Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 305

◄ |
3. Johrhunnert |
**4. Johrhunnert**
| 5. Johrhunnert
| ►

◄◄ |
◄ |
301 |
302 |
303 |
304 |
**305**
| 306
| 307
| 308
| 309
| ►
| ►►

| 305 in annere Klenners |
| --- |
| Ab urbe condita | 1058 |
| Armeenschen Klenner | -247–-246 |
| Äthioopschen Klenner | 297–298 |
| Badi-Klenner | -1539–-1538 |
| Bengaalschen Klenner | -289–-288 |
| Berber-Klenner | 1255 |
| Buddhistischen Klenner | 849 |
| Burmesischen Klenner | -333 |
| Byzantinschen Klenner | 5813–5814 |
| Chineeschen Klenner |
|  – Ära | 3001–3002 oder 2941–2942 |
|  – 60-Johr-Zyklus |
Holt-Rött (甲子,
1)– Holt-Oss (乙丑,
2) |
| Franzööschen Revolutschoonsklenner | *0-1487M CDLXXXVII*–*0-1486M CDLXXXVI* -1487–-1486 |
| Hebrääschen Klenner | 4065–4066 |
| Hindu-Klenner |
|  – *Vikram Sambat* | 361–362 |
|  – *Shaka Samvat* | 227–228 |
| Iraanschen Klenner | 317 BP–316 BP |
| Islaamschen Klenner | 327 BH–326 BH |
| Japaanschen Klenner |
|  – Kōki | 965 |
| Koptischen Klenner | 21–22 |
| Koreaanschen Klenner |
|  – *Dangun-Ära* | 2638 |
|  – *Juche-Ära* | -1606 |
| Minguo-Klenner | -1606 |
| Olympiaad von de Neetied | *N/A* |
| Seleukidischen Klenner | 616–617 |
| Thai-Solar-Klenner | 848 |

## Wat passeert is

* 1. Januar: Caesar Fl. Valerius Constantius un Caesar C. Galerius Valerius Maximianus („Galerius“)weert röömsche Konsuln.
* Na 20 Johren geevt de röömschen Kaisers Diokletian un Maximinian Bott, just so, as dat in de röömsche Tetrarchie vörsehn is. Constantius un Galerius weert nee Kaisers.

## Boren

## Storven
# Lettland

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

**Latvija**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Flagg) | (Wapen) |

 |
| Wahlspröök: Tēvzemei un Brīvībai, Per la Pàtria i la llibertat, Best enjoyed slowly, I'w fwynhau'n araf! |
| Natschonalhymne: Dievs, svētī Latviju |
|  |
| **Hööftstadt** | Riga |
| **Gröttste Stadt** |  |
| **Amtsspraak** | Lettsch |
| **Regeren** Präsident von Lettland | parlamentarische Republik, Republiek Evika Siliņa |
| **Grött**  • Allens  • Water (%) |   64.593,76 quadratkilometer, 62.226,85 quadratkilometer km² ? % |
| **Inwahnertall**  • Inwahnerdicht |   /km² |
| **Geldsoort** | Euro (`[[ISO 4217|]]`) |
| **BBP** | 39.725.383.601 US-Dollar, 41.153.912.663 US-Dollar $ ()

```
$ je Kopp
```
 |
| **Tietzoon** | UTC+2, UTC+3 (UTC)  |
| **Internet-TLD** | .lv |
| **ISO 3166** | LV |
| **Vörwahl** | `++371` |
|  |

**Lettland** is en lütte Republiek, de in’n Noordoosten vun Europa an’e Ostsee liggt (Baltikum). Navers sünd Eestland, Russland, Wittrussland un Litauen. De Hööftstadt is Riga.

## Spraken

Amtsspraak is Lettsch, wat mit Litausch verwandt is. Datt is ene baltische Spraak.

## Geografie

Lettland warrt präägt vun Woold un Seen.

## Staat

De Verfaten is demokraatsch, de Traditschoon is vun’e Hansetied präägt.

