Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Bökeree

Bibliotheek in Chambéry
En **Bökeree** oder **Bibliotheek** is ene Inrichtung, de Böker, Schriften un annere Medien sammelt.

Typen vun Bökereen sünd ü. a. apentliche (Stadtbibliotheken), wetenschopliche (Universitätsbibliotheken) un Privatbibliotheken.

Plattdüütsche Bibliotheken| Bibliotheek | Bänn | Adress | Websteed |
| --- | --- | --- | --- |
| Nedderdüütsche Bibliotheek vun de Carl-Toepfer-Stiftung | 16.500 | Peterstrasse 36, 20355 Hamburg |  |
| Institut för nedderdüütsche Spraak | 18.500 | Schnoor 41-43, 28195 Bremen |  |
| Klaus-Groth-Museum | 4000 | Lüttenheid 48, 25746 Heide |  |
| Zentrum för Nedderdüütsch in Ratzeborg |  | Domhof 41, 23909 Ratzeburg |  |
| Medienzentrum Ossenbrüch |  | Natruper Straße 50, Osnabrück |  |
| Landsbibliotheek Ollnborg |  | Pferdemarkt 15, 26121 Oldenburg |  |
| Gemeen Groothansdörp | 330 |  |  |

## Footnoten

## Weblenken

* De Wikiborn is ene Internet-Bibliotheek, de gemeenfre’e Texten sammelt
# Koiné (Spraakwetenschop)

In de hüdige Spraakwetenschop warrt dat Woort **Koiné**, dat vun de Greeksche Gemeenspraak Koiné herkümmt, ganz allgemeen as Woort för en „Gemeenspraak“ nahmen. En Gemeenspraak oder „Koiné“ is jedeen Dialekt, de sik mank en Gemeenschop vun Spraken un Dialekten as en Standardspraak dörsetten kann, de allerwegens annahmen un verstahn warrt, ok wenn de Dialekten in jem ehr Kuntreien fudderhen snackt weert. En Koiné in düssen Sinn is tomeist eerst mol en Schriftspraak un speelt in offiziellen Dokumenten un ok in de Medien en grode Rull. Eerst later warrt se ok in'n Alldag allerwegens övernahmen un schufft se denn de lokalen Dialekten an'e Kant.

So'n Koiné-Spraken sünd, blangen de Greeksche Uur-Koiné (dor is dat Nee Testament in schreven) de Hoochdüütsche Standardspraak, just as all Standardspraken in de groten Länner, de an de Steed vun de velen verscheden Dialekten treden sünd. Ok bi de Plattdüütsche Spraak sett sik de Noordneddersassische Dialekt, as de besunners bi de Medien bruukt warrt, jummers mehr as en Standardspraak dör. In Indien warrt de Spraak Hindustani as Koiné ankeken.

## Kiek ok bi

* Lingua franca
# Industrielle Revolutschoon

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

De **Industrielle Revolutschoon** weer dat Ännern vun de europääsche un amerikaansche Wertschap un Gesellschap wegens de Technik. Dat weer in de Tied vun circa 1800 bet 1900. In disse Tied worrn in vele europääsche Länner de Buern friee Minschen. Wegens de industrielle Revolution weer de Wertschap mehr industriell un nich so landwertschaplich. Wegens de Folgen vun de Industrielle Revolution schreev Karl Marx das Wark Dat Kapital. De Industrielle Revolution weer in de Tied vun Königin Viktoria un vun't British Empire.

## Weblenken

 **Industrielle Revolutschoon**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.
# Süüdchineesche See

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

| Süüdchineesch See |
| --- |
| Typ | Bai |
| Land/Länner | China, Vietnam, Philippinen, Malaysia |
| Öörd bi’t Meer | Hongkong, Manila |
| Geograafsche Laag | 12° 0′ N, 114° 0′ O |
| Fläch | 3.500.000 km² km² |
| Maximal Deepd | 5.016 m m |
| Dörsn. Deepd | 1.000 m m |
| Eilannen in’t Meer | Spratly Islands. Paracel Islands |
| Kaart vun de Süüdchineesch See |

De **Süüdchineesch See** is een See bi de Pazifik.

