Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ornithologie

De **Ornithologie** (ooldgr. *ὄρνῑθ-* [órnῑth-], Stamm vun *ὄρνις* [órnis] – „Vagel“ –, un *λόγος* [lógos], „Begripp“, „Woort“) oder **Vagelkunne** is de Twieg in de Wetenschop vun de Zoologie, de sik mit Vagels befaten deit. De Vagels (Aves) sünd mit um un bi 10.000 Aarden een vun de Klassen mank de Warveldeerten, wo de meisten Aarden tohören doot. De Ornithologie sett sik unner annern mit de Physiologie, de Taxonomie, de Ökologie ut'neen un unnersocht, wat dat mit de Vagels up sik hett un wie se sik upföhren doot. En sunnerlich Feld up dat Ornithologen togange sünd, is dat Unnersöken vun den Vageltreck, unner annern mit Hölp vun de Ringe, wo de Vagels mit markeert weert. De Geschicht vun de wetenschoppliche Ornithologie is tominnst in dat 20. Johrhunnert in Düütschland sunnerlich mit Vagelschutz un Naturschuul verbunnen.

In de Ornithologie gifft dat nich bloß Facklüde, de in de Wetenschop arbeiden doot, man ok allerhand Amateurornithologen, de to'n Deel wichtige Bidräge brocht hefft, um enkelte Aarden, Gruppen un regionale Populatschonen beter to verstahn.

## Weblenken

 **Ornithologie**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.

* Max-Planck-Institut for Ornithologie
* Deutsche Ornithologen-Gesellschaft
* Informatschonen ut de Welt vun de Vagels
* BirdLife International
* Ornithology: The Science of Birds
* Naturschutzbund NABU/BirdLife Düütschland
* Deutscher Jugendbund für Naturbeobachtung
* ornithologie.net – Portal für Vogelkunde und Vogelbeobachtung
* ornitho.ch – Portal für schweizer Vogelbeobachter
* ornitho.de – Portal für deutsche Vogelbeobachter
* Schweizerische Vogelwarte Sempach
* Schweizer Vogelschutz/BirdLife
* DFG Science TV: *Duck Stop Bodensee* – 260.000 Wasservögel auf Nahrungssuche – Video-Serie over 260.000 Watervagels, wie se leven doot un wat dat for dat Ökosystem vun den Bodensee to bedüern hett.

## Tiedschriften

* *Journal für Ornithologie*
* *DER FALKE – Das Journal für Vogelbeobachter*. ISSN 0323-357X
* *Gefiederte Welt & Die Voliere*. ISSN 1865-3723
* *VÖGEL – Das Magazin für Vogelbeobachtung*. ISSN 1862-8397
# Pomologie

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

De **Pomologie** is de Lehr oder de Wetenschop vun dat Aaft un vun allens, wat dor mit tosomenhangen deit, so as t.B. Aaftanbo, Aaftsoorten. De Begreep „Pomologie“ wurr 1758 van Johann Hermann Knoop in sien Wark 'Pomologia' präägt.

Eerste pomologische Schriften wurrn all in dat 18. Johrhunnert verfaat. In't 19. Johrhunnert keemen mit de Tonahm vun dat Interesse an dat Tüchten vun nee Soorten völ umfangriek Böker, dorünner riek bebillerte, un kunstvoll Warken up den Markt. Zentren vun de pomoloogsche Forschung weern hauptsächlich Düütschland un Frankriek.

 **Deutsche Pomologie**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.
# Nobelpries för Physiologie oder Medizin

De **Nobelpries för Physiologie oder Medizin** (sweedsch: *Nobelpriset i fysiologi eller medicin*) is en vun de Priesen, de vun de sweedschen Chemiker un Utfinner Alfred Nobel (1833-1896), de dör de Entwicklung vun dat Dynamit to en grooten Riekdom kommen weer, in sien Testament stift wurr. De Pries wurrd jeds Johr siet 1901 vun de Nobelversammlung vun dat *Karolinska Institutet* in Stockholm nah de Maatgaav vun Nobel an de verlehnt, de in dat vergangen Johr „die wichtigste Entdeckung in der Domäne der Physiologie oder Medizin gemacht hat“.

## Verleihungskriterien

### „Physiologie oder Medizin“

De Pries wurrd faken afkört as *Medizinnobelpreis* betekent. Dat is nich ganz richtig, wiel Alfred Nobel sien 1895 nedderleggt letzten Will utdrücklich de *Physiologie* mit inslutt. De Physiologie hett domols aber en völ grööteren Beriek umfaat, as de medizinische Physiologie, Rebeeden, de hüüd vör allen de Biologie, de Biochemie oder Biophysik torekent wurrn. So harr dat Karolinska Institutet, de sweedsch medizinische Universität dicht bi Stockholm, all immer en grooten Speelruum in de Utwahl vun de Bewerber. De Pries 1973 för Konrad Lorenz hörrt t.B. in dat Rebeet vun de Biologie (Verhaltensforschung).

