Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 18. Juni

De **20. Juni** is de 169. Dag in’n Gregoriaanschen Klenner oder de 170. Dag wenn en Schaltjohr is.

|  |
| --- |
| **Juni** |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |

 |

## Wat passeert is

* 1653: Ferdinand IV. ut dat Huus Habsborg warrt ín Regensborg to'n röömsch-düütschen König kröönt.
* 1812: De Kongress vun de USA verklort den Krieg an Grootbritannien. Teel is, Kanada un Florida in to nehmen
* 1815: Slacht bi Waterloo. Napoleon warrt endgelltig slahn

## Boren

* 1758: Peter Florenz Weddigen, düütsch Schriever († 1809)
* 1799: William Lassell, engelsch Amateur-Astronom († 1890)
* 1892: Victor Fontan, franzöösch Radrennfohrer († 1982)
* 1898: Max Steen, düütsch Schoolmeester un Heimatforscher († 1997)
* 1916: Lucien Storme, belgisch Radrennfohrer († 1945)
* 1918: Jerome Karle, US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger († 2013)
* 1928: John Tietjen, US-amerikaansch Theoloog († 2004)
* 1935: Arthur Charles Gossard, US-amerikaansch Physiker († 2022)
* 1942: Paul McCartney, britsch Singer, Muskant un Komponist
* 1942: Thabo Mbeki, vörmoligen Präsidenten vun de Republiek vun Süüdafrika
* 1947: Linda Thorson, kanaadsch Schauspelerin
* 1949: Ellie van den Brom, nedderlannsch Iesflinklöperin
* 1949: Lech Kaczyński, poolsch Politiker un Staatspräsident († 2010)
* 1951: Gyula Sax, ungaarsch Schachspeler († 2014)
* 1958: Peter Altmaier, düütsch Politiker un Bundsminister

## Storven

* 1464: Rogier van der Weyden, Maler ut de Renaissance-Tied, een vun de Fläämschen Primitiven (\* um 1399/1400 rum)
* 1928: Roald Amundsen, norwegsch Polarforscher (\* 1872)
* 1959: Max Bleicken, düütsch Politiker (\* 1869)
* 1963: Pedro Armendáriz, mexikaansch Schauspeler (\* 1912)
* 1971: Paul Karrer, Swiezer Chemiker un Nobelpriesdräger (\* 1889)
* 1980: André Leducq, franzöösch Radrennfohrer (\* 1904)
* 2009: Victor Cosson, franzöösch Radrennfohrer (\* 1915)
* 2010: José Saramago, portugiesisch Schriever un Nobelpriesdräger (\* 1922)
* 2011: Ulrich Biesinger, düütsch Footballspeler (\* 1933)
* 2014: Horace Silver, US-amerikaansch Jazzmusiker un -komponist (\* 1928)
# Johr

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

Dat **Johr** (latiensch *annus*) is en Tieteenheet. Dat Eenheetenteken för dat Johr is *a*.

Dat gifft en poor Definitschoonsmeuglichkeeten för dat Johr:

* Astronomsche Definitschonen
	+ Siderisch Johr: Dat is de Tiet, de de Eer bruukt, üm eenmol üm de Sünn rümtolopen. De Ümloop is denn üm, wenn de Eer in de sülve Positschoon to een bestimmten Steern steiht, in de se ok to Anfang stunn, dat heet, se hett en 360° Törn maakt. No disse Definitschoon hett een Johr 365,25636042 Daag.
	+ Tropisch Johr: Dat is de Tiet, de twüschen twee Fröhjohrsdagunnachtlieken vergeiht, also de Eerass weer in de lieke Winkel to de Sünn steiht. De Ünnerscheed to dat siderische Johr is dör de Präzession to verkloren. No dat tropische Johr richt sik ok uns Klenner. No disse Definitschoon hett een Johr 365,24219879 Daag.
	+ Anomalistisch Johr: Dat is de Tiet, de twüschen twee Dörgäng dör dat Perihel vergeiht. (365,26 Daag).
	+ Platonisch Johr: Dat is de Tiet, de de Eerass för een Ümlop op de Kegelmantel bruukt, de vun de Präzession beschreven ward. Een Platonisch Johr duert 25.700 tropische Johr.
* Julianisch Johr: Dörsnittliche Läng vun dat Johr no de Juliaansche Klenner (365,25 Daag).
* Gregorianisch Johr: Dörsnittliche Läng vun dat Johr no de Gregoriaansche Klenner (365,2425 Daag).
* Börgerlich Johr (Klennerjohr): 365 oder 366 Daag, indeelt in twölv Maanden un in 52 oder 53 Weeken.