## Städer

* Rīga
* Liepāja
* Daugavpils
* Ventspils

Länner in Europa

Albanien | Andorra | Belgien | Bosnien-Herzegowina | Bulgarien | Däänmark | Düütschland | Eestland | Finnland | Frankriek | Grekenland | Iesland | Irland | Italien | Kosovo | Kroatien | Lettland | Liechtensteen | Litauen | Luxemborg | Malta | Moldawien | Monaco | Montenegro | Nedderlannen | Noordmakedonien | Norwegen | Öösterriek | Polen | Portugal | Rumänien | Russland | San Marino | Serbien | Slowakei | Slowenien | Spanien | Sweden | Swiez | Tschechien | Ukraine | Ungarn | Vatikaanstad | Vereenigt Königriek | Wittrussland | Zypern

**Afhängige Rebeden:** Färöer | Gibraltar | Guernsey | Isle of Man | Jan Mayen | Jersey | Spitzbargen

Staten in de NATO

Albanien Albanien |
Belgien Belgien |
Bulgarien Bulgarien |
Danemark Däänmark |
Düütschland Düütschland |
Eestland Eestland |
Finnland Finnland |
Frankriek Frankriek |
Grekenland Grekenland |
Iesland Iesland |
Italien Italien
 |
Kanada Kanada |
Kroatien Kroatien |
Lettland Lettland |
Litauen Litauen |
Luxemborg Luxemborg |
Montenegro Montenegro |
Nedderlannen (Europa) Nedderlannen |
Noordmakedonien Noordmakedonien |
Norwegen Norwegen |
Polen Polen |
Portugal Portugal |
Rumänien Rumänien |
Slowakei Slowakei |
Slowenien Slowenien |
Spanien Spanien |
Sweden Sweden |
Tschechien Tschechien |
Törkie Törkie |
Ungarn Ungarn |
Vereenigt Königriek Vereenigt Königriek |
Vereenigte Staaten Vereenigte Staaten
# Silla

De Rieken vun Korea an't Enn vun dat 5.Jahrhunnert
**Silla** is een vun de Rieken in Korea in de Tieden vun de Antike un dat Middeloller.
Silla lä in den Südosten vun de Halfinsel vun Korea un hett sik vun dor ut mit Gewalt utbreet un dorbi de annern dree Staaten, de dat in Korea dortiets geev, bit to'n Jahr 668 ünnerkregen un in'n Dutt slahn.

Grünnt wurrn is dat Riek in dat Jahr 57 v. Chr. vun Hyekgeose. Dat warrt seggt, in dat tweede Jahrhunnert nah Christus bestünn Silla ut eenen Bund vun seß Dörper. Eerst as König Naemul dat Königdom as Arvdeel för sienen Söhn inricht harr un eerst recht, as dat Riek vun Gaya in dat 6.Johrhunnert ünnerkregen weer, is Silla to een richtig Riek wurrn.

660 weer to'n eersten Mal in de Geschicht vun Korea de ganze Süden vun dat Land in een Hand in dat Königriek vun dat *Vereente Silla*. Hööftstadt weer Gyeongju, de dat hüdigendags noch gifft. In dat 10. Johrhunnert leven dor mehr as 1 Million Minschen un dat weer een vun de gröttsten Metropolen vun Asien (Hüde leevt dor um un bi 280.000 Minschen). Endgüllig 676 hett Silla ok dat nöördliche Naberriek Goguryeo unnerkregen.