### „Der größte Nutzen für die Menschheit“

Nah den Willen vun Alfred Nobel sull de Pries an denjenigen verlehnt wurrn, de *im letzten Jahr* mit sien *Entdeckung* den *größten Nutzen für die Menschheit* erbrocht hett. De Bedingung vun de „Entdeckung“ truck de forschenden Grundlagenfächer in de Medizin tegenöver de anwendt Facken vör. Un tatsächlich geevt dat bedüüdend mehr Priesen för Forscher in de Immunologie, de Genetik oder Neurobiologie as an de vun de Pharmazie, de Diagnose oder sogor de praktisch Therapie.

Welke Opdecken den *größten Nutzen für die Menschheit* erbrocht hett, is immer noch Gegenstand vun völ Diskussionen. De Entwicklung vun dat DDT dör den Swiezer Chemiker un Nobelpriesdräger 1948 Paul Hermann Müller wurrd vun de hüüdige Standpunkt ut faken kritiseert. DDT dröfft wegen de Giftigkeit för Minsch un Deerten nicht mehr bruukt wurrn un is verboden, man liekers kunnen dör sien Anwendung nah Schätzungen vun de WHO ca. 25 Millionen Minschenleven rett wurrn. Dat dat Tüch so giftig is, wussen weder de Utfinner noch de Nobelversammlung, as se de Pries vergeven hemm.

## Priesdräger

*Kiek ok:* List vun de Nobelpriesdräger för Physiologie oder Medizin

Eerst Priesdräger weer de Düütsche Emil von Behring, anner berühmt Priesdräger weern Robert Koch, Otto Loewi un de Opdecker vun de DNA-Struktur James Watson un Francis Crick.

De Pries wurr van 1901 bit 2009 in insgesamt 100 Jahren an 195 Priesdräger vergeven, teihn dorvan Fruen. To’n eersten kreeg 1947 en Frau de Nobelpries, as letzt vun all fiev Nobelpriesen (De sösste, der Wertschapsnobelpries wurr eerst 1969 inführt). Hüüd is de Fruenandeel höhger as bi all anner wetenschaplich Nobelpriesen (Physik, Chemie). He kann an bit to dree Personen to glieker Tiet vergeven wurrn. Van 1915 bis 1918, in de Johren 1921, 1925 un van 1940 bit 1942 funn kien Verlehung statt, dat Priesgeld wanner torüch in den Fundus.
# Wimperndeerken

**Ciliophora** sünd en Stamm vun't Riek vun de Protisten. Dat sünd keene Deeren oder Planten. De Krauft toom Plautz to kümmen ward mit Wimpern (Cilien) insett, de in Reeg steihn. Enige Ciliophora sünd Ciliaten. De Butenregion vun de Zell vun de Ciliaten is en Cortex. Ciliaten läwt vun Bakterien.
Bi de Ciliophora gifft dat sexuelle un asexuelle Gernertioonsfölg.
Ciliophora gifft dat in't Meer un anner Rebeden. De Ciliophora sünd en vun de Belangriekste Stämm vun
Protisten.
# Nööt

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

**Nööt**, ook **Nutt** oder **Nott**, westföölsch ook **Nuët**, westmönsterländsch **Nötte**, is ene eensadige Frcht, de nich open springt un ene harde holten Fruchtwand het.

## Botanik

Verscheden Planten bild dröge Früchte, de enen Saadkoorn un raar ook twee Saadkoorns hebbet, wo dat stenige oder holten Ümhüllsel (de Fruchtwand) hard wärd, wenn de Frucht riep is. Früchte, de düsse Definitschoon vulldoot, sind na de Botanik **echte Nööt**. Annerster is dat med „Nööt“, de in den wieden kulinaarschen Sinne Nööt sind: So höört de Walnööt nich bi de echten Nööt to, in’n normalen Spraakbruuk is se man ene typsche Nööt.

| Bispele för echte Nööt |
| --- |
| Naam | Bild |
| Bookecker (*Fagus sylvatica* ) |  |
| Ecker (*Quercus*) |  |
| Hasselnööt (*Corylus avellana*)  |  |
| Kastangel (*Aesculus*) |  |
| Eetkastangel (*Castanea dentata*) |  |

## Kulinaarsche Definitschoon un Bruuk

In de Kookkunst betekent „Nööt“ ene veel grötter Gruppe as in de Botanik. De Begreep betekent vele verscheden Saden, de botaansch bekeken kene echte Nööt sind. Jede grote Frucht, de Ööl binnen het, un enen Pitt is in de Kookkunst ene Nööt. Vele Saden sind eetbaar. Ümme dat Nööt enen Öölandeel hebbet, sind se hoog se een wichtig Energieborn. Allgemeen hebbet Nööt verscheden positive Effekte up de Sundheid. Se könnt kookt un oder rösterd bruukd wärden.

