Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ool Grekenland

Greeksche Städe rund ümme de Middellandsche un Swarte See
De Parthenon is een Tempel, de Athene wied is un up de Akropolis in Athen liggt un as een Sinnbild för de greeksche Kultuur geld
Dat **ole Grekenland** was ene antike Zivilisatschoon langes de Küsten van de Middellannsche See, in de Ooldgreeksch de Sprake för Kunst un Kultuur was. Dat Gestreek is veel grötter os Grekenland vandage. Dat ole Grekenland duur van de archaische Tied in’n 8. bet 6. Jaarhunnerd v. Chr. bet 146 v. Chr. De greeksche Antike kam to’n Enne, as dat Röömsche Riek Grekenland na de Slacht bi Korinth verövert hadde.

De olen Greken hadden keen gemeensam Staat oder Heerscher, wat se verenige was de gemeensame Sprake un Kultuur.

Dat gav vele Stadtstaten, de all eer egen Verfaten hadden. Athen, Sparta un Korinth weern mächtige Stadtstaten. Enige hebbt Königen had, anner so as Athen, harrn een Form vun Demokratie. De Tied dorna hebbt sik denn ok annere Staaten tohopenslaten un sünd as „Liegen" bekannt worrn.

## Översicht Historie

Alexander de Grote
De Geschicht vun dat antike Grekenland hett mehrere Tieden dörlopen:

* Mykener-Kultur (ca. 1600 v. Chr - ca.
* Insturz vun de Bronzetiet oder dat düstere Middelöller in Grekenland (ca.1200-750 v. Chr).
* de Archaischen Tiet (ca. 750-c.489 v. Chr) hebbt Künstler gröttere freestehend Skulpturen in starre Posen mit dat dröömhaft „archaisch Smielen" maakt, wat vundaag as en Symbol för den archäoloogschen Stil betekent warrt: Tiet geiht to Enn, as de letzte Tyrann vun Athen 510 v. Chr. stört warrt un sik sien Söhns op den Throon stellen doot (Tyrannis).
* klassische Tiet (ca.500-324 v. Chr) harr en künstlerischen Stil, de latere Beobachters as hebenst Bispill ansehn hebbt un so ok den Parthenon in Athen vörstellt hett: de Antike weern Athen un dat Deelen-Bündnis in't 5. Johrhunnert v. Chr. an'e Macht, man ok annere Städer hebbt sik dor up utbreedt (Delen). Oort is in de Tied von dat 19. bet to'n Anfang vun het Middelöller grünnt worrn, as dor en Hoff weer. weer de Korinthische Bund, an'n Anfang vun den Makedonien-Krieg.

De Feldtöge vun Alexander hett sück bit in den Himalaya reckt.
* de Hellenistische Tiet (324-150 v. Chr) hett sik dat mit den greekschen Staat un sien Kultur in" Nahen Oosten utbreedt, man ok na Noordafrika hen to vör allen nah Ägypten und Persie an' Middelmeerküst bit up Kreta oder Grekenland övergahn. Tiet vun de Römers geiht to Enn mit den Dood von Alexander un dat Angriepen op Grekenland.
* röömsche Grekenland weer de Tiet twüschen den Sieg vun dat Röömeriek in'n Krieg gegen Korinth 146 v. Chr un Konstantin sien Grünnen von Byzanz as Hööftstadt van Rom (325 n.
* letzte Phase vun de Antike is dat Christendom in't late 4. bit fröhe 6. Jahrhundert, wat mit den Afsluss von Platon sien Akademie dör Justinian I. (529) to Enn geiht un worüm ok en groten Deel ut düsse Tieden nich mehr nableven deit.

## Spele

De beröömten Olympschen Spele worden alle veer Jaren in Olympia afhollen. Alleen Männer kunnen antreden, Fruen kunnen nich mitmaken, se weren nich eenmaal verlövt de Spele antokieken. Olympsche Sportaarden weren Rennen, Speersmeten, Diskusmseten un Ringkamp.

