Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Muus

Dit Woort hett noch annere Bedüden: kiek dorför ünner Muus (Mehrdüdig Begreep).

| Muus |
| --- |
| Huusmuus (*Mus musculus*) |
| Systematik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ornen: | Gnaagdeerter (Rodentia) |
| Ünnerornen: | Müüsverwandte (Myomorpha) |
| Familie: | Langsteertmüüs (Muridae) |
| Ünnerfamilie: | Echte Müüs (Murinae) |
| Geslecht: | Müüs (*Mus*) |

 |
| Wetenschoplich Naam |
| *Mus musculus* |
| Linnaeus 1758 |

En **Muus** (Huusmuus, f., pl. Müüs) is en Gnaagdeert, dat sik in sien Levenswies an de Minschen anpasst hett (Kulturfolger). De Muus freet Koorn un annere Vörrät un warrt vundeswegen as Untüüch ankeken.

Muus (*Mus musculus*).

## Ünneroorden

* Nördliche Huusmuus (*Mus musculus musculus*)
* Westliche Huusmuus (*Mus musculus domesticus*)
* Steppen-Huusmuus (*Mus musculus spicilegus*)
* Asiaatsche Huusmuus (*Mus musculus bactrianus*)
* Mandschurische Huusmuus (*Mus musculus manchu*)
* Wagner-Huusmuus (*Mus musculus wagneri*)
* Iberische Huusmuus (*Mus musculus spretus*)
# Eozän

| Ärathem Ära | System Periood | Serie Epoch | Stoop Öller | ≈ Öller (Mya) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **K Ä N O Z O I K U M** | **höger** | **höger** | **höger** | **jünger** |
| Paläogen | Oligozän | Chattium | 28,1–23,03 |
| Rupelium | 33,9–28,1 |
| Eozän | Priabonium | 38–33,9 |
| Bartonium | 41,3–38 |
| Lutetium | 47,8–41,3 |
| Ypresium | 56–47,8 |
| Paläozän | Thanetium | 59,2–56 |
| Seelandium | 61,6–59,2 |
| Danium | 66–61,6 |
| **deeper** | **deeper** | **deeper** | **deeper** | **öller** |

**Eozän** is de Beteken vun en eerdhistorische Epoch binnen de Periood vun dat Paläogen. Vördem dat System ümstellt worrn is, hett dat Eozän noch to dat Tertiär höört. Anfungen hett dat Eozän vör ruch weg 55,8 Millionen Johren un weer vör ungefäähr 33,9 Millionen Johren wedder vörbi. Vun dat Paläogen is dat na dat Paläozän de tweete Epoch wesen un weer opfolgt vun dat Oligozän. Nöömt is dat Eozän na Eos, wat in de greekschen Mythologie de Göddin vun dat Morgenroot weer.

Bedüdend weer vör dat Eozän, dat sik de Söögdeerten op’n Sprung wieterentwickelt hebbt. In disse Tiet sünd de Ornen vun de Unpoorhover (Perissodactyla), de Fledderbeester (Chiroptera), de Primaten (Primates) un de Gnaagdeerter (Rodentia) entstahn.

To de beropensten Fossilenfundsteden ut dat Eozän in Düütschland tellt de Gruuv Messel bi Darmstadt, dat Geiseldaal westlich vun Merseborg un dat Eckfelder Maar bi Manderscheid. Dor gifft dat fossile Överresten vun Insekten, Amphibien, Reptilien, Vagels un Söögdeerten. To disse sünnerlichen Deertenwelt höört ünner anneren Rieseneemken, Riesenslangen, Krokodilen, bit to twee Meter hooge Riesenloopvagels (t. B. *Diatryma*), Oorpeerd so groot as en Voss, Tapiren, Eemkenboren, Schuppenbeester, Oorroofdeerten un op twee been lopende Söögdeerten.