In dat 10.Johrhunnert is dat Riek vun Silla ünnergahn, as de leste König Gyeongson sien Macht in dat Jahr 936 in de Hannen vun den König Wanggeon vun Goryeo lä.
# Ho-Chi-Minh-Stadt

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

| Wapen/Flagg | Koort |
| --- | --- |
|  |

|  |
| --- |
|  |

 |
| Basisdaten |
|
Vietnam |
| Flach: | 6.772,59 km² |
| Inwahners: | 14.002.598 |
| Inwahnerdicht: | 2.067,5 Inwahners pro km² |
| Postleettall: | 70000–70999, 71000–71999, 72000–72999, 73000–73999, 74000–74999 |
| Vörwahl: | 282, 283, 284, 285, 286, 287 |
| Geograafsche Laag: | 10° 47′ N, 106° 42′ O |
| Grenzen bi OSM: | 1973756  |
| Börgermeester: | Nguyễn Văn Được |
| Websteed: |  |
| Koort |

**Ho-Chi-Minh-Stadt** is de gröttste Stadt in Vietnam. Se liggt an’n Stroom Saigon un hett 7.123.340 Inwahners (Stand 2009). Dat Rebeet vun de Stadt bedriggt 2.095 km². Bit April 1975 weer de Stadt unner ehrn olen Naam Saigon de Hööftstadt vun de Republiek Vietnam.

## Weblenken

 **Ho-Chi-Minh-Stadt**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.
# 9. April

|  |
| --- |
| **April** |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |

 |

## Wat passeert is

* 1483: Na den Dood vun sien Vadder Eduard IV. warrt Eduard V. 12 Johr oolt de tweete König vun England ut dat Huus York.
* 1555: *Marcello Cervini* wurrd to'n Paapst wählt un gifft sück de Naam Marcellus II.
* 1609: Johan van Oldebarnevelt sorgt dor för, dat de Nedderlannen en twölfjöhrigen Freden mit Spanien afsluten doot.
* 1865: General Robert E. Lee vun de konfödereerten Süüdstaten mutt in den US-amerikaanschen Börgerkrieg upgeven un de Kapitulatschoon ünnerschrieven. De Börgerkrieg is dormit na meist veer Johren to Enne

## Boren

* 715: Konstantin I., Paapst (\* 664)
* 1819: Annibale de Gasparis, italieensch Astronom († 1892)
* 1830: Eadweard Muybridge, britisch Fotograf un Filmpioneer († 1904)
* 1917: Brad Dexter, US-amerikaansch Schauspeler un Filmproduzent († 2002)
* 1921: Jitzchak Nawon, israeelsch Politiker un Staatspräsident († 2015)
* 1924: Lucien Mathys, belgisch Radrennfohrer († 2010)
* 1925: Ulf Bichel, plattdüütschen Spraak- un Literatuurwetenschopper († 2013)
* 1931: Jon Rollason, britisch Schauspeler un Schriever († 2016)
* 1935: Jānis Klovāns, lettisch Schachgrootmeester († 2010)
* 1953: Jochen Danneberg, düütsch Skispringer un Skisprungtrainer
* 1976: Serena Auñón, US-amerikaansch Astronautin

## Storven

* 1483: Eduard IV., König vun England ut dat Huus York (\* 1442)
* 1613: Johannes Caselius, düütsch Humanist un Philosoph (\* 1533)
* 1754: Christian Wolff, düütschen Gelehrten in dat Tiedöller vun de fröhe Upklärung (\* 1679)
* 1933: Sigfrid Karg-Elert, düütsch Musiktheoretiker un Komponist (\* 1877)
* 1936: Ferdinand Tönnies, düütsch Sozioloog (\* 1855)
* 1945: Dietrich Bonhoeffer, düütsch Theoloog un Wedderstandskämper (\* 1906)
* 1945: Ewald von Kleist-Schmenzin, düütsch Politiker un Wedderstandskämper (\* 1890)
* 1945: Hans Oster, düütsch General un Wedderstandskämper (\* 1887)
* 1945: Karl Sack, düütsch Jurist un Wedderstandskämper (\* 1896)
* 1945: Theodor Strünck, düütsch Jurist un Wedderstandskämper ( \* 1895)
* 1959: Frank Lloyd Wright, US-amerikaanschen Architekt (\* 1867)
* 2020: Richard Teitelbaum, Komponist, Synthesizerspeler un Improvisatschonsmusiker (\* 1939)
* 2022: Joachim Göschel, düütschen Spraakwetenschopper (\* 1931)
* 2024: Wladimir Wiktorowitsch Aksjonow, sowjeetsch Kosmonaut (\* 1935)
# Spitzbargen

**Spitzbargen** oder **Svalbard** is en Inselgrupp in de Nöördliche Iessee, de to Norwegen tohöört. De Hööftstadt is Longyearbyen. Spitzbargen hett 2756 Inwahners (Stand 2004) op 61.022 km².