## Nawiese
# Warvellose Deerter

**Warvellose Deerter**, ok eenfach **Warvellose**, **Invertebrata** oder Evertebrata sünd Veelzellers ohn Rüggenbeen. To düsse informelle Grupp (Formtaxon) mank de Leevwesen höört de meisten vun all Aarden vun Deerter, de hüdigendags bekannt sünd. De Begreep is in dat fröhe 19. Johrhunnert vun Jean-Baptiste de Lamarck inföhrt wurrn. He woll düsse Deerter dor mit afgrenzen gegen de Warveldeerter (*Vertebrata*) over

## Systematik

Warvellose Deerter höört vun de Natur her an un for sik nich tohopen. Se sünd keen Grupp vun Verwandte. Dor weert en Reeg vun Chordadeerter (*Cordata*) torekent un denn ok all Nich-Chordadeerter, de dat gifft. Unner annern höört to de Warvellosen Deerter düsse Taxa (klassische Systematik):

* Geweevlose Deerter (*Parazoa*)
	+ Swammdeerter (*Porifera*)
	+ Platendeerter (*Placozoa*)
* Geweevdeerter (*Eumetazoa*)
	+ Radiärsymmetrische Deerter (*Radiata*)
		- Holldeerter (*Coelenterata*)
			* Ribbenquabben (*Ctenophora*)
			* Neteldeerter (*Cnidaria*)
	+ Bilateralsymmetrische Deerter (*Bilateralia*)
		- Oormünner (*Protostomia*)
			* Armfööt (*Brachiopoda*)
			* Waterboren (*Tardigrada*)
			* Liddföte (*Arthropoda*)
			* Steernwörmer (*Echiurida*)
			* Kelkwörmer (*Kamptozoa*)
			* Moosdeertken (*Bryozoa*)
			* Pielwörmer (*Chaetognata*)
			* Plattwörmer (*Plathelminthes*)
			* Ringelwörmer (*Annelida*)
			* Slauchwörmer (*Nemathelminthes*)
			* Snoorwörmer (*Nemertini*)
			* Sprüttwörmer (*Sipunculida*)
			* Weekdeerter (*Mollusca*)
		- Neemünner (*Deuterostomia*, man nich de Warveldeerter)
			* Stickelhuutdeerter (*Echinodermata*)
			* Kemenlockdeerter (*Hemichordata*)
			* Chordadeerter (*Chordata*)
				+ Manteldeerter (*Oorochordata* = *Tunicata*)
				+ Schädellose (*Cephalochordata* = *Acrania*)

* Wilfried Westheide, Reinhard Rieger (Rutg.): *Spezielle Zoologie. Teil 1: Einzeller und Wirbellose Tiere.* Tweete Uplage. Spektrum Akademischer Verlag, 2006, ISBN 3-8274-1575-6.
* Kühlmann, Kilias, Moritz, Rauschert: *Wirbellose Tiere Europas.* ISBN 3-7402-0087-1.
* W. Lechthaler: *Macrozoobenthos – Key to Families of Macroinvertebrates in European Freshwaters.* Eutaxa-Eigenverlag, Wien 2009, ISBN 3-9501839-5-7.

## Weblenken

 **Warvellose Deerter**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.
# Haifisch

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

| Hai |
| --- |
| Witte Hai (*Carcharodon carcharias*) |
| Systematik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Stamm: | Warveldere (Vertebrata) |
| Böverklass: | Keevmüler (Gnathostomata) |
| Klass: | Gnurschfisch (Chondrichthyes) |
| Ünnerklass: | Euselachii |
| Infraklass: | Hai- un Rochenaardige (Elasmobranchii) |

 |
| Wetenschoplich Naam |
| Selachii |
| Cope, 1871 |

**Haifisch**, oder **Hai** (Selachii, Synonyme: Selachimorpha, Selachoidei und Pleurotremata) sind Fisch, de to Gnurschfisch (Chondrichthyes) tellt. Weltwied givt dat meer as 500 Aarden.

