Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Planten

Dit Woort hett noch annere Bedüden: kiek dorför ünner Plant (Mehrdüdig Begreep).

 *Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

Planten
Een **Plant** (f., Mt. Planten) is een Leevwesen, wat to de Eukaryoten höört un Photosynthees maakt. Af un an gifft dat ook Planten, de dat nich doot, aver denn hebbt ehr Vöröllern dat maakt.

Planten sünd tomeist greun. Wi ünnerscheedt fattlose Planten un Fattplanten, Krüter un holtige Planten. De meesten Planten (buten de Algen) hebbt:

* een Wuddel, wo se Water un Solten opnimmt
* een Stängel, Halm oder Stamm, de de annern Deelen dragen deit
* Bläder, de sünnerlich för de Photosynthees tostännig sünd
* de Blöte, de blöht un de för dat Foortplanten tostännig is. To Planten, de blöht un keen Bööm sünd, seggt wi ook Bloom.

## Wetenschapen un Bruuk

Mit de Planten befaat sick de Biologie, sünnerlich de Botanik. Veele Planten, so as de Weten, de Kantüffeln, de Haber un de Roggen warrt in de Bueree trocken un deent uns as Eten, jüst as dat Grööntüüch, wat in’n *Goornbo* trocken ward.

## Kiek ok bi

* Projekt:Plantennaams up Platt

## Weblenken

 Plattdüütsche Blomen-, Bööm- un Plantennaams,
ok dorbi sünd de Naams in Düütsch, Engelsch un de botanschen Naams no de niegeste Nomenklatur
# Todecktsadige

| Todecktsadige |
| --- |
| Krainer Lilje (*Lilium carniolicum*) |
| Systematik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Riek: | Planten (*Plantae*) |
| Ünnerriek: | Fattplanten (*Tracheobionta*) |
| Böverafdeel: | Saatplanten (*Spermatophyta*) |
| Klass: | Todecktsadigen (*Magnoliopsida*) |

 |
| Wetenschoplich Naam |
| Magnoliopsida |
| Brongn. |

Todecktsadige
De **Todecktsadigen Planten**, kortweg **Todecktsadigen** (**Magnoliopsida**, vörmols **Angiospermen** oder **Magnoliophyta**), towielen ok blot **Blötenplanten** nömmt, sünd de grottste Klass mank de Saatplanten.

## Kenntekens

De Todecktsadigen verscheelt sik ünner annern dör düsse Kennteken vun annere Saatplanten: In dat Phloem (de *Borken*) kaamt *Sichtergölen* un *Geleitzellen* ut en gemeensome Mudderzell. De Stoffblöer dreegt an'e Sieten twee Stoffbüdel-Paare, wo de Pollen in sitten deit. De Stoffbüdels hefft en Endothecium ünner de buterste Huut (hypodermal). De Pollenköörn hefft meist keen lamineerte Endexine. De männlich Gametophyt besteiht ut dree Zellen. De Saatanlagen sünd ünnerbrocht in en afslaten Fruchtblatt (vundeswegen de Naam *Todecktsadige*). An de Wannen vun de Megasporen sitt keen Sporopollenin. Dat gifft en dubbelt Befruchten un in düssen Tosamenhang en sekundäär Endosperm.

## Systematik

Mit 226.000 bekannte Aarden sünd de Todecktsadigen de Plantengrupp mit de meisten Aarden. Over de Fraag, wo se mank de Saatplanten vun de Systematik her henhören doot un over ehre Herkumst warrt jummers noch veel snackt in de Wetenschop. Man vun de 1990er Johre af an steiht ehre binnere Systematik up fastern Grund, as vordem. Dat liggt sünnerlich an de Arbeit vun de Angiosperm Phylogeny Group (APG). Blangen de groten Gruppen vun de Monokotyledonen un Eudikotyledonen gifft dat noch en Reeg vun Ornen, de stoht for sik.
# Tribus (Biologie)

En **Tribus** (f.; Plural: Tribus oder Triben) is en Afdeel in de Systematik bi de Biologie. De Tribus steiht över dat Geslecht un unner de Ünnerfamilie. In en Tribus sünd en Reeg vun neger verwandte Geslechter to en Geslechtergrupp tohopenfaat. In de Wetenschop geiht de Naam vun en Tribus in de Zoologie mit „-ini“ toenne (vgl. Hominini), in de Botanik mit „-eae“.