* Bill Hayton: *The South China Sea: The Struggle for Power in Asia.* Yale University Press, New Haven 2015, ISBN 978-0-300-21694-3.
* Robert D. Kaplan: *Asia’s Cauldron: The South China Sea and the End of a Stable Pacific.* Random House, New York 2015, ISBN 978-0-8129-8480-4.

## Weblenken

 **Süüdchineesch See**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.
# Wittrussland

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

**Рэспубліка Беларусь, Республика Беларусь, Беларусь**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Flagg) | (Wapen) |

 |
| Wahlspröök: Ospitalitate dincolo de granițe |
| Natschonalhymne: My, Belarussy |
|  |
| **Hööftstadt** | Minsk |
| **Gröttste Stadt** | Minsk |
| **Amtsspraak** | Wittruss’sche Spraak, russ’sche Spraak |
| **Regeren** Präsident von Belarus | Präsidentielles Regierungssystem, Republiek Aljaksandr Turtschyn |
| **Grött**  • Allens  • Water (%) |   207.596,76 quadratkilometer km² ? % |
| **Inwahnertall**  • Inwahnerdicht |   /km² |
| **Geldsoort** | Belarussischer Rubel (`[[ISO 4217|]]`) |
| **BBP** | 72.793.457.588 US-Dollar $ ()

```
$ je Kopp
```
 |
| **Tietzoon** | UTC+3, Europe/Minsk (UTC)  |
| **Internet-TLD** | .by un .бел |
| **ISO 3166** | BY |
| **Vörwahl** | `++375` |
|  |

**Wittrussland** (ok **Belarus**) is en Republiek, de in’n Oosten vun Europa liggt. Navers sünd Polen, Litauen, Lettland, Russland un de Ukraine. De Hööftstadt is Minsk. In dat Land leevt bi 9.489.000 Inwahners (Okt. 2009).

## Spraken

Amtsspraak is Wittruss’sch, in lütte Delen ok Russ’sch, Poolsch un Ukrainsch.

## Geographie

De gröttste Fluss is de Dnepr. Wiete Delen liedt ünner de Reakterkatastrooph vun Tschernobyl in de Ukraine.

## Staat

Diktatuur

## Städer

* Minsk
* Gomel
* Wizebsk

Länner in Europa

Albanien | Andorra | Belgien | Bosnien-Herzegowina | Bulgarien | Däänmark | Düütschland | Eestland | Finnland | Frankriek | Grekenland | Iesland | Irland | Italien | Kosovo | Kroatien | Lettland | Liechtensteen | Litauen | Luxemborg | Malta | Moldawien | Monaco | Montenegro | Nedderlannen | Noordmakedonien | Norwegen | Öösterriek | Polen | Portugal | Rumänien | Russland | San Marino | Serbien | Slowakei | Slowenien | Spanien | Sweden | Swiez | Tschechien | Ukraine | Ungarn | Vatikaanstad | Vereenigt Königriek | Wittrussland | Zypern

**Afhängige Rebeden:** Färöer | Gibraltar | Guernsey | Isle of Man | Jan Mayen | Jersey | Spitzbargen
# Thomas Edison

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

|  |
| --- |
| Thomas Edison |
| Thomas Alva Edison (ca. 1922) |
| Personen-Informatschoonen |
| **Boortsdag** | 11. Februar 1847 |
| **Boortsstell** | Milan, Ohio, USA |
| **Doodsdag** | 18. Oktober 1931 |
| **Doodsstell** | West Orange, New Jersey, USA |
| **Natschoonalität** | Amerikaansch |
| **Kunnig för** | Utdenker vun den Phonograph, Glühbirn |

**Thomas Edison**, med vullen Namen **Thomas Alva Edison** (\* 11. Februar 1847 in Milan, Ohio, USA; † 18. Oktober 1931 in West Orange, New Jersey, USA) weer en US-amerikaanschen Uutfinder vun velen Technologien. He gellt as en van de wichigsten Uutfinders in de Historie un hett mit sienen Uutfünden groten Inflood up de Moderne namen.