Hier een paar Bispele för Fürchte, de faken „Nööt“ heet, man na de Botanik kene echten Nööt sind:

| „Unechte“ Nööt |
| --- |
| Naam | Bild |
| Mannel (*Prunus dulcis*) |  |
| Betelnööt (*Areca catechu*) |  |
| Cashewnööt (*Anacardium occidentale*) |  |
| Chileensche Hasselnoot (*Gevuina avellana*) |  |
| Kokosnööt (*Cocos nucifera*) |  |
| Macadamianööt (*Macadamia* spp.) |  |
| Paranööt (*Bertholletia excelsa*) |  |
| Pekannööt (*Carya illinoinensis*) |  |
| Eerdnööt (*Arachis hypogaea*) |  |
| Pistazie (*Pistacia vera*) |  |
| Walnööt (*Juglans regia*)  |  |

## Literatuur

* Reinhard Lieberei, Christoph Reisdorff: *Nutzpflanzenkunde.* Begründet von Wolfgang Franke, 7. Uplage. Thieme-Verlag, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-13-530407-6.
* Werner Rauh: *Morphologie der Nutzpflanzen.* 2. Uplage, Quelle & Meyer, Heidelberg 1950, Quelle & Meyer, 1994, ISBN 978-3-494-01228-5 (Reprint).
* Horst Bickel, Roman Claus, Roland Frank, Gert Haala, Martin Lüdecke, Günther Wichert, Dirk Zohren: *NATURA – Biologie für Gymnasiasten.* Klett-Verlag, Stuttgart 2002, ISBN 3-12-045200-9.

## Nettverwiese

 **Nööt**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.

## Nawiese
# Zoo

Dat Hippotamus-Huus in’n Zoo van Berlin
En **Zoo**, **zooloogsch Gorden** oder **Deerpark** is en Institutschoon, woneem wilde Deeren hollen un de Lüüd präsenteert warrt. Dat Woort weer dat eerste Mol bruukt worrn för de Zoo van London in’d Johr 1828. Viele groote Städter in Düütschland hebbt en Zoo as touristisch Attrakschoon. In’n nedderdüütsche (plattdüütsche) Deel van Düütschland gifft dat Zoos in Hamborg (Hagenbeck), Mönster, Bremerhoben (Zoo an de See), Rheni, Rostock un Swerin. De gröötste Deerpark van Düütschland is de zoologisch Gorden vun Berlin. De Opgaven van de Zoos sünd vundaag Oordenschuul un Bildung.

## Weblenken

 **Zoos**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.
# Gassen

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

| Ga(r)sten |
| --- |
| Gearsten (*Hordeum vulgare*) |
| Systematik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ornen: | Söötgrasaardige (*Poales*) |
| Familie: | Söötgräser (*Poacea*) |
| Ünnerfamilie: | *Triticeae* |
| Geslecht: | Garste (*Hordeum*) |

 |
| Wetenschoplich Naam |
| Hordeum vulgare |
| L. |

Ohren von Gassen
**Gassen** (düütsch: Gerste) is en Plantenoort un höört to de Fomilie vun dat Söötgras. In’e Landwirtschoop höört de Gassen to de besünners wichtigen Koornoorten. Gassen is een eenjährig Plant, dat heet, de Tied, de twischen Seien un Arnten vergeiht, is nich mehr as een Johr. To kennen is Gassen düütlich an de langen Grannen, de an de Ohren sitt. In Düütschland ward de grötste Deel vun dat Gassenkoorn to’n Beerbroen bruukt. Een lütteren Deel ward ok as Vehfoder hernohmen. Nowiest is dat woll, dat de Minschen all üm de 15000 Johr mit Gassen ümgaht.