## Belegen
# Korsika

**Korsika** (korsisch: *Corsica*, franzöösch: *Corse* [kɔʁs]) is en to'n grooten Deel ut hooch Bargen bestahn Eiland in de Middellannsche See un stellt politisch en Region vun Frankriek dor. Se liggt westlich vun Italien, up de Hööcht vun de Abruzzen, nöördlich vun de italieensch Insel Sardinien un süüdööstlich vun dat Moderland. Nah Sizilien, Sardinien un Zypern is Korsika de veertgröttste Insel in de Middellannsche See.

De Region Korsika besteiht ut de beid Départements Corse-du-Sud un Haute-Corse. Korsika hett en Flach vun 8.680 km² un 309.693 Inwahner (Stand 1. Januar 2010). De Hööftstadt vun de Region is Ajaccio.

### Städer

Bedüüdend Städer (in Klammern jeweils de korsisch Naam):

* Ajaccio (*Aiacciu*): Hööftstadt vun dat Departement Corse-du-Sud, Gebortsstadt vun Napoleon
* Bastia (*Bastia*): Hööftstadt vun dat Departement Haute Corse, wichtige Hafenstadt
* Bonifacio (*Bunifaziu*): süüdlichste Stadt vun Korsika
* Calvi (*Calvi*): wichtige Hafenstadt in' Nordwesten
* Corte (*Corti*): Olt Hööftstadt vun Korsika in't Zentrum vun de Insel, Sitt vun de Universität Pascal Paoli Korsika
* Sartène (*Sartè*): gellt as de „korsischste vun all korsisch Städer“

* Ferdinand Gregorovius: *Corsica. 1854.* Societäts-Verlag, Frankfurt am Main 1988, ISBN 3-7973-0274-6.
* Michel Delaugerre, Marc Cheylan: *Atlas de Repartition des Batraciens et Reptiles de Corse.* Parc Naturel Regional de Corse/Ecole Pratique des Hautes Etudes, o. O. 1992, ISBN 2-905468-09-2.
* Nicole Luzar, Volker Roth: *Kletterführer Korsika.* Topoguide.de, Betzenstein 2008, ISBN 978-3-0-00-24237-3.
* Hannes Mayer: *Die Wälder Korsikas. Wanderungen durch ein Waldparadies.* 2. dörkeeken Uplaag. Fischer, Stuttgart u. a. 1990, ISBN 3-437-30624-3.
* Monika Siegfried-Hagenow: *Korsika – Ein Reisebuch.* VSA, Hamborg 1991, ISBN 3-87975-551-5.

## Weblenken

 **Corse**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.

* Korsika: ein Gebirge im Meer – Offiziell Websteed vun Frankriek (düütsch)
* Collectivité Territoriale de Corse Offiziell Siet vun de Rebeetskörperschap (franzöösch)
* Universität vun Korsika in Corte
* Offiziell Siet vun dat Frömdenverkehrsamt (düütsch, franzöösch, engelsch)

## Enkeld nahwiesen
# Blötenhüll

Schema vun en Blöte mit Fruchtknotten unnen an: Kelkblöer (2) un Kroonblöer (3) sünd tosamen de Blötenhüll
De **Blötenhülle** oder de **Perianth** is de Naam for all Blöer in de Blöte vun Todecktsadige, de nich fruchtbor sünd. Se sitt unnen oder buten an de Blöten. De Blötenhüll hett de Upgave, de fruchtboren Deele vun de Blöte to schulen, so lang, as se noch en Knuppen is. Later, wenn de Blome al bleihen deit, schall se Insekten to'n Bestuven anlocken.