Thomas Edison is in Milan, Ohio, USA, boren. He hett nich veel Schoolbildung kregen un weer grootendeels Autodidakt. Al in sienen Kinderjahren hett he en groten Drang nh Weten un Experimenteeren hatt.

Edison is bekannt för sien Uuufinden vun vele Elektrizitätsinventschonen. Sien wichtigste Werk ümfaat de de Glühbirn, den Phonographen, un den Kinetoskoop för dat fröhe Kino. De Edison-Glühbirn weer de eerste praktisch bruukbare Glühbirn, de in grote Skala produzeert wurr. Thomas Edison sien hadde groten Inflod op de Technologie un Industrie hatt.

* Israel, Paul. *Edison: A Life of Invention.* John Wiley & Sons, 1998.

## Weblenke

* Thomas Edison National Historical Park
* Edison Muckers - Thomas Edison sien Labor
# Nikola Tesla

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

|  |
| --- |
| Nikola Tesla |
| Personen-Informatschoonen |
| **Boortsdag** | 10. Juli 1856 |
| **Boortsstell** | Smiljan, Öösterriek, vandage Kroatien |
| **Doodsdag** | 7. Januar 1943 |
| **Doodsstell** | New York City, USA |
| **Natschoonalität** | Serbisch-Amerikanisch |
| **Kunnig för** | Erfinder, Elektroingenieur, Physiker |
| **Uttekens** | Wechselstromsystem, Tesla-Spule, Radiowellen Theorien |

**Nikola Tesla** (\* 10. Juli 1856 in Smiljan, Öösterriek, † 7. Januar 1943 in New York City, USA) weer en serbisch-amerikaansch Uutfinder, Elektroingenieur un Physiker. He gellt as en van de gröttsten in de Welt vun de Elektrotechnik.

Sien an de Interesse an an de Technik kam al fro up. In de USA wurr Tesla en Pionier in de Elektrotechnik un dachte sik dat Wesselstroomsystesm, de Tesla-Spole uut un hett bedüüdsame Theorien över Radiowellen upstellt. Nikola Teslas Arbeit hett groten Infloot op de Welt vun de Elektrotechnik namen. Sien Ideen, sien Uutdenkels un Uutfünde sünd ene wichtige Grundlage för moderne Technologien.

## Weblenks

* Nikola Tesla Society
* Museum Nikola Tesla - Smiljan, Kroatien
# Tallteken

De teihn araabschen Talltekens vun uns Dezimalsystem
En **Tallteken** (ok **Ziffer**, ut araabsch *aṣ-ṣifr* ‚null, nix‘, ut sanskritsch *sunya* ‚leddig, null‘) is en Schriftteken, dat bruukt warrt, üm Tallen optoschrieven. För en Tall bruukt en dorbi een oder mehr Talltekens un villicht ok besünnere Symbolen so as Vörtekens oder Scheedtekens.

## Geschicht

Verschedene Kulturen hebbt ünnerscheedliche Tallsystemen bruukt, mit ünnerscheedlichen Talltekens. Faken hebbt se Bookstaven dorto bruukt, t. B. bi de röömschen Tallen (I, II, III, IV, …). De eenfachsten Talltekens sünd Streken, so veel as de Tall, de een opschrieven will.

Vundaag warrt tomehrst (mit regionale Varianten) de araabschen Talltekens bruukt.

## Tallsystemen

*Hööftartikel*: Tallsystem
De wichtigsten Steedweertsystemen sünd

* dat Dezimalsystem mit de Basis 10
* dat Binär- oder Dualsystem mit de Basis 2 un
* dat Hexadezimalsystem mit de Basis 16.