## Kiek ok

* Klenner, Schaltjohr, Johrstiet, Jubeljohr, Sabbatjohr.
# Maandag

De **Maandag**, ook **Moondag**, **Maondag** oder **Moandag** schreven, oder ook **Mandag**, **Mondag**, **Mundag**, is en Weekdag, un twors de eerste na de DIN 1355 un de twede na de christlich-jöödsche Tellwies.

Dat Woord kümmt vun den Maand. Maandag is so to seggen een Översetten vun den latienschen Dagnaam *dies lunae*, wat *dag vun den Maand* heet.

Aver dat gifft ok en anner Verklaarn: Dor weer ok en germanschen Gott *Man*, vun den schall na en Interpretatschoon ok de Naam Germanen vun af komen.

Weekdaag

Maandag | Dingsdag | Middeweken | Dunnersdag | Freedag | Sünnavend | Sünndag
# Dingsdag

De **Ding(e)sdag**, ook **Deensdag** oder **Diensdag**, **Dinskedag, Dinsdag** un **Diesdag**, is een Weekdag, un twors de twede na de DIN 1355 un de drütte na de christlich-jödsche Tellwies.

Dat Woort kümmt vun den olen germanschen Gott Tys (Tyr), de meist so wat as de röömsche Gott Mars is. In de alemannschen Spraken heet de Dag Zaischdich oder ok Zischtig un op Ingelsch tuesday, wat op den olen Ziu henwiest.

Dat Teken för Deensdag is ♂, wat ok för den Mann un den Planet Mars steiht.

Weekdaag

Maandag | Dingsdag | Middeweken | Dunnersdag | Freedag | Sünnavend | Sünndag
# Middeweken

De **Middeweken** (ook **Medeweken**, **Gunsdag**, **Woensdag**, **Wunsdag**) is een Weekdag, un twors de drüdde na de DIN 1355 un de veerde na de christlich-jödsche Tellwies.

Medeweken meent, dat de Dag mittenmang de Week liggen deit. Düssen Naam gifft dat siet dat 10. Johrhunnert.

Na Gottfried Wilhelm Leibniz (Théodicée) harr de Dag freuger ook in'n Norden Wodansdag heeten. Keem vun den germanschen Gott Odin, de ook Wodan en Wotan heeten harr. Op Nederlannsch heet de Dag ook hüüt woensdag, op Ingelsch Wednesday. Bi de Namens Gunsdag, Woensdag un Wunsdag kanns dat hüüt ook noch op Platt marken.

## Weblenken

 **Category:Wednesday**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.

Weekdaag

Maandag | Dingsdag | Middeweken | Dunnersdag | Freedag | Sünnavend | Sünndag
# Dunnersdag

De **Dunnersdag**, ok **Dörndag**,**Donnersdag** un **Dundersdag** naamt, is en Weekdag (Wekendag), un twors de veerde na de DIN 1355 un de föffde na de christlich-jödsche Tellwies.

Dat Woort kümmt vun den olen germaansche Gott Donar, de vun den Eekboom, de för den Dunnerslag tostannig weer.

Weekdaag

Maandag | Dingsdag | Middeweken | Dunnersdag | Freedag | Sünnavend | Sünndag
# Freedag

Dit Woort hett noch annere Bedüden: kiek dorför ünner Freedag (Landkreis Rodenborg).

De **Freedag** oder **Friedag** is een Weekdag, un twors de föffde na de DIN 1355 un de sossde na de christlich-jödsche Tellwies.

De Naam kümmt vun de germansche Göttin Freya oder vun Frigg, de Fro vun Odin.

Weekdaag

Maandag | Dingsdag | Middeweken | Dunnersdag | Freedag | Sünnavend | Sünndag
# Sünnavend

De **Sünnavend**, ok **Sunnavend** oder **Saterdag**, **Satersdag**, **Saatsdag** oder **Saastdag**, is en Weekdag, un twors de sosste na de DIN 1355 un de söbente na de christlich-jödsche Tellwies.

De Naam *Sünnavend* kümmt dorvun dat dat de Avend vör Sünndag is. De Naam *Saterdag* kümmt vun den Saturn, wat en Gott vun de olen Römers weer, un twors vun de Bueree.

