Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Süüdamerika

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

| Süüdamerika |
| --- |
| Laag vun Süüdamerika up ene Weltkoort |
| Flach | 17.843.000 km² |
| Inwahners | 441 Millionen |
| Inwahnerdicht | 25 Inwahners/km² |
| Länner |
13 |
| Tietzoon
  | UTC−6 (Ecuador) bet UTC−2 (Brasilien) |

**Süüdamerika** is een Eerddeel, de tüssen Atlantik un Pazifik liggt. Süüdamerika liggt to’n gröttsten Deel up de süüdlichen Halfkugel vun de Eer.
De wichtigsten Bargen vun den Eerddeel sünd de Anden, de vun Noorden na Süüden dör Süüdamerika loopt.

## Weblenken

 **Südamerika**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.

 **Wiktionary: Süüdamerika** – Bedüdensverklaren, Woortherkamen, Synonymen, Översetten

Länner in Süüdamerika

Argentinien | Bolivien | Brasilien | Chile | Ecuador | Guyana | Kolumbien | Paraguay | Peru | Surinam | Uruguay | Venezuela

**Afhängige Rebeden**: Falklandinseln | Franzöösch-Guyana

Alle Eerddelen op een Blick

Asien | Afrika | Noordamerika | Süüdamerika | Antarktika | Europa | Australien

(De Pazifische Eilannen in Ozeanien sünd keen Deel vun en Eerddeel.)
# Huusrott

| Huusrott |
| --- |
| Huusrott |
| Systematik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ünnerornen: | Myomorpha |
| Böverfamilie: | Muroidea |
| Familie: | Langsteertmüüs (Muridae) |
| Ünnerfamilie: | Ooltweltmüüs (Murinae) |
| Geslecht: | Rotten (Rattus) |

 |
| Wetenschoplich Naam |
| *Rattus rattus* |
| Linnaeus (1758) |

woneem de Huusrott överall vörkummt
De **Huusrott** is ümbi 16 bet 23 cm long. Dörtau kummt noch een Steert, de ok ümbi 20 cm long is.

## Rebeet

De Huusrott lewt ümbi öwerall. In Noorn vun Europa un in Amerika is sei åver man roor.

## Beschriewung

Dat Dirt hett eenen swatt behorten Lief, weker an de Ünnersied een betten heller is. Butendem hett sei eenen longen Steert un grote Uhren.

De Huusrott warr männichmol ok as Schipprott odder Dackrott beteiken. Sowol op den Schipp as ok up den Dack lewt sei gerne. Eene Koppel vun Rotten warr vun een dominanten Männiken un vun drei dominanten Wiewern anfäurt. Dat sin denn mehrstens an de 60 Rotten. Besonners de Wiewer sin üterst agressiv un köönt ehr Rebeet longe verdeffundeeren, wenn een Indringling kummt. As Wåpen bruken sei dörför ehre longen scharpen Krallen. Huusrotten gellen as gaude Kledderer, sei köönt sogor öwer ganz lütte Drahte kleddern.

Rotten sin Öwerdräger vun Süken un sau hewwt sei in den lesten dusend Johren wol mehr Minschen doodmookt as alle Krieje un Revolutschoonen tausoom. De Beister lewen hüte fåken in Afhängichkeit vum Minschen un möökt dörbi oft mehr tau Schanne, as sei freeten.

## Borns

* Mike un Peggy Briggs: *Tiere.* Parragon, Atlantic Publishing

## Weblenken

 **Huusrott**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.
# Fossil

Ammoniten („Ammon sien Hörner“) höört to de bekanntesten Fossilen un weert vun veel Lüde sammelt. Hier en Fossil vun de Aart *Perisphinctes wartae* ut dat Böverjura, ut dat Innerstebargland (süüdlich Neddersassen).
En **Fossil** (vun lat. *fossilis* „utbuddelt“) is elk Tüügnis vun vergahn Leven in de Eerdgeschicht, dat oller is, as 10.000 Johre. Dor kann dat in en Tiedskala mit vör den Anfang vun dat Holozän insorteert weern.
Düsse Aart vun Dokumente ut de Eerdgeschicht könnt Overreste vun de Liever vun Leevwesen (Lieffossilen) ween, as ok Tüügnisse vun dat, wat se maakt hefft (Spoorfossilen). U.a. weert ok Footstappen un Schiete (Koprolithe) to de Fossilen rekent, wenn se to Steen wurrn sünd. Dat Tostannkamen vun Fossilen warrt „Fossilisatschoon“ nömmt. Utforscht weert de Fossilen sunnerlich dör de Wetenschop vun de Paläontologie.

En Fossil mutt nich unbedingt „to Steen weern“ (ollerhaftig: en „Petrefakt“ ween, vun lat. *petra* Steen, *factum* „maakt“), vunwegen, datt dat ok Fossilen gifft, de nich mineraliseert, un vundeswegen ok nich to Steen wurrn sünd.

Wetenschopslüde hefft taxeert, datt vun den Anfang vun dat Phanerozoikum vor 541 Mio. Johre bi een Milliarde Aarden vun Deerter un Planten tostanne kamen un to’n groten Deel wedder utstorven sünd. Dat gifft Lüde, de taxeert, dat weern sogor bi 1,6 Milliarden Aarden ween. Wiet unner een Perzent vun düsse Aarden gifft dat hüdigendags as Fossilen. Dat liggt an de besunnern Umstänn, de for de Fossilisatschoon nödig sünd, man ok dor an, datt in den Loop vun Johrmillionen unbannig veel Fossilen wedder to Dutt gahn sünd. Bit 1999 sünd bi 250.000 Aarden wetenschopplich beschreven wurrn.