Dat gifft ok Additschonssystemen:

* dat röömsche Tallsystem un
* dat Unärsystem, en eenfache Streelist.

Jedeen Tallensystem bruukt bloots en bestimmte Koppel vun Tekens un hett Regel, woans een disse Teken bruken kann.
# Kyrillsche Tallen

Klock mit kyrillsche Tallen in Susdal
De **kyrillschen Tallen** sünd en Tallsystem, dat för Spraken mit kyrillsche Schrift bruukt worrn is, vör allen bi de Süüd- un Oostslaven.

Dat kyrillsche Tallsystem hett 27 Teken för de Tallen vun een bet negen, för de Teihners vun teihn bet negentig un för de Hunnerters vun hunnert bet negenhunnert. Disse Tekens warrt vun links na rechts schreven. En Besünnerheit is noch, dat de Tallen so opschreven warrt, as se spraken warrt. Ok in de slaavschen Spraken is dat nämlich so, dat bi de Tallen vun ölven bet negenteihn de Eeners toeerst (negenteihn un nich teihnunnegen [vergliek engelsch *twenty-one* för *eenuntwintig*]) kaamt. De Teihners kaamt aver vör de Eeners (17 warrt also з҃і schreven „71“). Bi de Tallen vun 21 bet 99 is dat aver wedder vun links na rechts. Tallen grötter as dusend warrt mit dat Teken ҂ schreven. Dit Teken bedüüdt, dat dat Teken, wat dor achter kummt, mal dusend nahmen warrt (҂҃ѳ is also 9000). Dat de Tekens nich mit Bookstaven verwesselt warrt, warrt de Tallen mit en Titlo (en Lien över de Tall: ҃) kenntekent.Tosätzlich kann de Tall noch mit lüttje Punkte (·) vör un achter de Tall kenntekent wesen.

De kyrillschen Tallen hebbt sik ut de greekschen Tallen na dat mileetsche System entwickelt. Dorvun hebbt de kyrillschen Bookstaven densülven Weert as jemehr greeksch Gegenstück.

Mit dat 16. Johrhunnert hebbt de Slaven suutje anfungen, mehr un mehr de araabschen un röömschen Tallen to bruken. Mit en Dekret vun Peter den Groten vun 1708 hebbt se denn kumplett de araabschen Tallen bruukt.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Symbol | а҃ | в҃ | г҃ | д҃ | е҃ | ѕ҃ | з҃ | и҃ | ѳ҃ |
| Tall | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| Symbol | і҃ | к҃ | л҃ | м҃ | н҃ | ѯ҃ | о҃ | п҃ | ч҃ |
| Tall | 10 | 20 | 30 | 40 | 50 | 60 | 70 | 80 | 90 |
| Symbol | р҃ | с҃ | т҃ | ѵ҃ | ф҃ | х҃ | ѱ҃ | ѡ҃ | ц҃ oder ѧ҃ |
| Tall | 100 | 200 | 300 | 400 | 500 | 600 | 700 | 800 | 900 |
| Symbol | ҂ |
| Tall | 1000 |

Bispeel: 1982 = ·҂аѧ҃пв·

## Kiek ok bi

* Glagolietsche Tallen
# Hadith

**Hadith** (حديث ḥadīṯ, dat heet „Vertellen“, „Bericht“) is de Naam for allens, wat upschreven wurrn is over den Propheten Mohammed, wat he seggt hett un wat he daan hett, un wat annere Lüde maakt hefft, wenn de Prophet sik dor nich gegen ütert hett. Dat Woort warrt bruukt for allens tosamen, wat dor upschreven wurrn is, man ok for de enkelten Schriften. Vunwegen datt enkelte Schriften towielen tohopen faat weert, warrt dor de Plural *Hadithe* (أحاديث aḥādīṯ) for bruukt.