De Naam Saterdag ward besünners in Ostfreesland un Westfalen bruukt (vergliek ingelsch: Saturday, nedderlandsch-plattdüütsch: zaoterdag, nedderlandsch: zaterdag), de Naam Sünnobend in Hamborg, Sleswig-Holsteen, Noord-Neddersassen, Mekelnborg un süns.

Weekdaag

Maandag | Dingsdag | Middeweken | Dunnersdag | Freedag | Sünnavend | Sünndag
# Sünndag

De **Sünndag** oder **Sunndag** is een Weekdag, un twors de söbente na de DIN 1355 un de eerste na de christlich-jödsche Tellwies.

De Naam kümmt vun de Sünn.

Bi de Christen is dat de hilligste Dag vun de Week. Dat kümmt dorvun, dat Jesus Christus an düssen Dag vun de Doden opstahn is.

Weekdaag

Maandag | Dingsdag | Middeweken | Dunnersdag | Freedag | Sünnavend | Sünndag
# Week

Een **Week** (Mehrtall: Weken) is en Afsnitt vun de Tiet, de söben Daag hett.

Dat sünd de Daag vun de Week:

1. Maandag
2. Dingsdag
3. Middeweken, ok Woensdag
4. Dunnersdag, ok *Dönnerdag*
5. Freedag
6. Sünnavend, ok Saterdag
7. Sünndag

Fröher hett de Week mit den Sünndag anfangen. Man siet 1976 fangt de Week in Düütschland nu mit den Maandag an. Dat is von uns Regeren so besloten worrn.

De Indeelen vun de Week kümmt ut de jödsch-christlich Religion.

För den Grootdeel vun den Christen is de Sünndag hillig, vun wegen dat dat de Dag is, wo Jesus Christus vun de Doden opstahn is. Bi de Juden (un ok bi en Deel vun den Christen) is de Sabbat (de Sünnavend) de hillige Dag, weil uns Herrgott na dat Maken vun de Welt an den Sabbat foffteihn maakt hett.
# Minuut

Dit Woort hett noch annere Bedüden: kiek dorför ünner Minuut (Mehrdüdig Begreep).

| **Eenheit** |
| --- |
| Norm | ISO 1000, DIN 1301 |
| Naam | **Minuut** |
| Grött | Tiet, Tietspann |
| Eenheitenteken | **min** |
| Formelteken | *t* |
| nöömt na | *pars minuta prima* „de minnerte Deel eerste Orden (vun’n Stünn)“ |

Minuut
De **Minuut** is en Tieteenheit de nich to dat SI-Eenheitensystem höört.

Ehr’n Utgangspunkt hett se in’t babylonische Sexagesimalsystem, wo lüttere Ünnerdeelen as 60stel un 360stel entwickelt weern. De 60stel weern later denn in’t Latiensche as *pars minuta prima* (vun *minuere* „minnern, lütter maken“) betekent. De 360stel (60stel vun’t 60stel) weern *pars minuta secunda* nöömt, worut sik denn de Sekunn afleddt hett.

De Minuut warrt mit dat Eenheitenteken *min* schreven. In fröhere Tieten weern ok „Min“ un „Min.“ begäng. Sünners in’n Sport warrt Tietangaven (nipp un nau: Tietspannen) verkehrterwies ok 1 h 32′ 47′′ afkört (1 Stünn 32 Minuuten un 47 Sekunnen). För Tietpunkten weer ok al mol de Schrievwies 1h32m15s begäng.

En Minuut vun de Tiet is de sösstigste Deel vun een Stünn un sett sik wedder ut sösstig Sekunnen tohopen. Vun’t Gesett is de Minuut neven dat SI-System as Maateenheit för de Tiet tolaten.

## De Minuut in’t Arbeitsstudium

In’t Arbeitsstudium warrt de Tiet vör een Arbeitvörgang tomeist in Minuuten bestimmt. Anners as begäng warrt dor aver nich in Sekunnen ünenrdeelt, man in Hunnerstelminuuten (HM). Dat heet:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
Disse vun de Norm afwiekend Tellwies is inföhrt worrn, üm dat Reken bi Additschonen, Subtrakschonen usw. eenfacher to maken. HM künnt ahn Överdregen mit de in’t Dezimalsystem gellend Methoden utrekent warrn.