Blangen dat norweegsche Longyearbyen gifft dat op de Eilannen ok noch de russ’sche Siedlung Barentsborg, de norweegsche Siedlung Svea, dat Forschungszentrum Ny-Ålesund un ene poolsche Forschungsstatschoon an’n Hornsund. De Siedlungen Pyramiden un Grumant hebbt se opgeven.

## Historie

Opdeckt hett de Eilannen Willem Barents, de jem an’n 25. Juni 1596 op Sicht kregen hett. Villicht weren de Eilannen de Norwegers ok al vörher bekannt, aver ut disse Tiet is nix seker överlevert. He hett veel Waalfisch un Waalrussen vörfunnen un dat geev veel Jachd op disse Deerten in de Tiet achterna. De nedderlandschen Waalfängers hebbt op Spitzbargen ok de Stadt Smeerenborg grünnt, de vun üm 1610 bet in de Johren 1660 bestahn hett.

Leven keem denn wedder vun 1906 af an op de Eilannen, as John Munroe Longyear de eerste Kahlenmien op Spitzbargen boot hett. Ok de Russen hebbt later anfungen Kahl aftoboon.

Na’n Spitzbargen-Verdrag vun 1920 schall dat op Spitzbargen keen Militär geven.

## Kultur

An Medien hett Spitzbargen en Daagblatt, de Svalbardposten, un sogor en egen Feernsehsenner, Longyearbyen TV.

## Biller

* De Bargen "Adventtoppen" un "Hiorthfjellet" vun de fjord Adventfjorden, just nord vun Longyearbyen.
* En Polarbeersch Wohrschoen- Teken bi de Noordoost- Rand vun Longyearbyen.
* De Universitetsentrum in Svalbard (UNIS).

Länner in Europa

Albanien | Andorra | Belgien | Bosnien-Herzegowina | Bulgarien | Däänmark | Düütschland | Eestland | Finnland | Frankriek | Grekenland | Iesland | Irland | Italien | Kosovo | Kroatien | Lettland | Liechtensteen | Litauen | Luxemborg | Malta | Moldawien | Monaco | Montenegro | Nedderlannen | Noordmakedonien | Norwegen | Öösterriek | Polen | Portugal | Rumänien | Russland | San Marino | Serbien | Slowakei | Slowenien | Spanien | Sweden | Swiez | Tschechien | Ukraine | Ungarn | Vatikaanstad | Vereenigt Königriek | Wittrussland | Zypern

**Afhängige Rebeden:** Färöer | Gibraltar | Guernsey | Isle of Man | Jan Mayen | Jersey | Spitzbargen
# Life

**Life** (engelsch: *Leven*) betekent

* Life, US-amerikaansch Magazin,
* Life, japaansche Manga-Reeg,
* *Life*, US-amerikaansche Feernsehreeg ut dat Johr 2009,
* *Life*, US-amerikaanschen Speelfilm ut dat Johr 1999,
* LIFE+ un LIFE I-III, Ümwelt-Födderprojekten vun de EU,
* Life Racing, italieensch Formel-1-Rennstall,
* Life Radio, Radiosenner in Öösterriek,
* LiFe, en Wieterentwickeln vun’n Lithium-Ionen-Akkumulater,
* Game of Life, Speel vun’t Leven vun Conway, en tweedimensionalen zellulären Automaten.

Kiek ok bi: Live.