## Weblenken

 **Gassen**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.
# Ypresium

| Ärathem Ära | System Periood | Serie Epoch | Stoop Öller | ≈ Öller (Mya) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **K Ä N O Z O I K U M** | **höger** | **höger** | **höger** | **jünger** |
| Paläogen | Oligozän | Chattium | 28,1–23,03 |
| Rupelium | 33,9–28,1 |
| Eozän | Priabonium | 38–33,9 |
| Bartonium | 41,3–38 |
| Lutetium | 47,8–41,3 |
| Ypresium | 56–47,8 |
| Paläozän | Thanetium | 59,2–56 |
| Seelandium | 61,6–59,2 |
| Danium | 66–61,6 |
| **deeper** | **deeper** | **deeper** | **deeper** | **öller** |

Dat **Ypresium** (faken afkört to *Ypres*) is in de Chronostratigrafie de ünnerste Stoop vun’t Eozän In afslute Tallen güng dat Ypresium ruchweg vun 55,8 bit 48,6 Millionen Johren vör vundaag. De Stoop folgt op dat Thanetium un warrt na baven vun’t Lutetium aflöst.

## Naam

Nöömt is dat Ypresium na de Stadt Ieper (hdt.: Ypern, franz.: Ypres) in Belgien, woneem dicht bi de Tyyplokalität to finnen is. De eerste Beschrieven is 1850 dör André Dumont maakt worrn, ofschoonst de Stoop na’t hüüdig Indelen nich mehr veel dormit to kriegen hett, wat Dumont betekent hett (Steurbaut, 2006). Dat offiziell Referenzprofil („Global Stratotype Section and Point“; GSSP) is dat Dababiya-Profil in de Neeg vun Luxor in Ägypten.

## Definitschoon

De Basis vun’t Ypresium warrt dör en Ännern in de Kohlenstoff-Isotopen-Proportschoon („Carbon Isotope Excursion“) defineert. Dat Enn is markeert dör dat eerste Vörkamen vun’t Foraminiferen-Geslecht *Hantkenina*.

* André Dumont: *Rapport sur la carte géologique du Royaume*. Bulletins de l’Académie Royale des Sciences, des Lettres et des Beaux-Arts de Belgique, 16(2): 351-373, Brüssel 1850.
* C. Dupuis, M. Aubry, E. Steurbaut, W. A. Berggren, K. Ouda, R. Magioncalda, B. S. Cramer, D. V. Kent, R. P. Speijer und C. Heilmann-Clausen: *The Dababiya Quarry Section: Lithostratigraphy, clay mineralogy, geochemistry and paleontology.* Micropaleontology, 49(1): 41-59, New York 2003 ISSN 0026-2803.
* Felix Gradstein, Jim Ogg, Jim & Alan Smith: A Geologic timescale. Cambridge University Press 2004 ISBN 9780521786737
* Hans Murawski & Wilhelm Meyer: *Geologisches Wörterbuch*. 10., nee bearb. u. w. Opl., 278 S., Enke Verlag, Stuttgart 1998 ISBN 3-432-84100-0.
* Étienne Steurbaut: *Ypresian*. Geologica Belgica, 9(1-2): 73-93, Brüssel 2006 ZDB 1468578-4 PDF.

## Weblenken

* Düütsche Stratigraafsche Kommisschoon (Rgv.): *Stratigraphische Tabelle von Deutschland 2002*. Potsdam 2002 ISBN 3-00-010197-7 - PDF (Groot)
* GeoWhen Database
* Norges Network of offshore records of geology and stratigraphy
* Ypresian/Lutetian Boundary Stratotype - Webpage von Eustoquio Molina
# Aten

Echttied Magneetsch-Resonanz-Upnaam, de den Borstkaste bi’n Aten wiest
Röntgenupnaam van enen Alligator bi’n Aten *Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*
 Dit Woort hett noch annere Bedüden: kiek dorför ünner Aten (Mehrdüdig Begreep).

**Aten**, ook **Amen** oder **Ömen**, in de medizinsche Facksprake ook **Ventilatschoon** is de rhythmische Vörgang, de Luft in un uut de Lungen bringt un so Kölenstoffdioxid uutpuust un Suurstoff in dat Liev bringt.
Dat Aten tuuscht in den lüttken Lungenblasen Gaas uut (**Respiratschoon**), dat Suurstoff in’t Blood kümmt un Kölenstoofstoff uutpuust wärden kann. Den Atenrtyhmus maket de Lungen nich sülvenst, man dat Tweerfell un de Musklen twischen den Rebben un den Borstkasten in’n Rhythmus uutwied un tohooptreckt.

## Nettverwiese

 **Aten**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.

## Literatuur

* James Nestor: *Breath – Atem: Neues Wissen über die vergessene Kunst des Atmens*. Piper, 2021. ISBN 978-3492058513
* M. Parkes: *Breath-holding and its breakpoin* In: Exp Physiol. 91 (1), 2006.