## Kiek ok

* Eerdhistorie
* Eerdenstahn
* Geoloogsch Tietskala

* Ernst Probst: *Deutschland in der Urzeit. C. Bertelsmann, München 1986.*
* Ernst Probst: *Rekorde der Urzeit. C. Bertelsmann, München 1986.*

## Websteed

* De Gruuv Messel (Siet vun’t Goethe-Institut op hoochdüütsch)
# Oligozän

| Ärathem Ära | System Periood | Serie Epoch | Stoop Öller | ≈ Öller (Mya) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **K Ä N O Z O I K U M** | **höger** | **höger** | **höger** | **jünger** |
| Paläogen | Oligozän | Chattium | 28,1–23,03 |
| Rupelium | 33,9–28,1 |
| Eozän | Priabonium | 38–33,9 |
| Bartonium | 41,3–38 |
| Lutetium | 47,8–41,3 |
| Ypresium | 56–47,8 |
| Paläozän | Thanetium | 59,2–56 |
| Seelandium | 61,6–59,2 |
| Danium | 66–61,6 |
| **deeper** | **deeper** | **deeper** | **deeper** | **öller** |

Dat **Oligozän** stellt en Epoch in de Eerdhistorie dor, de twüschen dat öllere Eozän un dat jüngere Miozän in de Periood vun dat Paläogen leegt. Ehmols weer dat to dat Tertiär torekent, wat dat vundaag aver nich mehr gifft. De Anfang vun de Epoch liggt bi 33,9 Millionen Johren för de Nutiet, to End weer dat Oligozän vör ungefäähr 23,03 Millionen Johr.

In de Tiet vun dat Oligozän füng dat Opfalten vun de Alpen (alpidisch Bargenbilln) un de Rocky Mountains an. In de Platentektonik güng dat los, dat sik Süüdamerika vun de anneren Kontinenten loslösen dee un anfüng, en egen Deerriek to entwickeln. In de anneren Kontinenten hebbt sik de modernen Ornen vun de Söögdeerten entwickelt.

In Düütschland hett in dat Oligozän vör ruch weg 30 Millionen Johr de Noordsee bit an den Nedderrhien reckt un bit in dat Rebeet vun Kassel (Noordhessen). Oostdüütschland weer bit an’n Harz un bit na Leizig rünner vun de See överspöölt. Twüschen de Noordsee un de See in dat hüütig Rebeet vun de Alpen – wat en Rest weer vun de Thetyssee – hett en ungefäähr 300 km lange un bit to 40 km breede Seestraat verlopen, de vun Kassel över de Wetterau-Lunk un den Böverrhiengraven bit in de Swiez na Basel recken dee.

An’t Noordend vun’n Böverrhiengraven leeg twüschen Odenwoold, Spessart, Taunus, Hunsrüch un Pälzer Bargland en Binnenmeer, dat meist teihn mol so groot weer as de hüdige Boddensee. In disse Seestraat hebbt Seekeuh, Haifisch un Rochen leeft. Bedüdenste Fundsteed vun Fossilen ut dat Oligozän in Düütschland is de Dobarg in Buine (Bünde).

## Kiek ok

* Eerdhistorie
* Eerdenstahn
* Geoloogsch Tietskala

* Ernst Probst: *Deutschland in der Urzeit.* C. Bertelsmann, München 1986.
* Ernst Probst: *Rekorde der Urzeit.* C. Bertelsmann, München 1986.
# Miozän

| Ärathem Ära | System Periood | Serie Epoch | Stoop Öller | ≈ Öller (Mya) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **K Ä N O Z O I K U M** | **höger** | **höger** | **höger** | **jünger** |
| Neogen | Pliozän | Piacenzium | 2,588–3,6 |
| Zancleum | 3,6–5,332 |
| Miozän | Messinium | 5,332–7,246 |
| Tortonium | 7,246–11,608 |
| Serravallium | 11,608–13,65 |
| Langhium | 13,65–15,97 |
| Burdigalium | 15,97–20,43 |
| Aquitanium | 20,43–23,03 |
| **deeper** | **deeper** | **deeper** | **öller** |

Dat **Miozän** is en eerdhistoorsch Epoch in de Periood vun dat Neogen. Bit vör eenige Johren weer dat noch en Deel vun dat Tertiär – in de ne’e Ornen nich mehr. Dat Miozän is de öllste Epoch in’t Neogen. Dat is vör 23,03 Millionen Johren anfungen un weer vör 5,33 Millionen Johren wedder vörbi. Dorvör keem dat Oligozän as letzte Epoch vun’t Paläogen un dorna folgt dat jüngere Pliozän.