Mehrdüdig Begreep
Disse Siet is över en **mehrdüdigen Begreep** un vertellt, wat disse Begreep allens bedüden kann. Disse Siet is sotoseggen en „Gavelsiet“, de Weg gavelt sik hier un du kannst di een Siet utsöken, üm mehr över dissen Begreep to lesen.
# Cercozoa

De **Cercozoa** sünd en Stamm vun Protisten, wat en Riek vun Wesen, wat kene Deeren sünd, is. Twischen de Phänotypen vun Cercozoa gifft dat grote Unnerscheeden.
Enige Cercozoa sünd Amöben.

* Cavalier-Smith, T. (1998). A revised six-kingdom system of life. Biological Reviews of the Cambridge Philosophical Society 73: 203-266.
# Iesentiet

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

|  |
| --- |
| **Dreeperiodesysteem för den europääschen Ruum** |
| **Holozän** | *Histoorsche Tied* |
| **Iesentied** |
|   Late Bronzetied |   |
|   Middelbronzetied |
|   Jungbronzetied |
| **Bronzetied** |
|     Koppersteentied |   |
|   Jungsteentied |
| Middelsteenstied/Epipal. |
| **Pleistozän** |     Jungpaläolithikum |   |
|     Mddelpaläolithikum |
|     Ooldpaläolithikum |
|   Ooldsteentied |
| **Steentied** |

De **Iesentiet** is en Tietöller vun de Prähistorie (de Tiet, ut de dat nix gifft, wat opschreven is). Se hett anfangen, as de Lüüd dat rutkregen hebbt, woans dat geiht mit dat Maken vun dat Iesen. Dorvör hebbt se in de Steentiet man blots Warktüüch ut Steen hatt un later in de Bronzetiet eenfache Warktüüch ut Bronze. De Iesentiet duur vun circa 800 v. Chr. bet circa 100 v. Chr. In Grekenland füng dat al üm 1000 v. Chr. rüm dormit an.

De Lüüd harrn nu markt, dat een ut Iesen ok bannig vele schöne Saken maken kunn. Dat weer Warktüüch för de Buren, de de Arbeed lieker maken doot, avers ok Wapen, womit se ehrn Nober erslagen kunnen. Um Iesen to maken, mutt een weten, wo dat Iesenerz to finnen is, und woans een dat to dat Iesen reduzeern kunn. Dorto bruukt een vel Hitt, un dat geiht blots mit en Kohlenfüür - Holt warrt nich hitt noog. De Kohle hett faken de Köhler ut Holt maakt.

Vun circa 800 an geev dat de mier oder minder keltische Hallstattkultur in’n Noorden vun de süden Hälft vun Europa un vun circa 450 v. Chr. de La-Tene-Kultur.
In de Iesentiet leven de Kimmerier, en Volk, dat in grote Delen vun Osteuropa tohuse weer.
Konfuzius un Laotse weren Chinesen vun de Iesentiet.

## Översicht

In den meesten Regionen up de Eerden beginnt Minschen al vör de würklike Iesentied Minschen hier un daar Iesen to bruken. De Iesentied beginnt man in ene Regioon, wenn Iesen as Metall wied verbreed is un so veel in den archäoloogschen Fundgood to seen is. Na den oorsprünglike Dreeperiodensysteem is de Iesentied de letste Deel van de Prähistorie un de Övergang na de Historie. In’n Negen Oosten givt dat al schreven Borns, so dat de Isenteid hier al to de Frohistorie tellt. Sunnerlik up Engelsch seggt een ook *Historic Iron Age* („Histoorsche Iesentied“) för Regionen, in de dat dunntomalen al schreven Borns geev.

Stark vereenfacht Översicht to de Iesentied in verscheden Regionen:

## Weblenken

 **Eisenzeit**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.

* Weblenken to de Iesentied bii archaeologie-online

## Nawiese
# Minguo-Klenner

| Minguo-Klenner |
| --- |
| 民國115年06月13日 Minguo 115. Jaar 06. Maand 13. Dag (dat Datum vundaag’) |
| Gregoriaansche Klenner |
| 13. Juni 2026 |
|    Klenner för dat eerst Minguo-Jaar, Präsident Sun Yat-sen, 1912 mit de Flagg vun de Republik China |