## Bornen
# Maand (Tiet)

De **Maand** (Mehrtall: Maanden) is en Eenheit för dat Meten vun Tiet. He kümmt vun de Tiet, de de Eerdmaand bruukt, üm eenmal üm de Eer rümtolopen. In velen Spraken sünd de Wöör för disse twee Saken verwandt (Hoochdüütsch: Mond/Monat) oder sogar (as op Platt) liek.

De Maand is nich jümmers liek lang. Dat hangt vun den Kontext af.

* In de Ümgangsspraak sünd dat 4 Weken, ok wenn de astronoomsche Maand 'n beten länger is.
* In uns Kalenner (Gregoriaansch Klenner) hett een Maand twischen 28 un 31 Daag.
* In de Astronomie warrt de Maand mit den Eerdmaand afmeten. Hier hangt dat nu vun de Definitschoon af: dat sünd twischen 27⅓ und 29½ Daag.

## de Maand in de Astronomie

De Astronomie will dat jümmers nipp un nau weten un hett dorüm (blangen annern Definitschonen) disse Maanden fastleggt:

* de Lunatschoon is de Tiet vun Neemaand to Neemaand. Dat sünd twüschen 29 d 6½h un 29d 20h.
* de synoodsche Maand is de Tiet, de de Maand bruukt, üm (ut de Sicht vun de Eer) wedder so to de Sünn to stahn as vörher. Dat is de Middelweert vun de Lunatschoon över dat Johr: 29,53 Tage = 29d 12h 44m
* de sideersche Maand is de Tiet för een Ümloop mit Betog to en faste Richt in den Ruum, t.B. in de Richt vun en Fixsteern
* de troopsche Maand is de Tiet för en Ümloop, aber in Hinsicht op den Fröhjohrspunkt. Vunwegen de Präzeschoonsdrift vun den Fröhjohrspunkt is de üm un bi 5 Sekunnen körter as de sideersche Maand.
# Klenner

Dit Woort hett noch annere Bedüden: kiek dorför ünner Klenner (Mehrdüdig Begreep).

 *Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

En **Klenner** (ok **Kalenner**) is en „Book“, wat een de Daag vun dat Johr (oder en Tietruum) wiest. Een kann da tomehrst ok wat rinschrieven, dormit een siene Terminen nich vergitt. Dat gifft ganz ünnerscheedliche Oorden:

* Dagesklenners, wo een blots en enkelte Dag süht,
* Wekenklenners, de een en ganze Week wiest,
* Maand- un Johresklenners,

aver ok Klenners, de en langen Tietruum wiest.

## Klennersystemen

### Maanklenner

Maanklenners oder Lunarklenner richt sik na de Phasen vun den Maan. Ook dat plattdüütsche Woord „Maand“ hangt na de Etymologie mit de Maan tohoop. In’n gregoriaanschen Klenner, den wi vundaag bruukt, hebbt de Maanden man nix meer mit de Phasen vun de Maan to kriegen. Een Maanzyklus duurt in’n Snid 30,437 Daag un is so meist enen Dag länger as de döörsnidliche synoodsche Maand.

De Nadeel vun enen reinen Maanklenner is, dat he nich mit dat Sünnjahr övereengeit. In de Subtropen oder Tropen is dat nich so wichtig, denn hier sünd de Jahrstieden nich so stark uutpräägt. In matigen Regionen mit stark uutpräagt Jahrstieden is dat man een groten Nadeel. De bekanntste Maanklenner, de vundaag noch begäng is, is de islaamsche Klenner mit 12 Maanden un döörsnidlich 354,372 Daag. De islaamschen Maanden „wannert“ wegen den Ünnerscheed twüschen Maan- un Sünnjahr döör dat Jahr. Ook dat Oosterdatum folgt na een Maanklenner.

### Sünnklenner

De meisten Kulturen richt sik na de Sünn de Tied to meten un bruukt enen Sünnklenner oder ook Solarklenner.

Dat Sünnjahr richt sik na dat troopsche Jahr. Ook de gregoriaansche Klenner, de vundaag weltwied verbreidt is, is een Sünnklenner.

### Lunisolarklenner

Jöödsche Gemeenklenner vun 1831
De Lunisolarklenner versöcht enen reinen Maanklenner an dat Sünnjaar antopassen. Üm dat de Maanden so lang as de Maanzyklen sünd bruukt een Lunisolarklenner keen Schaltdaag, so as een Sünnklenner, man Schaltmaanden. Bekannte Lunisolarklenners sünd de jöödsche Klenner, de traditschonelle chineesche Klenner un de keltsche Klenner.