In’t Miozän weer dat Klima weltwiet noch warm, aver so allmählich hett sik dat afköhlt, wat al en Vörteken wesen is vör de bevörstahend Iestieten in dat Pleistozän. De Landbrüch twüschen Noord- un Süüdamerika hett dat noch nich geven, dorüm hebbt sik de Deerten in Süüdamerika unafhangig wieterentwickelt, wieldat sik op de anneren Eerddeelen moderne Oorden entwickelt hebbt as de Familien Peer, Kamelen, Hirschen un de bioloogsch Oort Wulf. Ok de Snüsseldeerten hebbt in disse Epoch en Hoochtiet hat.

In de Landevenen vun Europa un in de tektonischen Becken hebbt sik in’t Miozän grode Massen vun Sedimenten aflagert. Disse Sedimentbecken hebbt regionaltyypsche Naams kregen, de togliek ok de Tiet vun dat Miozän in verscheeden geoloogsch Stopen indeelt. In Middeleuropä sünd disse Stopen na Schichten vun ünnen (oolt) na baven (jünger): Aquitanium, Burdigalium, Langhium, Serravallium, Tortonium un Samartium oder Messinium.

Disse Sedimenten sünd vun grode Bedüden för de Energieweertschop vun wegen dat Föddern vun Kohlenwaterstoffen. An de Becken weern siet de Johren 1920 ok de Gravimetrie un annere Methoden in de *Anwendte Eerdphysik* bit op den hüütige Stand wieter entwickelt.

Vör 14,8 Millionen Johr geev dat butendem en Naturkatastrooph op de Eer, as dör en Inslag vun en Meteoriten (Impakt) dat Nöördlinger Ries entstahn is.

## Kiek ok

* Eerdhistorie
* Eerdentstahn
* Geoloogsch Tietskala

## Websteed

Kort vun de Eer vör 14 Mio. Johr
# Pliozän

| Ärathem Ära | System Periood | Serie Epoch | Stoop Öller | ≈ Öller (Mya) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **K Ä N O Z O I K U M** | **höger** | **höger** | **höger** | **jünger** |
| Neogen | Pliozän | Piacenzium | 2,588–3,6 |
| Zancleum | 3,6–5,332 |
| Miozän | Messinium | 5,332–7,246 |
| Tortonium | 7,246–11,608 |
| Serravallium | 11,608–13,65 |
| Langhium | 13,65–15,97 |
| Burdigalium | 15,97–20,43 |
| Aquitanium | 20,43–23,03 |
| **deeper** | **deeper** | **deeper** | **öller** |

Dat **Pliozän** is en eerdhistoorsch Epoch in de Periood vun dat Neogen. Anfungen hett dat Pliozän vör 5,33 Millionen Johren un weer vör 1,8 Mio. Johren wedder to End.

Bit vör enige Johren weer dat Pliozän noch Deel vun dat Tertiär un sien end weer togliek de Grenz to dat Quartär. Na de Neeindeelen warrt dat nu aver to dat Neogen rekent. Vör dat Pliozän liggt de öllere Epoch vun dat Miozän, dorna folgt de jüngere Epoch vun’t Pleistozän, also de Iestiet, mit den fakenen Wessel vun Kolt- un Warmtieten.

## Ünnerdeelen

Dat Pliozän sülvst warrt noch mol in dree ünnerscheedlich Stopen indeelt (vun oolt na jung):

* Zancleum, dat is dat ünnere (fröhe) Pliozän vun 5,332-3,600 Ma vör vundaag.
* Piacenzium, dat is dat middlere Pliozän vun 3,600-2,588 Ma vör vundaag.
* Gelasium, dat is dat bövere (late) Pliozän vun 2,588-1,806 Ma vör vundaag.

## Klima

In’t Pliozän weer dat Klima in Europa noch warm, aver de langsome Afköhlen hett al de bevörstahend Iestiet ankünnigt. In dat Gelasium sünd de Poolkappen veriest, womit na de hüütig Definitschoon dat Quartär mit de Iestieten losgahn is.

## Geologie

In dat Pliozän füng de Landbrüch twüschen Noord- un Süüdamerika an, sik to billn, wat en grötteren Influss harr op dat Utbreden vun Deeroorden, t. B. vun de Snüsseldeerten vun Afrika över Asien na Noord- un Süüdamerika. De süüdmaerikaansch Deertenwelt, de sik dorvör alleen un isoleert wieterentwickelt harr, hett sik nu verännert. In Europa sünd in’t middlere Pliozän de Deinotherien utstorven, dat is en fröhen Twieg, en Ünnerfamilie vun de Snüsseldeerten.