De **Minguo-Klenner** (chineesch 民國紀元曆 / 民国纪元历, *mínguó jìyuánlì*, ook chineesch 中華民國曆 / 中华民国历, *Zhōnghuá mínguólì*) is een Klenner, de aktuell in de Republik China (Taiwan) bruukt warrt. Ook de Republik China op den chineeschen Fastland het den Klenner vun 1912 bet dat 1949 Volksrepublik China grünnt worrn is, bruukt. De Minguo-Klenner, oder de Ära na den Minguo-Kalender heet op Chineesch „Minguo jiyuan“ – chineesch 民國紀元.

De Klenner folgt de kaiserliche Traditschoon för den Naam vun een Ära de Devies vun den Heerscher in de Tied to bruken. In den offitschellen Dokumenten vun de Republik China is 1912, da „Grünnjaar vun de Republik China“ un dat eerste Jaar vun de Republik (民國元年). Dat Jaar 2026 A. D. is so „115. Jaar vun de Republik“. Jaren warrt as 民國 „nnn“ 年 schreven, wo „nnn“ bi de Jaarstall is. To’n Bispeel is dat „Minguo-Jaar 101“ – 民國一百零一年, in de Ümgangsspraak meist 民國一零一年 oder 民國一〇一年 dat Jaar 2012 A. D. Üm dat chineesche Äranamen traditschonell twee Teken lang sünd, steit hier *Minguo* (民國) as Kortform för *Zhonghua Minguo* (中華民國).

Dat Jaar begünnt op den 1. Januar. De Längd vun de Maanden un de Schaltregels sünd de leike as bi den Gregoriaanschen Klenner. De enige Ünnerscheed is de üm den Weerd 1991 lüttere Jaarstall.

De Minguo-Klenner is in Taiwan vundaag’ ümstreden. In dat Jaar 2006 wull de Premierminister dunntomalen Su Tseng-chang den Klenner opgeven un alleen noch den greogoriaanschen Klenner, den Taiwan ook parallel to de Minguo-Klenner nütt, bruken. De Vöörslag is man nich Tostann kamen un is nich ümsett worrn.

## Ümreken

Ene Jaarstall vun den gregoriaanschen Klenner in den Minguo-Klenner ümtoreken, treckt een 1911 vun de gregroriaansche Jaarstall af. Ene Jaarstall uut den Minguo-Klenner in den gregoriaanschen Klenner ümtoreken, tellt een daar 1991 to. So to’n Bispeel dat Jaar 2026 in den gregoriaanschen Klenner dat Jaar 2026 − 1911 = 115 in de Minguo-Ära; dat Jaar 89 in de Minguo-Ära kaamt den Jaar 89 + 1911 = 2000 in den gregoriaanschen Klenner liek.

## Trivia

### Noordkoreaansche Klenner

De noordkoreaansche Staatsgrünner Kim Il-sung is ook 1912 op de Welt kamen. So het de Juche-Klenner, den Noordkorea sied 1997 bruken deit, tofällig ook de glieke Jaarstall as de Mingio-Klenner. Ook in’n Juche-Klenner begünnt dat Jaar op den 1. Januar un de de Schatregels sünd ook so as in’n gregoriaanschen Klenner.

## Footnoten un Anmarksels

</references>
# Domestikatschoon

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*
Frohe Domestikatschoon: Ene Ko wärd in dat ole Ägypten molken
**Domestikatschoon** oder **Domestitzeren** (uut latiensch domesticus hüüslik) is de Vörgang, in den Minschen up de enen Siede un Dere oder Planten up de annern Siede, meer un meer gegensiedig van een afhangt. Daar koomt döör Tucht ook Wannel in den Ärvgood bi up. Bi de Tucht söökt Minschen de Platen un Deren med de beste Egenschoppen uut. Düsse Vörgang was eerst wal unbewusst is man het sik in den Loop van de Tied jümmerto stärker up een Maal hen to richt, so dat to’n Bispeel dat Impen bi Platen oder de selektive Tucht bi Deren upkemen.

