus 2020). Dat sind œver ene Millionen meer as bi den Zensus 2010, as bi 23 Millionen Minschen in’r Stad lèven. Bummelig 15,9 Millionen Minschen lèvet duurhaft in Shanghai (戶口 / 户口, *hùkǒu*) un 7,1 Millionen, med enen Uphooldverlööv up Tied, lèvet för korte Tied in’r Stad (流動人口 / 流动人口, *liúdòng rénkǒu*).

Shanghai ist ene unmiddelbaar verwalt Stad, dat heet, de Status kümmt ene Provinz liek. De Stad es man 6340,5 km² (2012) groot. An den Jangtsekiang winnt de Stad man jümmerto Land, denn daar koget se den Stroom in.

De Haven van Shanghai es med 47,28 Millionen TEU dat Jaar de gröttste Containerhaven weltwied (Stand: 2022).

De Stad es een wichtigen Verkeersknütten un wichtig för de Kultuur med vèlen Museums, Theaters, Hoogscholen, Universitäten un Forschinstituten.

## Bilder

* Skyline van Shanghai
* Satelitenbild van Shanghai
* Yu-Gaarden
* Ooldstad
* Jing’an-Tempel

## Nawiese
# Affix

En **Affix** (vun latiensch: *ad-figere*= anbacken (PPP): *adfixum*, afslepen to *affixum*) is en Morphem, dat bi en anner Morphem hentoföögt warrt. Wenn dat vör dat annere Woort kümmt, denn heet dat Präfix. Wenn dat achter dat annere Woort anbackt warrt, denn so heet dat Suffix. Wenn dat in dat Woort inmengeleert warrt, heet dat Infix un wenn dat butenrüm bruukt warrt, heet dat Zirkumfix. Dat Affix is keen egen Woort. Dat warrt bloß man bruukt as Anbacksel.

* Suffix-Bispeel *lop**en; *loop**t.

De Stammform is *lop-*, dat Suffix is *-en*. Dat Suffix gifft de Form vun den Infinitiv an. Dat annere Suffix *-t* wiest de de eerste un de twede un de drüdde Person Plural an.

* Präfix-Bispeel *lopen*: hen**lopen*. De Stammform vun dat Verb is *lop-*, dat Suffix *-en* bedutt, dat hier en Infinitiv bruukt warrt. Dat Präfix *hen-* gifft de Richt an.
* Zirkumfix- Bispeel in de Spraak Guaraní: nd**aguatá**i

De Form *aguata* *ik gah* warrt mit dat Zirkumfix *nd-…-i* tonichten maakt un bedutt nu *ndaguatái*, *ik gah nich*

* Infix-Bispeel in de Spraak Tagalog: *b**um**ilí*. De Stammform vun dat Verb is *bilí*, *kopen* , dat Infix *-um* heet, dat de Ton dor up liggen deit, dat dor een köfft: *bumilí* (dor is een, de köfft).

## Affixen in de Wetenschoppen vun de Natur

Präfixen weert bruukt, wenn bi dat Utmeten de Henwies up verscheden Grötten geben weren schall. Bi de Afmeten Meter, Sekunnen, Byte, Hertz, Joule un so wieter weert ünnerscheedlich Grötten angeven dör dat Bruken vun en Präfix: Zentimeter, Millisekunnen, Megabyte, Kilohertz etc.

## Affixen in de Informatik/Mathematik

En Affix in de Informatik oder in de Mathematik is, just so as bi de Wetenschop vun de Spraak, en Deel in en Keed vun Tekens. Bruukt warrt Präfix, Infix un Postfix. Postfix is dor just datsülbige, wat en Suffix in de klassisch Linguistik is.

Wenn a,b,c,...Delen vun en Alphabet sünd, un v un w Tekenkeden över en Alphabet sünd, denn weert *ab*, wenn de up en anner folgt

* bi *abw* en Präfix nömmt
* bi *vabw* en Infix nömmt
* bi *wab* en Postfix nömmt.

Up düsse Aart kann en Teken, wo een mit arbeiden mutt un wat an verscheden Städen bruukt warrt, as en Affix bekeken weren. So kann een dat Teken *+* upschrieven as

* Präfix: +(m,n)
* Infix: m+n oder
* Postfix: (m,n)+

För Operatschonen bi dat Reken bruukt een meist de Notatschoon as Infix. Wenn en Funkschonen utreken deit, warrt meist de Notatschoon as Präfix bruukt: *f*(*x*), *g*(*x*,*y*).