### Annner Systemen

Dat givt man wenig anner Klennersystemen. De astronoomsche ägyptsche Klenner richt sik na Sirius, de de hellste Steern an’n Heven. De Maya-Klenner harr Eenheiden vun 20 Daag as Grundlaag, de in een 52 Jahren langen Klennerzyklus op een folgt.

## Weblenken

 **Klenner**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.
# Maandphaas

De Maandphasen as Animatschoon
As de **Maandphasen** betekent man de wesselnd belüchte Gestalt vun den Maand as dat vun de Eer ut to sehn is. Dat kummt von de perspektivische Laagännern vun de Dag-Nacht-Grenz vun’n Maand relativ to de Eer wiel den Ümloop.

Dat Verännern geiht langsom un allmählich vör sik, wobi ünnerscheedt warrt in *Vullmaand*, *afnehmend Maand*, *Neemaand* un *tonehmend Maand*. Dorbi sünd Vull- un Neemaand strengnahmen blots ganz korte Tietpunkten sünd, wiel af- un tonehmend Maand elk de Tietrüüm dortwüschen afdeckt. Vull- un Neemaand warrt tohopen mit de beiden *Halfmaanden* ok as de Hööftphasen tosamenfaat. De Wetenschopplers seegt aver nich Halfmaand, man se beteht de Halfphaas (Dichotomie) op den vullen Zyklus vun de Phasen. Dorüm seegt se to de tonehmende Halfphaas *Eerst Veerdel* un to de afnehmend Halfphaas *Letzt Veerdel*. Egen Beteken hebbt ok de ganz smalen Maandsicheln, de *Neelicht* un *Ooltlicht* nöömt warrt.

## Överblick

Een Ümloop vun den Maand üm de Eer, bi den de Maand an’n End wedder de lieke Stellen to de Sünn hett, duert ruchweg 29,53 Daag: Disse Tietruum warrt as dat Synodisch Maand betekent. Dat is also ungefähr so lang as een Maand. Un tatsächlich is ok de Naam vun den Tietafsnitt as ok de Läng vun den Maand vun den Eerdenmaand afleddt. De wirkliche Läng vun en enkelte Periood (de Lunatschoon) wiest teemlich grote Ünnerscheden op. To’n nauen Middelweert kiek bi Siderisch Periood.

Afhangig vun de Positschonen vun’n Maand, de Eer un de Sünn toenanner kann man vun de Eer ut verscheeden Lüüchtwinkels vun’n Maand dör de Sünn bekieken. Dordör jummt dat to de ünnerscheedlich wesselnden Gestalten vun’n Maand an’n Himmel.

| Dat Eer-Maand-System vun Noorden ut sehn … |
| --- |
|  | De Maand warrt bi sien Wannern üm de Eer vun de Sünn anlücht. Wieldat de Maand keen egen Licht hett is dorüm also jümmer blots een Halfpart vun em belücht. Woveel vun dissen belüchten Halfpart wi op de Eer sehn künnt hangt dorvun af, woans Maand un Sünn toenanner staht. De Maandpositschonen warrt 1. Neemaand, 3. eerst Veerdel, 5. Vullmaand, 7. letzt Veerdel nöömt. De ünneren Biller wiest, woans de Maand denn op de Eer utsütt. |

| … un de Maand ut Sicht vun’n Noorden op de Eer |
| --- |
|  | In de Astronomie is dat begäng, bi’t Tellen bi den Neemaand (1) antofangen. |

| Legenn |
| --- |
|

|  |
| --- |
|  |
|   |
|   |

 |
A: Eer
B: Maand
C: Ümloopricht vun’n Maand
D: Maandbahn üm de Eer
E: Sünnstrahlen |

De Gröttenproportschonen vun de Objekten op de Biller un ok jemehr Afstännen toenanner stimmt nich mit de Wirklichen överin.

De Bahn vun den Maand is teemlich komplizeert, dorüm kann de Maand to elk Tiet an’n Dag op- un ünnergahn.

## Weblenken

 **Maandphasen**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.

* Aktuelle Bereken vun de Maandphaas un de nächsten Sünn- un Maanddüüsternissen (Java-Skript baseert)