## Biller vun Fossilen

* Hartmusseln ut dat Pliozän in en Kleisteen
* En Bulten Schillen ut de Eem-Warmtied vun en Grundbohrung in Bergen
* Ammoniten ut dat Mesozoikum
* Flussparlmussel ut Holozän-Sedimente ut de Schelde
* Knieper vun en Strandkrabbe ut Sedimente ut de Eem-Warmtied, vun en Bohrung bi Bergen
* Fossilen Haitähn vun’n Strand bi Cadzand
* Unnerkiff vun en Mammut
* Schädel vun *Homo erectus*
* Graptolith ut dat Ordovizium
* *Neuropteris*, fossilen Farn
* Ginkgo-Blatt. Funnen in Scarborough, England; Cloughton Formation, Jura.
* Verkieselten Boomstamm ut de Trias. Funnen in den Natschonalpark Petrified Forest, USA
* Pollen
* Foraminifera
* Kieselalgen

* Bernhard Ziegler: *Einführung in die Paläobiologie Teil 1: Allgemeine Paläontologie.* 5. Uplage. E. Schweizerbart’sche Verlagsbuchhandlung, Stuttgart 1992, ISBN 3-510-65316-5.
* Richard Moody: *Fossilien – Versteinerte Zeugnisse der Vergangenheit.* Albatros Verlag, Zollikon 1977, ohne ISBN.

## Weblenken

 **Fossilen**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.
# Venezuela

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

**Venezuela**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Flagg) | (Wapen) |

 |
| Wahlspröök: *keen Motto* |
| Natschonalhymne: *Gloria al bravo pueblo*  |
|  |
| **Hööftstadt** | Caracas |
| **Gröttste Stadt** |  |
| **Amtsspraak** | Spaansch ook Wayuu, Warao, Pemón, Mapoyo, Panare, Puinave, Pémono, Sapé, Sikiana, Yabarana und Yaruro |
| **Regeren** Präsident | Förderale präsidentschelle Republik  |
| **Unafhängigkeit** |
5. Juli 1811 (vun Spanien Spanien) |
| **Grött**  • Allens  • Water (%) |   912.050 km² ? % |
| **Inwahnertall**  • 2023 afschätzt  • Inwahnerdicht |   32,3 Millionen 31/km² |
| **Geldsoort** | Bolívar digital (`VED`) |
| **BBP** | 92 Milliarden USD $ (2022)
3.422 USD $ je Kopp |
| **Tietzoon** | UTC−4 (UTC)  |
| **Internet-TLD** | .ve |
| **ISO 3166** | VE, VEN, 862 |
| **Vörwahl** | `++58` |
|  |

**Venezuela** (amtlich: *Bolivarische Republik Venezuela*, spaansch *República Bolivariana de Venezuela* [reˈpuβlikɑ βoliβɑˈɾjɑnɑ ðe βeneˈswelɑ) is en Land in Süüdamerika an de Karibikküst. Dat grenzt in' Süden an Brasilien, in' Westen an Kolumbien un in' Osten an Guyana. Dor leevt bi 27.483.000 Inwahners in. Üm un bi 5 % vun de Inwahners sünd Indianers, dormank de Minnerheit vun bi 5.000 Kariben.

De Hööftstadt is Caracas. De Orinoko is mit een Lengt an 2574 km de gröttste un wichtigste Stroom van över 1000 Strömen van dat Land. Dat Land is 1811 unafhängig van Spanien wurrn.

## Weblenke

 **Wiktionary: Venezuela** – Bedüdensverklaren, Woortherkamen, Synonymen, Översetten

 **Venezuela**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.

 Bi’n Wikiborn gifft dat Originalschriften över dat Thema oder vun den Schriever: **Venezuela**.

* Länderinformatschonen över Venezuele (Düütsch Butenamt)
* Regerunge Venezuela (spaansch)
* Homepage Düütsche Bodeschop Venezuela
* Claudia Zilla: *DOSSIER Innerstaatliche Konflikte – Venezuela.* Bundeszentrale für politische Bildung, 1. Oktober 2020, afropen an’n 23. Januar 2021.

Länner in Süüdamerika

Argentinien | Bolivien | Brasilien | Chile | Ecuador | Guyana | Kolumbien | Paraguay | Peru | Surinam | Uruguay | Venezuela

**Afhängige Rebeden**: Falklandinseln | Franzöösch-Guyana
# Katteker

Katteker
Wo de Katteker levt.
De **Katteker** ( ok **Kattekel**, **Kattekelken**, **Kadeker** oder **Eekkater**) (lat.: *Sciurus vulgaris*) is 28 cm groot, hett enen langen, buschigen Steert un is goot behaart, sien Rügg lett rootbruun un towielen ok swaart, de Unnersiet is witt, de Ohren sünd in'n Winter mit Haarpinsels besett. De Katteker höört to de Familie Ekers. He kummt in heel Düütschland un binah ganz Europa vör un wahnt in Woolden, Parks un Goorns. Up Bööm boot he sik en kugelrund Nest ut Sprickeln, dat he sik mit Heu, Moos un Haar utpulstert. De Kattekers sünd Dagdeerter, de kienen Winterslaap hoolt.

Se freet Nööt un anner Saamens vun Bööm (as t.B. Eekern un Äppel), Poggstöhl, Kropptüüch, Vageleier un junge Vagels. In Europa findt man meist den roden Katteker, man ut Noordamerika is ook de schwatte inwannert, den man in Italien un Grootbritannien finnen deit.

 **Sciurus vulgaris**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.