Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Konfuzianismus

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

De **Konfuzianismus** is en Philosophie, de op de Traditschonen vun Konfuzius un sien Schölers torüch geiht.

Konfuzius leev in Qufu in de noordchinees’sche Region Shandong, woneem dat en groten Tempel för em geven deit. Konfuziaansche Tempels gifft dat ok in annere Öörd. Dorbi warrt de Konfuzianismus nich as Religion för sik ansehn, ofschoonst he eenige religiöse Elementen bargt. Konfuzius harr en konservativere Lehr as de tweetgröttste Philosoph in de Historie vun China, Lao-Tzi.
För China weer kuum en annere Lehr so bedüden as de Konfuzianismus. En Tiet lang weer de Lehr aver in de Volksrepubliek China nich acht. Ok för de Historie vun ünner annern Korea, Japan, Indonesien, Laos un Vietnam weer de Konfuzianismus wichtig.
# Diakritsch Teken

Een **diakritsch Teken** oder **Diakritikum** (Pluraal: **Diakritika**, vun ooldgreeksch διακρίνειν diakrínein, plattdüütsch ünnerscheden) is een lütt Teken, so as een Punkt, Streek, Haken Bagen oder Krink, dat meist baven oder ünner enen Bookstaven sett warrt un so een anner Uutspraak oder Akzent wiest. Welk diakritsche Teken köönt man vöör oder achter den Bookstaven staan oder döör den Bookstaven döör gaan. Diakritsche Teken köönt een Alphabeet so vergröttern, statts heel nee’e Bookstaven to schapen.

Vele latiensche Alphabeten hebbt Diakritika, man ook de araabsche un hebrääsche Schrift, so as indsche Schriften kennt verscheden diakritsche Teken.

## Diakritsche Teken in de latiensche Schrift

De diakritsche Teken hebbt in verscheden Spraken meist verscheden Funktschonen.

* Akut
* Bagendackakzent
* Cédille
* Dubbelakut
* Gravis
* Haken
* Hatschek
* Hoorn
* Makron
* Middelpunkt
* Ogonek
* Ringakzent
* Schreegstreek
* Tilde
* Trema
* Överpunkt
* Ünnerkomma
* Ünnerpunktakzent
* Ünnerstreekakzent
* Zirkumflex

## Literatuur

* Rose Hartmann: *Duden. Satz und Korrektur.* Dudenverlag, Mannheim 2003, ISBN 3-411-70551-5, S. 341.
* Hadumod Bußmann (Ruutgever) ünner Mitarbeid vun Hartmut Lauffer: *Lexikon der Sprachwissenschaft.* 4. Oplaag. Kröner, Stuttgart 2008, ISBN 978-3-520-45204-7.

## Weblenken

* Aussehen und Benennung diakritischer Zeichen im lateinischen Schriftsystem

## Footnoten
# Anthologie

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  | **Dat lett so, as wenn disse Artikel nich so akraat is as de ween schull.**
Kiek up **Wikipedia:Pleeg**, daar to diskuteren, wat verbetert oder ännert warrn mott. |

Een **Anthologie** is ’n Sammelsuus’ vun schrävene Warken — mehrsttieds verschedene Schrieverslüüd’ ehr Warken — in een enkelten Band.
# Översetten

**Översetten** nöömt een de Prozeduur, een Text vun een Spraak - de Herkunftspraak - in een anner Spraak - de Teelspraak - to bringen. Man dat geiht nich wenn een blots de Wöör vun de een Spraak dör de Wöör vun de anner ersett. Dorbi mutt ok de recht Grammatik vun de Teelspraak bruukt warrn. Un dat mag ok sien, dat de Wöör ähnlich klingt, awer wat bannig anners bedüden deiht.
# Literatur

Ünner **Literatur** verstaht wi eene Ort vun opschreven Texten de to de Kunst in de Spraak hörig sünd, vun wegen dat de Warken vun de Schrieverslüüd as Kunst ansehn warrt. Literatur künnt to'n Bispeel Gedichten, Böker un Lyrik sien. To Literatur höört Texten as to'n Bispeel ut Blädern meisttieds nich to wiel dat man bloots för de Informatschoon dacht is.