De meesten Haifisch freet Fisch un ander gröteer Seedeeerter; de twee gröttsten haiaarden, de bet 14 m lange un 12 t sware Waalhai un de Riesenhai, un de Riesenmuulhai freet to’n groten Deel Plankton. Ofschoonst dat Jaar bloot wat bi fiev Minschen bi Angrepen dör Haifsich stärvet, geld de Fisch för kooldgrünnige Möörders un Minschenfreters. Vele Aarden sind in Gefaar, vanwegen dat de Minschen den Bestadn to stark befischen.

## Literatuur

* Jürg M. Brunnschweiler: *Was Haie sind*. Aspekte der Knorpelfischbiologie. Cuvillier, Chöttingen 2005, ISBN 978-3-86537-662-6.
* Leonard Compagno, Marc Dando, Sarah Fowler: *Sharks of the World*, Princeton Field Guides, Princeton University Press, Princeton und Oxford 2005, ISBN 978-0-691-12072-0.
* Ralf Michael Hennemann: *Haie & Rochen Weltweit*, Jahr Verlag, IKAN-Unterwasserarchiv Frankfort, Hamborg 2001, ISBN 3-86132-584-5.
* Alessandro de Maddalena, Frank Reckel: *Haie im Mittelmeer*, In: *Biologie in unserer Zeit*, 33(4), 2003, ISSN 0045-205X. S. 257–263.
* Angelo Mojetta: *Haie – Biografie eines Räubers*, Jahr Verlag, Hamborg 1997, ISBN 3-86132-224-2.
* Joseph S. Nelson: *Fishes of the world*, Fourth Edition, Wiley & Sons, Hoboken 2006, ISBN 978-0-471-25031-9.
* Erich Ritter, Gerhard Wegner: *Haiunfälle: Hintergründe verstehen – Gefahren erkennen*, Kosmos-Verlag, 2005, ISBN 978-3-440-09807-3.

## Nettverweise

 **Haie**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.

* *Shark Project* (engelsch)
* Website van de *Deutsche Elasmobranchier Gesellschaft* (hoogdüütsch)
# Wierboom

| Wierboom |
| --- |
| *Cornus canadensis* |
| Systematik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Afdeel: | Magnoliophyta |
| Klass: | Rosopsida |
| Ünnerklass: | Asteridae |
| Ornen: | Cornales |
| Familie: | Cornaceae |
| Geslecht: | Wierboom |

 |
| Wetenschoplich Naam |
| *Cornus* |
| L. |

 *Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

De **Wierboom** (Cornus), ok **Taternholt** is en Plantengeslecht vun de Familie vun de Hoornstrüker (Cornaceae), in dat ’t so üm un bi 55 Oorden gifft, de mehrsten mang jüm in de köhlere Zoon vun de Noordhemisphäär, man ’n poor findt sik ok in de Subtropen.
# Middelöller

Romaansche Michaelskerk in Hilmessen
Dat **Middelöller** is de Tied vun de Ridders, obers ok vun de Hanse. Wi rekent dat Middelöller vun dat Enn vun dat Weströmsche Riek anno 476 bet kort vör 1500, wo Christoph Kolumbus na Amerika fohrn is. Dat Middelöller ward ok rekent vun de Deelen vun dat Römsche Riek in 395 bit to dat Enn vun dat Oströmsche Riek, dat weer 1453 as de Törken Byzanz ünner ehr Kontroll bröcht harrn.

Dat Middelöller ward indeelt in

* freuget Middelöller: ca. 450 - 950
* hooget Middelöller: ca. 950 - 1250
* laatet Middelöller: ca. 1250 - 1500

Dat hooge un laate Middelöller is togliek ok de Hansetied.