In den Islam sünd de Hadithe unbannig wichtig, vunwegen, datt allens, wat de Prophet maakt hett (Sunna) for de Anhängers vun düssen Gloven as Normen ankeken weert. Achter den Koran sünd se de tweete Born for de islaamsche Lehr over dat, wat een doon un wat een laten schall (*Fiqh*). De Hadithe maakt dat na islaamsche Lehr mööglich, datt de Minschen, de Mohammed sülms nich mehr kennen lehrt hefft, doch sehn könnt, wat he maakt un seggt hett. Vundeswegen warrt dat Lehren vun de Hadithe hüdigendags jummers noch as en vun de wichtigsten Twiege vun de islaamschen religiösen Wetenschoppen ankeken.
En Hadith besteiht ut twee Deele: Toeerst weert de Lüde upföhrt, de düssen Hadith overlevert hefft (*Isnad*). Denn kummt de Text an sik (*matn*). Just so is ok de *Chabar* (خبر ḫabar) tohopensett. Dat is en „Naricht“ ut de fröhe islaamsche Literatur, de vertellen deit, wat passeert weer, wenn dat Religion oder Sellschop bedrepen deit. De Hadith as „Naricht“ over den Propheten Mohammed is is also en spezielle Form vun den Chabar. Towielen warrt de Begreep *Chabar* avers ok liek mit Hadith bruukt. En annern Begreep, de hen un wenn liek mit *Hadith* bruukt warrt, is *Athar* (أثر aṯar, dat heet: Spoor, Teken). Dor sünd sunnerlich Vertellen mit meent, de Mohammed siene Mackers (Sahāba) toschreven weert. Bi dat Rechtspreken speelt se en Rull un weert as normativ ankeken. De Begreep kann avers ok bruukt weern, as en Woort for en Bericht over den Propheten sülms.

## Belege
# Logik

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*
Gregor Reisch, „De Logik stellt ehr wichtigsten Themen vör“, *Margarita Philosophica*, 1503/08 (?). De beiden Hunnen *veritas* un *falsitas* jaagt achter den Hasen *problema* ran, de Logik kümmt mit dat Sweert *syllogismus* an'n Gördel achterher. Links unnen Parmenides in en Höhl.
**Logik** (ooldgreeksch ἡ λογική τέχνη hē logikḗ téchnē, plattdüütsch de Kunst vun’n Denken) is de Lehr vun de vernünftigen Slüss in dat Denken. De Logik unnersöcht, ob Argumenten richtig bruukt weert. Dorbi is dat egol, wo dat üm geiht. De Logik kickt bloß to, dat de Argumenten passlich sünd. Een snackt ok vun „formale“ Logik in düssen Tosamenhang. De Logik warrt as en Twieg vun de Philosophie, man ok vun de Mathematik un vun de Informatik ankeken.

## Historie

Dat Woort „Logik“ warrt in Grekenland in de öllere Stoa un in den öllern Peripatos bruukt för de „Lehr vun de Argumenten“ oder de „Lehr vun de vernünftigen Slüss“. Vun dat 1. Johrhunnert v. Chr. af an gifft dat dor Belegen för. De antike Stoiker Zenon vun Kition hett dat Woort al bruukt.

In de düütsche (un plattdüütsche?) Sprake warrt dat Woort „Logik“ in dat 18. un 19. Johrhunnert faken an de Stäe vun Kennistheorie, Ontologie oder vun allgemeene Dialektik bruukt. So is dat jedenfalls bi Immanuel Kant un bi G. W. F. Hegel.

Vun dat 20. Johrhunnert af an warrt tomeist „symboolsche Logik“ as „Logik“ ankeken. Düsse Logik is up en Kunstspraak upboot un bruukt Slussregeln, de streng verafreedt sünd. Annere Wöör för symboolsche Logik sünd „mathematische Logik“ oder „formale Logik an sik“.

## Ümgangsspraak

In de Ümgangsspraak warrt en Argument as „logisch“ ankeken, wenn dat, wat seggt warrt, övertüügt un keen dumm Tüüch snackt warrt.

## Borns