## Formen

En Blötenhüll, de unnerdeelt is in Kelk un Kroon, warrt *unlieke Blötenhüll* nömmt (wetenschopplich: *heterochlamydeesch*), en Blötenhüll, de nich in Kelk un Kroon updeelt is, is en *lieke Blötenhüll* (*homoiochlamydeesch*) un warrt Perigon nömmt.
Wenn de Blötenhüll fehlen deit, as bi *Fraxinus excelsior*, warrt seggt, de Blöte is naakt (Fackbegreep: *apochlamydeisch*).

De sunnerlichen Deele vun en Blötenhüll könnt tosamenwussen ween. Dat heet denn bi en lieke Blötenhüll *Syntepalie*, bi'n Kelk *Synsepalie* un bi de Kroon *Sympetalie*.

## Historie

De Begreep *Perianth* is toeerst 1678 vun Jungius bruukt wurrn. Man he meent mit *Perianth*, just so, as Ray 1682 un Linné 1751 den Kelk. Dormols menen de Wetenschoppslüde, de Blöte, dat weer an un for sik blot man de Kroon. Eerst vun 1815 af an warrt dör Mirbel de Perianth so, as hüdigendags, for de ganze Blötenhüll bruukt.
# Alkohol

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*
Wenn een vun **Alkohol** snackt, is in de normale Spraak mehrst jede Drunk, wo Ethanol binnen is, meent. In de Chemie warrt besünners dat Ethanol so nöömt. Aver ok de ganzen annern orgaanschen Verbinnen, bi de ene Hydroxyl-Grupp an een Kohlenstoff-Atom bunnen is, dat wieder an annere Waterstoff- un Kohlenstoff-Atomen bunnen is, warrt Alkohole nöömt.

Alkohol, dat mag sien Ethylalkohol oder ok Ethanol, is en Bestandeel dat vorkömmt in Drunken, in Desinfektschoonsmiddel un ok in Parfeng.

## Weblenken

 **Alkohole**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.

* Schoolversöök to’n Thema Alkohole (hoogdüütsch)
# Sonoma County

Inwahnertall
Rebeet

| Sonoma County |
| --- |
| Bundsstaat | Kalifornien |
| Sitt vun de Verwalten | Santa Rosa |
| Inwahnerdicht |
118,6 Inwahners op’n km² |
| Grünnt | 1850-00-001850 |
|  |

**Sonoma County** is en Kreis (County) in’n US-Bundsstaat Kalifornien. He hett 483.878 Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 4.082 km². De Sitt vun de Verwalten is in Santa Rosa.

## Historie

De Kreis is 1850 grünnt worrn.

## Demografie

Vun de 458.614 Inwahners bi’n Zensus vun 2000 harrn 240.198 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 25.724 US-Dollar. 260.327 Minschen hebbt op de Highschool ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n Bachelor-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 87.493 Minschen maakt. 7,93 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot.

19,86 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as Engelsch snackt un 14,33 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn.

Vun de Vöröllern her sünd 81,60 % vun de Minschen Witte, 1,42 % Swarte, 3,07 % stammt ut Asien un 0,20 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 1,18 % sünd Nakamen vun Indianers. 8,44 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 4,09 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 17,34 % vun de Lüüd ansehn.

### Inwahnertall

| Johr | Inwahnertall |
| --- | --- |
| 1900 | 38.480 Inwahners |
| 1910 | 48.394 Inwahners |
| 1920 | 52.090 Inwahners |
| 1930 | 62.222 Inwahners |
| 1940 | 69.052 Inwahners |
| 1950 | 103.405 Inwahners |
| 1960 | 147.375 Inwahners |
| 1970 | 204.885 Inwahners |
| 1980 | 299.681 Inwahners |
| 1990 | 388.222 Inwahners |
| 2000 | 458.614 Inwahners |
| 2010 | 483.878 Inwahners |

## Weblenken

* U.S. Census Bureau (engelsch)
# Phylogenetik

Boom vun dat Leven
De **Phylogenetik** (retronym Mengelwoort ut ooldgr. *φυλή, φῦλον phylé, phylon* ‚Stamm, Clan, Aart‘ un *γενετικός genetikós* ‚Anfang‘) is en Twieg vun de Genetik un Bioinformatik, de sik dormit befaten deit, uttoforschen, wie sik dat mit de Geschicht vun de Evolutschoon verhollen deit un wie Individuen oder Gruppen mank de Organismen to'nanner staht un wie se vun'nanner afstammen doot (Phylogenese).