## Domestizeert Dere

Domestizeert Dere sind to’n Bispeel

| Aard | Datum | Oord |
| --- | --- | --- |
| Hund | 15000 v.Chr. | Verscheden Öörd |
| Zeeg | 10000 v.Chr. | Asien en Nege Oosten |
| Schaap | 8000 v.Chr. | Asien en Nege Oosten |
| Swien | 8000 v.Chr. | China |
| Koh | 8000 v.Chr. | Indien, Nege Oosten, en Sub-Saharisch Afrika |
| Katt | 7000 v.Chr. | Middellannsche See |
| Hohn | 6000 v.Chr. | Süüdoostasien |
| Meerswienken | 5000 v.Chr. | Peru |
| Esel | 5000 v.Chr. | Ägypten |
| Waterbüffel | 4000 v.Chr. | China |
| Peerd | 4000 v.Chr. | Ukraine |
| Lama | 3500 v.Chr. | Peru |
| Graugoos | 3000 v.Chr. | Europa |
| Siedenspinner | 3000 v.Chr. | China |
| Felsenduuv | 3000 v.Chr. | Ägypten, Middellannsche See |
| Kameel | 2500 v.Chr. | Zentraalasien |
| Dromedaar | 2500 v.Chr. | Araabsch Halveiland |
| Banteng | ? | Süüdoostasien, Java |
| Gaur | ? | Süüdoostasien |
| Jak | 2500 v.Chr. | Tibet |
| Swaangoos | 1500 v.Chr. | Oostasien |
| Alpaka | 1500 v.Chr. | Peru |
| Graue Aant | 1000 v.Chr. | China |
| Moschusaant | ? | Süüdamerika |
| Rendeer | 1000 v.Chr. | Siberien |
| Helmparlhohn | ? | Afrika |
| Karpen | ? | Oostasien |
| Frett | 1500-500 v.Chr. | Europa |
| Puter | 500 v.Chr. | Mexico |
| Goldfisch | 300 | China |
| Kaninken | 1600 | Europa |
| Zebu | 8000 v.Chr. | Indien |
| Immen | 4000 v.Chr. | Verscheden Öörd |
| Asiaatsche Elefant | 2000 v.Chr. | Indusdelta |
| Dammhart | 1000 v.Chr. | Middellannsche See |
| Pageluun | 500 v.Chr. | Indien |
| Japaansche Wachtel | 1100-1900 | Japan |
| Kanarienvogel | 1600 | Kanaarsche Eilannen, Europa |

## Nawiese
# Colorado

Dit Woort hett noch annere Bedüden: kiek dorför ünner Colorado (Mehrdüdig Begreep).

Laag vun Colorado binnen de USA
Flagg vun Colorado
**Colorado** is en Bundsstaat vun de USA. De Hööftstadt is Denver. De Bundsstaat hett 4.601.403 Inwahners (Stand 2004) op en Rebeet vun 269.837 km².

Hööftstadt un wertschaplich Zentrum is Denver, in de sien Grootruum mehr as de Hälft vun de Inwahner vun Colorado leven. Anner bedüüdend Städer sünd Colorado Springs und Fort Collins.

## Historie

Colorado weer vun’n 1. August 1876 af an en Bundsstaat vun de USA.

## Politik

Colorado is opdeelt in 58 Kreise (Countys):

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| * Adams County
* Alamosa County
* Arapahoe County
* Archuleta County
* Baca County
* Bent County
* Boulder County
* Broomfield
* Chaffee County
* Cheyenne County
* Clear Creek County
* Conejos County
* Costilla County
* Crowley County
* Custer County
* Delta County
 | * Denver County
* Dolores County
* Douglas County
* Eagle County
* El Paso County
* Elbert County
* Fremont County
* Garfield County
* Gilpin County
* Grand County
* Gunnison County
* Hinsdale County
* Huerfano County
* Jackson County
* Jefferson County
* Kiowa County
 | * Kit Carson County
* La Plata County
* Lake County
* Larimer County
* Las Animas County
* Lincoln County
* Logan County
* Mesa County
* Mineral County
* Moffat County
* Montezuma County
* Montrose County
* Morgan County
* Otero County
* Ouray County
* Park County
 | * Phillips County
* Pitkin County
* Prowers County
* Pueblo County
* Rio Blanco County
* Rio Grande County
* Routt County
* Saguache County
* San Juan County
* San Miguel County
* Sedgwick County
* Summit County
* Teller County
* Washington County
* Weld County
* Yuma County
 |  |