*Kiek ok bi:* Plattdüütsch Literatur

 *Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*
# Substantiv

Dat **Substantiv** (latiensch *nomen substantivum*, up Plattdüütsch an’n besten **Naamwoort** oder **Hööftwoort**) warrt in veel Grammatikböker för de Scholen just för datsülbige ansehn, as een Nomen. Man in de Spraakwetenschop is dat Substantiv bloß man de Naam för een bestimmte Woortaart. Dat Substantiv steiht denn för den Naam vun een Ding oder een Saak, wat dat gifft oder geben hett oder wo een sik wat ünner vörstellen kann.

Dat gifft verscheden Aarten vun Substantiven:

* Gegenstandswöör (Konkreta)
	+ Egennaam (latiensch *nomen proprium*): *Tölke*, *Gesche*, *de Werser*, *Bremen*
	+ Soortnaam (lat. *nomen appellativum* of *nomen commune*): *Minsch*, *Disch*, *Kunst*, *Leev*
	+ Stoffnaam (lat. *nomen materiale*): *Melk*, *Gold*
	+ Sammelnaam (lat. *nomen collectivum*): *Familie*, *Loof*, *Wedder*
* Begreepswöör (Abstrakta)
	+ Deverbative, de to Verben billt sünd: *dat Lopen*, *de Utgang*
	+ Deadjektive, de to Adjektiven billt sünd: *Schönheit*, *Dummerhaftigkeit*

In’t Plattdüütsche un ok in’t Hoogdüütsche weert de Substantiven groot schreven.

Düütsche un plattdüütsche Substantiven höört jümmers to de Genera Maskulinum (männlich), Femininum (wievlich) oder Neutrum (saaklich) hento. In beide Spraken köönt se böögt weern. In Düütsch un Plattdüütsch gifft dat veer Kasi (Fäll) to’n Bögen: Nominativ, Genitiv, Dativ un Akkusativ.

De düütsche Spraak bruukt düsse Kasi noch tämlich leifig, in’t Plattdüütsche is dat al veel minner wurrn, besünners, wat den Genitiv angeiht. In’t Engelsche gifft dat meist keen Bögen mehr, meist as in’t Chineesche wo rein gor nich böögt warrt.

Dat gifft ok allerhand Substantiven, de tohopensett sünd ut verscheden Wöör, t. B. *Seilschipp*, *Grootmast*, *Sünnschien*.

Kiek ok nah bi Plattdüütsche Grammatik.
# Adjektiv

Dat **Adjektiv** (Latien), up Platt an’n besten as **Biwoort** oder **Egenschopswoort** översett, is in de Spraakwetenschop de Woortaart, de utdrücken deit, woans dat genau bekeken mit en Ding oder Saak, en Vörgang oder en Tostand utsütt. Dat Adjektiv gifft an, vun wat vun Oort en Ding oder Saak is un woans en Vörgang vör sik geiht. Dat Adjektiv hangt also jümmers mit en Substantiv oder mit en Pronomen tohopen.

Adjektiven künnt deklineert warrn un höört to de Grupp vun de Nomens mit hento. In de düütsche un in de plattdüütsche Spraak warrt Adjektiven lütt schreven, solang se nich Deel vun en Egennaam sünd.

Bispelen för Adjektiven:

* groot
* lütt
* schöön
* geel
* snaaksch
* lies
* stark
* fix
* vermuxt

En Adjektiv kann in de Syntax up twee verscheden Orden vörkamen:

* as Attribut (Bifögsel to en Substantiv): *Se hett* blaue *Ogen harrt.*
* as Prädikat (tohopen mit de Hölpswöör *ween, weeren, blieben* un en poor annere: *He weer* neeschierig*. He bleev jümmerweg* fründlich*.*

## Kiek ok

* Plattdüütsche Grammatik.
# Verb

Een **Verb** oder **Verbum, -i** , Pl. Verben (v. lat.: *verbum* = Woort) is in de Grammatik de Woortaart vun een Spraak, wo mit utdrückt warrt, wat *passeren* deit (wat maakt warrt, wat vör sik geiht, wat los is). De Grenz nah annere Woortarten (as nah de Substantiven un nah de Adjektiven) kann nich in all Spraken so just trocken weeren, as in de plattdüütsche un in de düütsche Spraak. In de Spraken, wo dat möglich is, heet dat Bögen vun Verben Konjugatschoon.