## Wat to de Phylogenetik tohören deit

De Phylogenetik bruukt hüdigendags Algorithmen, um ruttofinnen, wie de wecken Aarden oder ok enkelte Exemplare vun desülvige Aart mit’nanner verwandt sünd. Dor weert DNA-Sequenzen bi insett, de vördem bi DNA-Sequenzeren rutfunnen wurrn sünd. So kann en phylogeneetschen Boom upstellt weern. Unner annern is de Phylogenetik nödig, wenn en Taxonomie upstellt weern schall. As Algorithmen weert u. a. de Maximale Sünigkeit (engelsch „Parsimony“), Maximale Wohrschienlichkeit (engelsch „Maximum Likelihood“) un Bayes sien Inferenz bruukt, de up de Grundlaag vun MCMC-Verfahren staht. As dat noch keen DNA-Sequenzeren geev un ok noch keen Computers, is de Phylogenetik ut Phänotypen over en Distanzmatrix afleit‘ wurrn (*Phenetik*), man de Kennteken to’n Unnerscheden weern to’n Deel nich eendüdig, vunwegen datt Phänotypen – ok binnen korte Tied- sik slank ännern könnt un vun allerhand Umstänn afhangt.

## Kiek ok bi

* Apomorphie
* bioloogsche Systematik
* Evolutschoon
* Klade
* Kladistik
* Nomenklatur
* Phylogenese
* Taxonomie

* David Williams: *The Future of Phylogenetic Systematics.* Cambridge University Press, 2016, ISBN 978-1-316-68818-2.
* Donald R. Forsdyke: *Evolutionary Bioinformatics.* Springer, 2016, ISBN 978-3-319-28755-3.

## Belege
# Paläontologie

De **Paläontologie** (f.) is de Deel vun de Biologie un vun de Geologie, de sick mit de Beester un Planten vun freuger in de Historie vun de Eer befaat.

## Deele vun de Paläontologie sünd

* Paläobiologie (Dat Leewen in de Urtied)
	+ Paläoanthropologie (Över de Minschen in de Urtied)
	+ Paläozoologie ([Beester in de Urtied)
	+ Paläobotanik (Planten in de Urtied)
	+ Paläoökologie (Ökologie in de Urtied)
* Paläoklimatologie (Klima in de Urtied)

## Fossilien un Dateern

Sünners wichtig för de Paläontologie sünd de Fossilen. Dat is de Överrest vun Beester un Planten, de doodbleewen sünd. Besünners sünd dat de Knaken. Obers to de Fossilien telln ook Sporen, Schiet (*Koprolithen*) un anners, wat övrig bleewen is.

De Tied, wo de Beester un Planten mol leewt harrn, kriggt een rut, wenn een de geologische Schicht bekiekt. Tomeist geiht dat so, dat de öllern Schichten ünnen sünd un de jüngern baven. De Tied kann een ook mit’n Verfall vun de radioaktiven Nukliden rutkreegen, t.B. mit de C-14-Methood. Sünners wichtig is ok dat Verglieken mit anner Fossilen ut de lieke Schicht, de aver beter bekannt sünd un faken vörkümmt (Leddfossilen).

## Bruuk vun de Paläontologie

De Paläontologie is to'n een de wichtigste Born för de Evolutschoonstheorie. Över de Fossilen un ehr Dateern kreegt wi een Indruck, woans dat fröher vör mennig Millionen Johr op de Eer weer un woans dat togüng.