De alpidische Bargenbilln, de in’t Neogen un vör allen in’t Miozän aflopen de, keem in’t Pliozän to’n End. Dorbi weern de Alpen, de Karpaten un ok dat Himalaya opfalt worrn. De groten Sedimentmassen, de sik in europas Evenen un tektonischen Becken aflagert harrn, wünd in’t Pliozän blots noch vun teemlich dünne Schichten överdeckt worrn, bevör denn de Gletscher un dat mit de Ies transporteerte Schuttmassen ut de eersten groten Kolttieten de hüütige Landschap prägt hebbt.

## Kiek ok

* Eerdhistorie
* Eerdentstahn
* Geoloogsch Tietskala

* Ernst Probst: *Deutschland in der Urzeit*, C. Bertelsmann, München 1986
# Thanetium

| Ärathem Ära | System Periood | Serie Epoch | Stoop Öller | ≈ Öller (Mya) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **K Ä N O Z O I K U M** | **höger** | **höger** | **höger** | **jünger** |
| Paläogen | Oligozän | Chattium | 28,1–23,03 |
| Rupelium | 33,9–28,1 |
| Eozän | Priabonium | 38–33,9 |
| Bartonium | 41,3–38 |
| Lutetium | 47,8–41,3 |
| Ypresium | 56–47,8 |
| Paläozän | Thanetium | 59,2–56 |
| Seelandium | 61,6–59,2 |
| Danium | 66–61,6 |
| **deeper** | **deeper** | **deeper** | **deeper** | **öller** |

Dat **Thanetium** (kort ok *Thanet* oder *Thanet-Stoop*) is de böverste Stoop vun’t Paläozän. Se ümfaat ruchweg de Tietduer vun 58,7 (± 0,2) Millionen Johr bit 55,8 Millionen Johr för de hüütige Tiet. Dat Thanetium liggt twüschen dat jüngere Ypresium, wat to dat Eozän tellt, un dat öllere Seelandium.

## Naam

De stratigraafsche Stoop hett ehrn Naam vun’t engelsche Eiland Thanet (Kent), op de ok de Tyyplokalität liggt. In de wetenschoppliche Literatur weer de Naam 1874 vun den Swiezer Geoloog Eugène Renevier inföhrt.

## Definitschoon

Dat Thanetium het sien Anfang an de Basis vun de magneetschen Polaritätschronozoon C26n. Dat Enn vun de Stoop is dör en negativen Kohlenstoff-Isotopen-Horizont defineert.

* Felix Gradstein, Jim Ogg, Jim & Alan Smith: A Geologic timescale. Cambridge University Press 2004 ISBN 9780521786737
* Hans Murawski & Wilhelm Meyer: *Geologisches Wörterbuch*. 10. nee bearb. u. w. Opl., 278 S., Enke Verlag, Stuttgart 1998 ISBN 3-432-84100-0.
* Eugène Renevier: *Tableau des terrains sédimentaires formés pendant les époques de la phase organique du globe terrestre*. Bulletin de la Societé Vaudoise des Sciences Naturelles, 12/70: tableau III, 13/72: 218-252, Lausanne 1874.

## Websteden

* Deutsche Stratigraphische Kommission (Hrsg.) (2002): *Stratigraphische Tabelle von Deutschland 2002*. ISBN 3-00-010197-7 - PDF (Groot)
* GeoWhen Database
* Norges Network of offshore records of geology and stratigraphy
* Rock, time and reconsideration
# Veerfööt

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

De **Veerfööt** (ok **Veerföters**), **Landwarveldeerten** oder **Tetrapoda** sünd in bioloogsche Systematik all de Warveldeerten, de veer (gr. = *tetra*) Fööt (gr. = *podes*) hebbt. Dorto höört de Amphibien (Amphibia), de Reptilien (Reptilia), de Vagels (Aves) und die Söögdeerten (Mammalia). Ok de Minsch höört dorto.

Vun de Veerfööt gifft dat so üm un bi 26.700 Orden.
# Thomas Edward Bowdich

Thomas Edward Bowdich
**Thomas Edward Bowdich** (\* 20. Juni 1791 in Bristol; † 10. Januar 1824 bi Bathurst) weer en britischen Avendürer, Schriever un Zooloog.