Översicht:

* 476 De germansche Soldatenbaas Odoaker sett den Römschen Kaiser Romulus af. Dat weer dat Enn vun dat weströmsche Riek. Nu fangt dat Middelöller an. Dat ooströömsche Riek blifft ober.
* 450-500 De Sassen un Angeln seilt över de Noordsee na England un warrt dor to de Angelsassen
* 530 De Sassen kümmt bit an den Rhien
* 596 De Angelsassen warrn Christen
* 718-804 Jümmers wedder Kreeg twüschen de Franken un de Sassen.
* 800 De Franke Karl mookt sik to'n Kaiser
* 804 Hamborg warr gründt
* 831 De hillige Ansgar warr Arzbischop vun Hamborg.
* 1066 De Normanne Willem de Eroverer seilt na England. In de Slacht vun Hastings mutt sik de Angelsasse Harold slagen geven.
* 1066 De Slawen verwüst Haithabu.
* 1076 Adam vun Bremen schrievt över den Norden
* 1142-1180 Hertog Hinnerk de Leuw regeert de Sassen. Lübeck ward gründt. Bardowieck tweimookt.
* 1356 Bund *van der düdeschen hanse* ünner lübsche Leederschap
* 1361 Kreeg twüschen de Hanse un den dänschen Keunig Waldemar IV.
* 1370 Freeden vun Stralsund. De Vitalienbröder, de den dänschen Keunig hülpen harrn, fangt dat Seerövern an.
* 1402 De „Bunte Koh“, een Hamborger Hanseschipp fangt den Seeröver Klaas Störtebeker. He ward op den Grasbrook een Kopp körter mookt.
* 1494 De russche Zar Iwan II. mookt dat Hansekontor in Nowgorod dicht.

## Weblenken

 **Mittelalter**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.

 Op Wikiquote gifft dat Zitaten to, över oder vun „Mittelalter“ (hoochdüütsch).

### Hoogdüütsche Lenken

* Tutorium vun de Historisch Seminar an de Universität Tübingen, *Abteilung für Mittelalterliche Geschichte*
* *Geschichtsquellen des deutschen Mittelalters* (Bayer. Akademie der Wissenschaften)
* *Vörlesungen över’t Middelöller.* In: *timms.uni-tuebingen.de.* Afropen an’n 13. November 2015.
* *Mittelalterliche Geschichte. Eine digitale Einführung.* Mathias Kluge, afropen an’n 21. Januar 2017.
* Ingrid Heidrich: *Einführung in die Geschichte des Mittelalters* (Memento von’n 23. Dezember 2011 in dat *Internet Archive*)
* Gemeenfree’e Böker över’t Middelöller as Vulltext online bi Lexikus

### Engelsche Lenken

* De Re Militari: *The Society for Medieval Military History*
* Essays in Medieval Studies, engl. Tiedschrift
* Internet Medieval Sourcebook Project
* Medievalists.net
* Medieval History Database (MHDB)
* Medieval Worlds, Official website
* The Labyrinth
# Koran

De eerste Sure *al-Fātiha* in en Handschrift vun den Kalligraphen Aziz Efendi.
Deel vun en Vers ut de 48. Sure *Al-Fath* in en Handschrift ut dat 8. oder 9. Johrhunnert.
De **Koran** oder **Qur'an** [qurˈʔaːn] (القرآن al-qurʾān, dat heet de Lesung, Rezitatschoon, Vordrag) is de Hillige Schrift vun den Islam. Na de Moslems ehren Gloven hett Gott (araab. *Allah*) sik openbaart an den Propheten Mohammed un allens, wat he em seggt hett, is mit Hölp vun den Engel Gabriel in den Koran dikteert wurrn. He is in en sunnerliche Riemelprosa schreven, de up araabsch *sadsch* (سجع saǧʿ) nömmt warrt. De Koran besteiht ut 114 Suren, de ehre Antahl an Verse bannig verscheelt. Na de eerste Sure, de man kort is, weert de Suren, de denn kaamt, vun de langste na de körtste sorteert. En wichtig Kennteken vun den Koran is, datt he sik faken mit sik sülms befaten deit un dat he ok for sik sülms tügen deit. Ok de meisten islaamschen Lehren, de sik mit den Koran ut'neen sett, hefft ehre Grundlage in dat, wat de Koran sülms over sik utseggen deit.

