Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Leesvermögen

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*Leesvermögen weltwied na Staten**Leesvermögen** oder **Leesdüchtigkeit**, ook **Alphabetismus**, is de Fardigkeit to lesen un to schrieven. Lesen un schrieven können is ene wichtige Kompetenz in modeernen Sellschoppen vandage. Normalerwies lehrt Kinners in Scholen dat Lesen un Schrieven. Lees- un schriftunkünnig sien heet Analphabetismus oder Leesundüchtigkeit.

Na de UNESCO bedrept Analphabetismus 16 % van den Minschen weltwied, de ook eenfach Wöör nich lesen un schrieven könnt.

## Weblenke

 **Alphabetisierung**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.
# Morphem

En **Morphem** (ok **Morfeem**) is in de Linguistik en Ünnerdeel vun een Woort, dat en egen Bedüden hett. Dat Morphem kann nich mehr in lüttjere Ünnerdelen mit egen Bedüden upspleten weeren.

## Free un anbunnen Morphemen

Wi maakt den Ünnerscheed mank **free** un **anbunnen** Morphemen:

* en free Morphem kümmt ok as een sülvstännig Woort vör.
* en anbunnen Morphem kümmt bloß man in Tosamenhang mit een oder mehr free Morphemen vör.

## Präfixen un Suffixen

En anbunnen Morphem, dat *vör* en free Morphem anbunnen warrt, nöömt wi Präfix. En anbunnen Morphem, dat *achtern* an en free Morphem anbackt warrt, nömmt wi Suffix, een, wat *middenmank* sitten deit, nöömt wi Infix.

## Twee Bispelen

* Dat Woort **Huusdören** sett sik ut dree Morphemen tohopen:

1. dat free Morphem 'Huus'
2. dat free Morphem 'döör'
3. dat anbunnen Morphem 'en' (as Suffix)

* Dat Woort **Minschlichkeit** sett sik ut dree Morphemen tohopen:

1. dat free Morphem 'Minsch'
2. dat anbunnen Morphem 'lich' (as eerst Suffix)
3. dat anbunnen Morphem 'keit' (as tweet Suffix)

## Bickbeer-Morphem

Neben de anbunnen un de freen Morphemen gifft dat ok Morphemen, de bloß man in den Tosamenhang vun een Woort vörkaamt. So is dat bi dat Woort **Bickbeer**. Dat Morphem 'beer' is en free Morphem un dat Morphem 'Bick' hett an un for sik hier keen egen Sinn. Dat is en Bickbeer-Morphem. Just so en Morphem is ok in dat Woort **Himbeer** to finnen: Dat Morphem 'Him' is en Bickbeer-Morphem. Up engelsch heet düsse Aart vun Morphemen *Cranberry-Morpheme*, vunwegen dat dat Morphem 'Cran-' an un for sik ok nix bedüden deit.

## Bindmorphem

Sunst gifft dat noch en Morphem, dat bloß dor för bruukt warrt, twee Wöör to en nee Woort tosamen to binnen. En Bispeel:

* Dat Woort **Hemdsmauen** sett sik ut veer Morphemen tohopen:

1. dat free Morphem 'Hemd'
2. dat free Morphem 'Mau'
3. dat Bindmorphem 's' (as Fugen-s)
4. dat anbunnen Morphem 'en' (as Suffix)

Dat gifft Morphemen, de kaamt in verscheden Formen vör. Dat hangt dor vun af, wie dat mit de Utspraak vun dat Woort utsütt, wo dat Morphem tohöört. Dor gifft dat ok en Woort för: Allomorphie.
# Telefoon

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

Snoorloos Telefoon (2001)
Oold Telefoon van 1896
De **Telefoon** is een Apparaat, wodöör een praten kann med enen Annern, de uk enen Telefoonapparaat het. Alle twee moten an dat Telefoonnettwärk aneslöten wesen. ’t Telefoonsysteem maakt’t mööglik, dat twee Minschen een Gespreek fören, bi dat se buten de Höörbereik van mekaar bint.

Dat Telfoon üütefunnen het Alexander Graham Bell.

## Belang van de Telefoon

Nu können de meeste Minschen nit meer suner Telefoon, t word bruukt van Geschäftlüü un is sellschoplik belangriek eworren, selvs so belangriek dat der later mobile Telefoons uutefunnen bint. In’t Beginn waren disse Telefoons bannig groot.

## Woordherkumst un anner Wöör

’t Woord *Telefoon* is afleid van’t ooldgreeksch τηλε tēle, plattdüütsch feern un φωνη phōne, plattdüütsch Klang.

För’t Telefoon givt’t ene grote Antall Neosassismen uut spasshaftigen Üütdrücken, to’n Bispeel Klöönkasten, Köördraad, Köörkasten, Rapplekaste oder Döddeldraad.

## Nettverwiese

 **Telefoon**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.