Op de anner Sied is se een wichtigen Deel vun de Geologie. Över de Leddfossilien kriggt een rut, vun wann en Schicht is. Un denn ook, wat dat fröher för een Ökologie weer. Denn kann een beter nakieken, woneem Kohle un Ööl un so to finnen sünd.

## Kiek ok

* Phylogenees
* Chronospezies
# Organismus (Biologie)

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

| Leevwesen |
| --- |
| Allerhand Leevwesen |
| Systematik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Domään: | Subtaxa Eukaryoten; Archaeen; Bakterien |

 |
| Wetenschoplich Naam |
| Organismen |
|  |

Swämme sünd Organismen
En **Organismus** oder **Lebewesen**/**Leevwesen** is in de Biologie en lebennig Wesen mit egen Stoffwessel. Veelzellers (Deerter), Planten, Swämme un Bakterien sünd vundeswegen Organismen, gegen Viren un Prionen over, de allgemeen nich as Organismus ankeken weert.

In den Tosamenhang, wo dat Woort *Organismus* in bruukt warrt, geiht dat meist um de *Funktschoon* vun dat Leven: Dor warrt dat Wesen bi ankeken as en Tohopenspeel (System) vun chemische Reaktschonen un physische Vörgäng. Up düsse Aart befaat sik de Biologie, de Physiologie, de Biochemie, de Molekularbiologie un de Biophysik dor mit. Fudderhen kann ok unnersocht weern, wie Organismen mitn’anner leven un torechtkamen doot un wie se sik in ehre Umwelt torecht finnt (Ethologie un Ökologie).

Organismen könnt up allerhand verscheden Niveaus unnersocht weern: molekular, na de Zellen hen, na de Struktur vun dat Geweev (Histologie), up dat Niveau vun de Organe oder Organsysteme, een kann dat enkelte Wesen unnersöken, man ok de Populatschoon oder dat Ökosystem.

Blangen dat Woort *Organismus* warrt woll ok dat hoochdüütsche Lehnwoort *Lebewesen* bruukt. Up Platt kann dor denn woll ok *Leevwesen* vun maakt weern.

* Hans-Joachim Flechtner: *Grundbegriffe der Kybernetik – eine Einführung*. Wissenschaftliche Verlags-Gesellschaft, Stuttgart 1970.
* Anna Maria Hennen: *Die Gestalt der Lebewesen. Versuch einer Erklärung im Sinne der aristotelisch-scholastischen Philosophie.* Königshausen & Neumann, Würzburg 2000, ISBN 3-8260-1800-1.
* Sven P. Thoms: *Ursprung des Lebens*. Fischer-Taschenbuch-Verlag, Frankfurt 2005, ISBN 3-596-16128-2.

 **Lebewesen**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.

 **Wiktionary: Organismus (Biologie)** – Bedüdensverklaren, Woortherkamen, Synonymen, Översetten

 Op Wikiquote gifft dat Zitaten to, över oder vun **[[q:de:{{{1}}}|*„{{{1}}}“*]]** (hoochdüütsch).

* OneZoom: Tree of Life – Zoombarer Stammbaum aller rezenten Lebewesen-Arten
# Taxon

**Taxon** (dat, Pl.: *Taxa*; vun ooldgr. τάξις *táxis*, Ordnung, Reege) is in de Biologie en Grupp vun Lebewesen, de as en systemaatsche Eenheit ankeken warrt. Meist hett de Grupp ok en egen Naam. Wie de wetenschoppliche Naam for de Taxa tostanne kummt, dor stellt de bioloogsche Nomenklatur Regeln for up. Wie de enkelten Organismen up Grundlaag vun ehre Verwandschop mit'nanner in en hierarchisch System insorteert weert, dor befaat sik de akadeemsche Disziplin vun de Taxonomie mit. Se hollt sik dor an dat bi, wat bi de Forschung in de bioloogsche Systematik rutkamen is. Vunwegen, datt Forschers nich jummers eene Meenung sünd in de Fragen, wie de Organismen tohopen hören doot, passeert dat fökener, datt de wetenschopplichen Naams vun de Taxa sik verscheelt un datt de Gruppen anners tohopen stellt weert.
Faken kriegt de Taxa Naams, de ut ole Traditschoon vun de latiensche oder greeksche Spraak hernahmen sünd. En Taxon, wat so en Naam kregen hett, warrt „nominell Taxon“ nömmt.