Dör Hülp vun sien Unkel J. Hope-Smith, de de Guvernör vun de britische Siedlungen an de Goldküst weer, kreeg Bowdich en Anstellen as Sekretär in’n Deenst vun de African Company of Merchants, de em 1814 na Cape Coast schicken dei. 1817 schicken se em tosamen mit twee Kollegen na Kumasi to’n König Osei Bonsu vun Ashanti op en Mission, de dat Sekern vun de britische Kuntrull över de Inwahners an de Küst to ehr Opgaav harr. Besünners dör dat diplomaatsche Geschick vun Bowdich kunn de Mission mit Spood afslaten warrn. 1818 keem Bowdich na England trüch un geev een Johr later den Bericht över siene Mission un siene Beobachtungen in Kumasi rut. Siene afrikaansche Sammlung schenk he dat Britische Museum. Bowdich attackeer apentlich dat Leid vun’t *Afrikaansche Kommittee*. Siene Raatslääg weren Grundlaag bi de Övernahm vun de direkte Kuntrull över de Goldküst dör de britische Regeren.

Bowdich leev vun 1820 bet 1822 in Paris, wo he Mathematik un Naturwetenschoppen studeer. He harr en eng Verhältnis to Georges Cuvier, Alexander von Humboldt un annere Naturwetenschoplers. In de Tiet in de he in Frankriek weer, schreev Bowdich blangen diverse Warken över Afrika ok wetenschopliche Arbeiden. Ut zooloogsche Sicht sien bedüdendst Wark weer *An analysis of the natural classifications of Mammalia, for the use of students and travelers*, in dat he dree systemaatsche Gruppen vun Söögdeerter as tosamenhöörig erkennen dei un ehr Kennteken beschreev: de Röövdeerter (Carnivora), Gnaagdeerter (Rodentia) un Insektenfreters (Insectivora).

An’n 10. Januar 1824 bleev he na en Malaria-Infekschoon bi Landvermetensarbeiden in’t hüdige Gambia dood.

## Warken

* *An analysis of the natural classifications of Mammalia, for the use of students and travelers* (Paris, 1821)
* *Excursions in Madeira and Porto Santo . . . to which is added A Narrative of the Continuance of the Voyage to its Completion* (London, 1825)
* *An Account of the Discoveries of the Portuguese in . . . Angola and Mozambique* (London, 1824)
* *A Reply to the Quarterly Review* (Paris, 1820)
# Antarktika

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

| Antarktika |
| --- |
| Laag vun Antarktika up ene Weltkoort |
| Flach | 14.000.000 km² |
| Inwahners | 1106 (Wetenschoppers un Touristen) |
| Inwahnerdicht | 0,0001–0,0003 Inwahners/km² |
| Länner |
keen |
| Regionen
  | Westantartika, Oostantartika |

**Antarktika** is de Eerddeel, wat bi den geograafschen Süüdpool vun de Eer in de Eerdregion von de Antarktis liggt. Füürland an de Süüdspitz vun Süüdamerika is de neegste Punkt vun en anner Eerddeel. De Antarktis höört nümms, aver en poor Länner beansprookt Delen vun’n Eerddeel.

Tyypsch för Antarktika sünd de Iesbargen un Pinguinen. De poor Minschen, de in düsse Region sünd, leevt in Polarstatschonen, de vun de verscheedenste Länner upboot worrn sünd.

Hüüt is dat bannig koolt in Antarktika. Geiht bit ünner -88 °C. In de Iestiet is dat wohl noch köller ween. Aver fröher, so in de Tiet vun de Sauriers, dor weer dat nich so koolt, vun wegen, dat de Eerddeel to de Tiet in annere geograafsche Breden legen hett. Dor geev dat Bööm un sogor Saurier in de Antarktis. De hüng dormols ok noch mit Süüdamerika un Afrika un Indien tosamen. Düsse grote Eerddeel warrt hüüt Gondwana nöömt.

## Biller

*
*
*
*
*

## Weblenken

 **Antarktika**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.

 **Wiktionary: Antarktika** – Bedüdensverklaren, Woortherkamen, Synonymen, Översetten
Vörlaag:Wikinews

 Bi’n Wikiborn gifft dat Originalschriften över dat Thema oder vun den Schriever: **Antarktika**.

Alle Eerddelen op een Blick

Asien | Afrika | Noordamerika | Süüdamerika | Antarktika | Europa | Australien

(De Pazifische Eilannen in Ozeanien sünd keen Deel vun en Eerddeel.)