## Bispelen

Verben sünd:

* lopen
* rumtüdeln
* leefhebben
* smüstern
* vertellen

un veel mehr annere Wöör in de plattdüütsche Spraak. So, as se baben dorstaht, staht se in de Grundform. In de plattdüütsche un ok in de düütsche Spraak is de Grundform de Infinitiv. In düsse Form staht de Wöör ok in't Wöörbook.

## Konjugatschoon

Böögt weert se dör dat Anbacken vun Suffixen un dör dat Ännern vun den Woortstamm. För dat Woort *lopen* sütt dat Bögen in de Tiet Präsens denn so ut:

* ik loop
* dü löppst
* he löppt
* wi loopt/-en
* ji loopt/-en
* se loopt/-en

## Tieden

In de düütsche un de plattdüütsche Spraak gifft dat 6 Tieden:

* Präsens
* Präteritum
* Perfekt
* Plusquamperfekt
* Futur I
* Futur II

In anner Spraken is dat anners, dor gifft dat ok noch anner Tieden, as in de greeksche Spraak den Aorist.

## Modus

In de plattdüütsche un in de düütsche Spraak gifft dat dree Modi, wie een Verb bruukt weeren kan:

* Indikativ (mönsterländsch: Würklickkeitsfuorm). Bispeel: Ik loop
* Konjunktiv (mönsterländsch: Müglickkeitsfuorm). Bispeel: Ik dö lopen.
* Imperativ. Bispeel: Loop man to!

## Starke un swacke Verben

Starke Verben (ok: *regelmatig Verben*) billt jem ehre Formen bi de Konjugatschoon nah faste Regeln, de bi all starke Verben öbereen sünd. Swacke Verben (ok: *unregelmatig Verben*) wiest bi de Konjugatschoon Formen up, de nich nah düsse Regeln maakt sünd.

Dat gifft transitive un intransitive Verben.

Kiek ok nah bi Plattdüütsche Grammatik.
# Schrievwies

De **Schrievwies** is de Oort to Schrieven.

## Twee Strategien för Schrievwiesen

Dat gifft för de germaanschen Spraken, wo ok dat Plattdüütsche tohöört, tominnst twee Ansätt, sied dat in dat 18. un 19. Johrhunnert för dat Hoochdüütsche en grötter Diskuschoon över dat rechte Schrieven - dat Rechtschrieven (hoochdüütsch *Orthographie*) - geev. Dor weern de Bröder Grimm togang, de Konrad Duden un anner Lüüd.

* Luudschrieven (Schriev as du dat höörst)
* etymoloogsch-grammatikaalsch Schrievwies.

Beid Oorten, dor ran to gahn, hebbt ehr Problemens:

* Bi dat Luudschrieven kümmt een mennig Woord komisch vör:
	+ t.B. snackt wi vun Oiropa un schrievt Europa.
	+ Vun Dörp to Dörp wesselt de Utspraak. De een seggt *schöön* un schrievt *schön*, den anner seggt *schoin* un schrievt *scheun* un noch een anner seggt *schoin* un schrievt *schön*.
* Na de Etymologie un de Grammatik hett dat ok sien Problemens.
	+ T.B. dat Schrieven un de Schrift. Wat hett dor de Priorität? *Schrieven* un *de Schriever* is mit een lang i un mit een week v. *Ik schriev* hett een lang i un een week v. *He schrifft* hett heel kortet i un een hart f. *Wi harrn schreven* is wedder een lang e un een week v. Allns hangt mit de Grammatik un de Etymologie tosamen, avers wenn wi schrieven deen *He schrivvt* oder *wi harrn schrefen*, denn dee dat bannig egenoordig utsehn.
# Chineesche Spraken

| Chineesche Spraken 汉语; 漢語 Hànyǔ 中文 Zhōngwén |
| --- |
|
Snackt in | Volksrepublik China
Hongkong
Macau
Taiwan
Singapur
Indonesien
Malaysia
Thailand
Vietnam
Philippinen
Russland
Kirgisistan
Kasachstan
Tadschikistan
un Diaspora in’n Butenland  |
| Sprecher | 1,3 Milliarden |
| Klassifikatschoon | * Sinotibeetsche Spraken
	+ Sinitsche SprachenChineesche Spraken
 |
| Offitschell Status |
| Amtsspraak in | China, Taiwan, Hongkong, Macau, Singapur |
| Spraakkoods |
| ISO 639-1 |
zh |
| ISO 639-2 | (B) chi | (T) zho |
| ISO 639-3 |
zho |
| ISO 639-5 |
zhx |