## Belege
# Morphologie (Biologie)

De bioloogsche **Morphologie** befaat sik mit den utwennigen Upbo un de Form vun Organismen (Formlehr) un ehre Organe (Organlehr) un versocht, de grote Masse vun Formen un ehr verscheden Utsehn torüch to föhren up en Boplaan, de vun de Evolutschoon her to düden is.

Allgemeen warrt seggt, dat Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832) de Eerste ween is, de den Begreep *Morphologie* bruukt hett. He weer dor vun overtüügt, datt achter den groten Verscheel vun all Blötenplanten en Boplaan steken dö, de for all Planten gellen dö un up den siene Grundlaag allens tostanne kamen weer, wat to siene Tied to finnen weer. In sien Book *De Metamorphose der Pflanzen* meent he, datt düsse Boplaan us in Stand sett, Form un Utsehn vun Planten, de noch nich entdeckt weern, vörher to seggen.

En wichtig Thema in de Biologie is de Tosamenhang twuschen Form un Funktschoon. De utwennige Upbo un de Form vun en Organismus staht unner Infloot vun de Gene un vun de Umwelt. De Phänotyp is dat, wat wi seht. He is de Folg vun den Infloot vun Genotyp un Umwelt.
# Physiologie

De **Physiologie** (Vun ooldgr. φύσις *phýsis* ‚Natur‘ un λόγος *lógos* ‚Woort‘, Lehr‘) oder „Naturkunne“ is as en Twieg vun de Biologie de Lehr, de sik dor mit befaten deit, wat na de Physik un de Biochemie hen vör sik geiht in de Zellen, in dat Geweev un in de Organen vun allens, wat leven deit. Dorbi kiekt se ok dor up, wie in den ganzen Organismus allens tosamen arbeiden deit. So grenzt se sik af vun de Biochemie un vun de Anatomie. De Physiologie hett dat dor up afsehn, na Mööglichkeit vörher to seggen, wat in en System, dat unnersocht warrt (as Stoffwessel, Motorik, Kiemen, Wassen, Vermehren), passeert.

Dat Woort Physiologie is um 1525 rüm vun Jean François Fernel präägt wurrn. Physioloogsch forschen un utbillen doot de Biologie, de Medizin, de Pharmazie, de Psychologie un de Sportwetenschop.
# Bedregen

Dit Woort hett noch annere Bedüden: kiek dorför ünner Bedregen (Mehrdüdig Begreep).

 *Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

**Bedregen**, ook **Bedragen** oder **Verholen** is wat Dere oder Minschen doot. Dat Bedregen mag bewusst oder unbewusst sien. Et kann verärvt oder leert sien. De Begreep kann ook Systeme un Maschinen beschrieven, de med eren Ümmefeld interageren. De Begreep is klaar defineeert.

In Experimenten könnt Forscherlüde Bedregen as ene Reaktschoon van enen Organismus up enen Stimulus bekieken. Welk Organismen sind komplexer as ander un neemt dat Ümmefeld bewusster waar. Wenn dat Bedregen bewusst is, heet dat dat se weet wat se doot. Wenn dat Bedregen unbewusst is, bedüdt dat, dat se nich weet wat se doot.

Minschen treckt de Hand troügge, wenn se wat heets anraket un denket daar nich över na. Dat passeert, ümme dat wi un ook ander Deren Reflexe in use Nervensysteem hebbet, de uus straks de Hand wegtrecken maket Pien aftowenden.

Bedregen hänget med den Nervensysteem un den Hormoonsysteem tohope. Dat Nervensysteem reageert un nimt waar wat passeert. Dat Hormoonsysteem is langsamer un maket vescheden Aarden Bedregen waarschienliker oder minner waarschienlik. Een eenfach Bispeel is de Wandel van enen Kind to enen vullwassen Minschen. Daar speelt vele verscheden Hormone enr Rulle bi, de up Wassdoom man ook up dat Bedregen Inflood neemt.