## De Koran as Grundlage vun den Gloven

Na den islaamschen Gloven stellt de Koran Gott sien Woort in Araabsche Spraaken dor. Dor mutt up höört weern. He is de wichtigste Born vun dat islaamsche Gesett (Scharia), en annern Born is de Sunna vun den Propheten Mohammed. De Koran warrt avers ok ankeken as en Vörbild vun araabsche Rhetorik un Dichtkunst. Siene Spraken hett bannig inwarkt dor up, wie sik de araabsche Grammatik entwickelt hett.

In dat Araabsche warrt de Koran *karim* (eddel, wördig) nömmt. Bi Moslems, de Düütsch snacken doot, warrt he faken „de Hillige Koran“ nömmt.

Mohammeds warrt to'n Propheten beropen un kriggt siene eerste Openbarung. ; Blatt ut en Kopie vun den *Madschma at-tawarich* (*Maǧmaʿ at-tawārīḫ*), ca. 1425, timuridisch, ut Herat (hüdigendags in't Metropolitan Museum of Art)
Na den islaamschen Gloven geiht de Koran torüch up en Urschrift in'n Himmel (*Umm al-Kitāb*, vgl. Sure 3:7; 43:4) un is in den Maand Ramadan (vgl. Sure 2:185), in „de Nacht, de dor to bestimmt weer“ (vgl. Sure 97 „Al-Qadr“) vun Gott daalstüert wurrn in de unnersten Gemarken vun den Himmel. Vun hier ut hett Mohammed in de twintig Johre, de he as Prophet togange weer, jummers, wenn dat so wiet weer, allens Nödige nipp un nau to weten kregen. So as dat na Mohammeed sien Cousin Ibn ʿAbbās un sien Schöler Mudschāhid ibn Dschabr vertellt wurrn is, hett Mohammed de eerste Openbarung in de Höhle in den Barg Hira kregen Dor hannelt sik dat um de eersten fiev Verse vun Sure 96 bi. Se fangt an mit de Wör:

اقرأ باسم ربّك الّذي خلق iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq
Spreek in den Naam vun dien Herrn, de tostann brocht hett!
## Belege
# Renaissance

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

De **Renaissance** is ene Tiet vun de Westliche Kultuurgeschicht, de na dat Middeloller keem. Disse Tied duur vun't 14e Johrhunnert bet't 16e Johrhunnert. Dornah geiht denn de Renaissance öber in dat Tietöller vun dat Barock. De Naam hett de Bedüden, dat hier Elementen vun de greekschen un röömschen Kulturen wedderkamen sünd. In Italien hett ener dat *Rinascimento* nöömt.

## Kènnmerken

In de Renaissance weer de Humanismus ene belangrieke *Weltanschauung*. Vele Lüüt ut de gebillten Klassen harrn en gröter Utenannersetten mit de Kulturen vun’t ole Athen un Rom, ok mit de Philosophie, Literatur un Kunst. Renaissance is in de Wetenschap vun de Kunsthistorie ok en Kunststil, vun de vele italieensche Buwarken maakt sünd. In Düütschland sünd nich so vele Renaissancebuwarken; sünners in Noorddüütschland nich. In disse Tied full dat Enn vun de Hanse.

## Warden un Utbreden

De Renaissance keem up in Italien, wo sik in disse Tiet belangrieke Staten herustellt harrn. In Italien weern ok Machiavelli, Dante Alighieri un anner beröhmte Persönlichkeiten an't Wark.

Van Italien ut drung de Renaissance in ganz West-Europa vör. Dat eerste Lann, wo de Renaissance henkeem, weer Frankriek. Leonardo da Vinci un anner Italieners mussen för franzöösche Königen warken. Vun hier keem de Renaissance ok na Düütschland un England. Ok in anner Rebeden, to’n Bispeel Süüdamerika weer denn de Renaissance.