 *Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

De **chineesche** or **sinitsche Spraken** billt een vun de beid Telgen vun de sinotibetsche Spraakfamilie, de anner Telg sünd de tibetobirmansche Spraken. Chineesche Spraken warrt hüüt vun ca. 1,2 Milliarden Minschen spraken, von disse lebt de meeste in de Volksrepubliek un de Republik China (Taiwan). In vele Lannen, vör allen in Süüdostasien, gifft dat gröttere chineesche Minnerheiten. De chineesche Spraak mit de gröttste Tall an Sprekers is de Hoochchineesche, de faken eenfach as „chineesche Spraak“ betekent warrt.
# Ainu (Spraak)

| Ainu |
| --- |
|
Snackt in | Japan, Russland |
| Sprecher | > 1000 |
| Klassifikatschoon | * unklassifizeert
Ainu
 |
| Spraakkoods |
| ISO 639-1 |
mis |

**Ainu** (アイヌ イタㇰ, Aynu Itak; Japaansch アイヌ語) is en Spraak, de vun de Ainu op de japaansche Insel Hokkaido spraken warrt. Fröher wörr dat ok op de Kurilen, noorden Honshu un süden Sachalin verbreed.

Ofschoonst de Spraak spraaktypologisch no dat Japaansche slacht, warrt de Spraak tomehrt as isoleerte Spraak ansehn. Linguisten hebbt Verwandtschap mit verscheden Spraakfamilien in Asien annahmen, aver all disse Theorien sünd hypothetisch.

## Sprekers

Dat gifft vundaag mehr Lüüd, de Ainu as Tweetspraak lehrt as Lüüd, de dat as Moderspraak lehrt hebbt. Vun de 150.000 ethnischen Ainu spreekt blots noch üm un bi 1000 eer ole Spraak. De Spreker sünd tomehrst al öller un de Spraak warrt ok in den Alldag nich mehr veel bruukt. Dat gifft aver en aktive Bewegen, de de Spraak revitaliseern will un de ok al dorto föhrt hett, dat de Sprekertahl tonahmen hett.

## Phonologie

Dat gifft fief Vokalen:

```
i     u
e     o
   a
```

Konsonanten:

```
p   t   k   ʔ (Glottalstop warrt in de Transkriptschoon nich schreven)
    s       h
    c (varieert twüschen [ʧ], [ʦ], [ʤ], [ʣ])
w   y ([j])
m   n
    r
```

De Affolg /ti/ warrt as [ʧi] spraken, /s/ warrt vör /i/ un an dat Enn vun Sülven to [ʃ]. De Dialekten sünd aver bi de Utspraak verscheden; in de Dialekt vun Sachalin warrt de Sülvenennen /p, t, k, r/ in /h/ vereent.

De Bedüden vun Wöör in de Spraak hangt ok vun de Toonhööch af. Wöör mit Affixen warrt op den Stamm oder op de eerste Sülv in den Toon anhaven, wenn se sloten is oder en Diphthong hett. Bi anner Wöör is de Toonhööch op de twede Sülv haven.

## Typologie un Grammatik

Ainu hett en Subjekt Objekt Verb-Woortstellen. Subjekt un Objekt sünd in de Regel dör Postpositschonen markeert.

## Schriftsystem

Dat offizielle Schriftsystem is en afwannelt Sülvensystem vun dat japaansche Katakana. De Ainu bruukt aver ok en Alphabet, dat op dat Latiensche Alphabet opboot. De Zeitung Ainu Times bruukt bede Systemen.

## Mündliche Överlevern

De Ainu hebbt en rieke mündliche Överlevern vun Heldensagen, de Yukar nömt warrt un vele grammatische un lexikalische Egenheiten bewohrt hebbt.

* Ainu Wöörlist (Japaansch)
* Ethnologue Indrag för Ainu (ingelsch)