US-Bundsstaten

Alabama |
Alaska |
Arizona |
Arkansas |
Colorado |
Connecticut |
Delaware |
Florida |
Georgia |
Hawaii |
Idaho |
Illinois |
Indiana |
Iowa |
Kalifornien |
Kansas |
Kentucky |
Louisiana |
Maine |
Maryland |
Massachusetts |
Michigan |
Minnesota |
Mississippi |
Missouri |
Montana |
Nebraska |
Nevada |
New Hampshire |
New Jersey |
New Mexico |
New York |
North Carolina |
North Dakota |
Ohio |
Oklahoma |
Oregon |
Pennsylvania |
Rhode Island |
South Carolina |
South Dakota |
Tennessee |
Texas |
Utah |
Vermont |
Virginia |
Washington |
West Virginia |
Wisconsin |
Wyoming
# Aschkenasim

**Aschkenasim** (Hebrääsch:- אשכנזים -) oder up Düütsch **Aschkenasen** sünd Joden ut Oost-, Middel- un Westeuropa. **Aschkenas** is in dat Middelöller de hebrääsche Naam for de Gemarken langs den Rhien-Stroom ween, wo se sik toeerst ansiedelt hefft. Dor höört also nich de Joden to, de an un for sik vun de Ibeersche Halfinsel stammen doot un de Sephardim - ספרדים - nömmt weert, na den hebrääschen Naam for Spanien, Sefarad- ספרד -. Dat Woort „Aschkenasim“ geiht torüch up dat hebrääsche Woort „Aschkenas“ - אשכנז - dat in den Tanach tohopen mit de Königrieke Mini un Ararat nömmt warrt (Jeremia 51,27). Aschkenas hett also enerwegens in de Gegend vun den Ararat legen un hett an un for sik rein gornix mit Europa to kriegen. Ut Grünn, de nich mehr rut to finnen sünd, is vun de Johre rund um 1000 af an dat Woort „Aschkenas“ for de Länner mit Düütsche Spraak bruukt wurrn un vun dor ut sünd denn de düütschen Joden Aschkenasim nömmt wurrn. Later is de Naam overgohn up de annern Joden ut Europa (mit de Utnahme vun de Sephardim). Bit to den Tweeten Weltkrieg hefft de Oosteuropääschen Aschkenasim Oost-Jiddisch snackt. In den Westen is dör de nedderlannschen Aschkenasim bit um un bi 1800 rum West-Jiddisch snackt wurrn. Se stammen tomeist vun düütsche Joden af un hefft in de Nedderlannen den Naam „Hoochdüütsche Joden“ kregen, vunwegen dat se unnerscheden weern schollen vun de spaanschen un portugeeschen Joden.
# Mikro

Dit Woort hett noch annere Bedüden: kiek dorför ünner Mikro (Mehrdüdig Begreep).

**Mikro** is en Vörsülv (Präfix), de bi Maateenheiten – t. B. ok in dat SI-System – bruukt warrt. Dat Woort kummt vun dat Greeksche *μικρός* un heet so veel as *lütt* oder *drang*. Mikro heet bi Maateenheiten, dat wi dat mit den milljoonsten Deel von dat Oorsprüngliche to doon hebbt un warrt mit den Bookstaven **μ** afkött. Dat warrt eenfach vör dat Eenheitenteken sett: T. B. is een Mikrometer (1 μm) de milljoonste Deel vun een Meter (0,000001 m oder ok 10-6 m).