## Weblenken

 **Renaissance**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.

* Fröhrenaissance (hoogdüütsch)
* Die Renaissance und die Kunst des 15. und 16. Jahrhunderts bi Arthistoricum.net (hoogdüütsch)
* Census of Antique Works of Art & Architecture Known in the Renaissance (engelsch)
* Vörlesung över de Fröhrenaissance in Italien (hoogdüütsch)
* Vörlesung över de Italieensche Hoochrenaissance un de Manierismus (hoogdüütsch)
# Protisten

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  | **Dat lett so, as wenn disse Artikel nich so akraat is as de ween schull.**
Kiek up **Wikipedia:Pleeg**, daar to diskuteren, wat verbetert oder ännert warrn mott. |

**Protisten** (Protista) sünd Eukaryoten, de vandage en egen Riek sünd un nich to dat Deerriek oder anneren Rieken höörn. Se sünd meest Eenzeller. Algen, eenzellige Protozoen un annere sünd dorbi. De meesten Protisten leevt in de See. Vele Protisten leevt ok parasitisch in Deerter. De Reste vun enige Aarten warrn Stenen. As Krankheitsserreger hebbt enige Protisten medizinsch wat to bedüden.
# Prokaryoten

Zellen vun en Prokaryoten, schemaatsch dorstellt.
 (De Pietschen is nich realistisch dorstellt. De Steertpietschen sünd bi en Prokaryoten upkrüllt.)
**Prokaryoten** (*Prokaryota*), ok **Prokaryonten** (*Prokaryonta*), sünd Leevwesen, as Bakterien un Archaeen, de ut Zellen sunner Zellkarn bestaht. All Leevwesen, de ehre Zellen en Zellkarn hefft, weert Eukaryoten nömmt. De Prokaryoten ehr Zelltyp warrt Protocyte nömmt, gegen de Zellen vun de Eukaryoten over, de Eucyten nömmt weert. De Naam „Prokaryoten“ betreckt sik dor up, datt ehre Zellen keen Karn hefft (ooldgr. πρό *pró* „vör“, „vördem“; κάρυον *káryon* „Nööt“ oder „Karn“). De Beteeken **Prokarya** warrt roorer bruukt, de Beteeken **Monera** is ollerhaftig. Edouard Chatton weer de Eerste, de Leevwesen in Prokaryoten un Eukaryoten updeelt hett. He hett dat düütlich rutstellt, as he sik mit Protisten befaten dö. 1925 hett he dat bekannt maakt.
 Hüdigendags weert de Organismen, de ut Zellen bestahlt, in dree Domänen unnerdeelt. Een sünd de Eukaryoten, un de annern beiden sünd Bakterien un Archaeen, de beide to de Prokaryoten tohören doot.

## Eukaryoten un Prokaryoten

Eukaryoten hefft in ehre Zellen (Eucyten) en „echten“ Zellkarn. He swemmt in dat Zellplasma un is dor dör en Dubbelmembran vun afgrenzt. Dor finnt sik de DNA in de Chromosomen in. Bi de Prokaryoten gifft dat keen Zellkarn un de DNA is free in dat Zellplasma to finnen.

## Kiek ok bi

* Endosymbiontentheorie

## Belege
# Protozoa

**Protozoa** (Greeksch *protos*=eerste un *zoon*=Deer) sünd Eenzeller mit Kennteken vun Deeren. Se sünd Eukaryoten un in manche Schemata en egen Riek. De Inornen as Protozoa is hüüt in de Biologie nich mehr begäng un se ward to de Protista stellt.

Traditionelle Indeelung in Unnergruppen:

* Flagellata
* Amoeboiden
* Sporozoa: Apicomplexa, Myxozoa, Microsporidia
* Ciliata

Protozoa sünd omnipräsent in veele Ökosysteme.
# Zoologie

De **Zoologie** is de Deel vun de Biologie, de sik mit Deerter befaat.