Bedregen hänget ook den Leren tohope. Komplexere Organismen könnt better leren as eenfache Organismen. Man ook de eenfachsten Dere könnt sik an wat wennen. So een Wenst is ene primitive Aard Leren. För Organismen bedüdt Leren, dat se eer Bedregen ännern könnt, ümme dat se sik besinnen könnt, dat se in so’ne Aard Situatschoon al wesen sind un weet woans se reageren könnt.

Faken bruukt de Lüde dat Woord Bedregen man ook för de Maneer, in de Lüde med eenander ümmegeet. Kinners kriegt leert wat good Bedregen oder Benimm is un wat leeg Bedregen is. Good Bedregen is nett un fründlik to ander Lüden to sien. Dat is de Aard Bedregen, de Minschen in ene Sellschop sik van ander Lüden verwachten sind.

## Kiek ook bi

* Behaviorismus

## Nawiese
# Ökologie

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

De **Ökologie** (vun ooldgr. οἶκος *oikos* ‚Huus‘, ‚Huusholt‘ un λόγος *logos* ‚Lehr‘; also ‚Lehr vun'n Huushollen‘, fröher ok Mesologie) is an un for sik en Twieg vun de Biologie, de sik dor mit befaten deit, wie de Leevwesen sik unner'nanner verhoolt un wie se mit de Umwelt tosamen hangen doot. Hen un wenn warrt, mit'n sülvigen Sinn, de Utdruck *Bioökologie* bruukt, um de gegen de Geoökologie over af to grenzen.

As dat Umweltbewusstsien in de tweede Hälft vun dat 20. Johrhunnert jummers grötter wurrn weer, is de Begreep wiet over den naturwetenschopplichen Rahmen vun de Biologie rut greit, un warrt vun dor af an as Synonym for Begreepe as Umweltschuul oder Umwelt bruukt un dor ok mit dör'nanner muddelt. Wat bi de Ökologie rutkamen is, warrt jummers mehr ok in de Gemarken vun de Philosophie, Sellschop un Politik anwennt un dor besnackt. Dor schall denn ok mit beschreven weern, wie de Minsch to sien Umwelt steiht un wie de beiden vun'nanner afhangt. Dor is de Begreep bi wieter wurrn un hett ok en annern Sinn bi kregen. Hüdigendags warrt *Ökologie* ok en minschlich Doon nömmt, wat good is for den Umweltschuul un for en duerhaftige Ökonomie. Dor is de Grundlage vun ween, datt nich bloß naturwetenschopplich over lebennige Organismen in ehre Umwelt forscht wurrn is, man datt ok *Ökologie* nömmt warrt, wenn de verschedenen Twiege vun de allerhand Wetenschoppen sik dor over uttuuscht, wie sik Entitäten to ehre Umwelt verhoolt un mit ehr umgaht, de nich lebennige Organismen sünd (as u. a. Städer, Unnernehmen, Staten, Sellschoppen, Meenden etc.)

* Hartmut Bick: *Grundzüge der Ökologie*, 3. Auflage, Gustav Fischer, Stuttgart 1998; ISBN 3-437-25910-5.
* Eugene P. Odum: *Fundamentals of ecology.* Saunders, Philadelphia 1971.
* Thomas M. Smith, Robert L. Smith: *Ökologie.* 6. Auflage, Pearson Studium, München 2009; ISBN 978-3-8273-7313-7
* C.R. Townsend, J.L. Harper, M.E. Begon: *Ökologie.* 2. Auflage, Springer-Verlag, Berlin 2003; ISBN 3-540-00674-5
* Ludwig Trepl: *Allgemeine Ökologie, Bd. 1: Organismus und Umwelt*. Lang, Frankfurt/M. 2005.

## Belege

## Weblinken

 **Ökologie**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.