De Zoologie ward indeelt in

* Allgemeen Zoologie
* Speziell Zoologie mit de Systematik vun dat Deerriek
* Anwennte Zoologie, wat besünners um de Beester in de Bueree geiht.
* Morphologie
* Anatomie
* Physiologie
* Ethologie, dat is, woans de Beester sick verholln doot.
* Genetik, dat is vun dat Arvgood un de Tucht.
# Incertae sedis

De Fackbegreep **incertae sedis** (Genitiv) vun Latiensch *incerta sedes* („unkloren Sitt“), afkört **inc. sed.**, kenntekent in de bioloogsche Taxonomie, wenn en Taxon sik vun de Systematik her nich kloor un eendüdig insorteern lett. To'n Bispeel kann dat unkloor ween, to wat for en Geslecht oder to wat for en Familie dat tohöörn deit. In de Botanik is de Begreep wohrschienlich to'n eersten Mol vun Antoine-Laurent de Jussieu bruukt wurrn. He hett 1789 an't Enn vun siene Genera plantarum en Reeg vun *plantae incertae sedis* upföhrt.
# Phänetik

De **Phänetik** oder **numer‘sche Taxonomie** is en System in de bioloogsche Systematik, wo dat dor up ankummt, en Taxonomie uptostellen up de Grundlaag vun morpholoogsche Kennteken. Dorbi warrt sunnerlich torüch grepen up Rekenverfahrens mit Hölp vun Computers un speziell up de Clusteranalyse. De ganze Saak is 1961 vun Robert R. Sokal un Peter Sneath (1923–2011) in dat Book *Principles of Numerical Taxonomy* vörstellt wurrn.

## Wie dat in de Forschung mit de Phänetik steiht

De Phänetik hett sik in de bioloogsche Systematik nich dörsetten konnt. De meisten Forschers hüdigendags hoolt sik an de Phylogenese un de ehr wetenschopplich Verfahrens, de Phylogenetik un de Kladistik.

* Robert R. Sokal, Peter H. Sneath: *Principles of Numerical Taxonomy.* Freeman Books, San Francisco 1963, ISBN 0-7167-0621-0.
* Peter H. Sneath, Robert R. Sokal: *Numerical Taxonomy: the principles and practice of numerical classification.* Freeman Books, San Francisco 1973, ISBN 0-7167-0697-0.
# Mengdenleer

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*
Een Venndiagramm wiest de Mengde, in de sik twee verscheden Mengen översnied
**Mengenleer** is een Deelgebeed in de Mathematik, dat Mengden, wat verscheden Objekt tohope versammelt sind, unnersöcht. Düsse Objekte sind *Elemente* van ene Mengde. Ene Mengde in mathemaatsche Notatschoon to schrieven bruukt een krumme Klammers WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 . To’n Bispeel sett sik de Mengde WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 uut 1, 2, un 3 tohoop. Mengden krigt ook faken latiensche Grootbookstaven as Beteeknisse, to’n Bispeel WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 .

## Literatuur

* Felix Hausdorff: *Grundzüge der Mengenlehre*. Chelsea Publ. Co., New York 1914/1949/1965, ISBN 978-3-540-42224-2.
* Adolf Fraenkel: *Einleitung in die Mengenlehre*. Springer, Berlin / Heidelberg / New York, NY 1928.
* Paul R. Halmos: *Naive Mengenlehre*. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1968, ISBN 3-525-40527-8.
* Erich Kamke: *Mengenlehre*. Walter de Gruyter & Co., Berlin 1971, ISBN 3-11-003911-7.
* Kenneth Kunen: *Set Theory: An Introduction to Independence Proofs.* North-Holland, 1980, ISBN 0-444-85401-0.
* Arnold Oberschelp: *Allgemeine Mengenlehre*. BI-Wissenschaft, Mannheim / Leipzig / Wien / Zürich 1994, ISBN 3-411-17271-1.
* Oliver Deiser: Einführung in die Mengenlehre. Die Mengenlehre Georg Cantors und ihre Axiomatisierung durch Ernst Zermelo. 3. Auflage. Springer, Berlin / Heidelberg 2010, ISBN 978-3-642-01444-4.
* André Joyal, Ieke Moerdijk: *Algebraic Set Theory*. Cambridge University Press, 1995, ISBN 0-521-55830-1.
* Heinz-Dieter Ebbinghaus: *Einführung in die Mengenlehre*. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg / Berlin 2003, ISBN 3-8274-1411-3.

## Nawiese