Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Systematik (Biologie)

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

De **Systematik** (vun gr. συστηματικός *systēmatikós* ‚in’e Reege brocht‘) vun de Organismen is en Twieg vun de Biologie. Se warrt ok **Biosystematik** nömmt un maakt wetenschaplich Ordnung ünner de ünnerscheedlich Oorten vun Planten, Deerter, Swämme un Bakterien. De klassische Systematik befaat sik hauptsächlich mit dat Indeelen (Taxonomie), Benömen (Nomenklatur) un Bestimmen vun de Leevwesen. De modernere Systematik (Stuessy 1990) umfaat todem de Rekonstruktschoon vun de Stammgeschicht vun de Organismen (Phylogenie) un dat Utforschen vun de Prozesse, de dat mit sik bringt, datt dat so veel verscheden Organismen gifft (Evolutschoonsbiologie). Vundeswegen warrt se ok *natüürliche Systematik* nömmt.

## Kiek ok bi

* Evolutschoon
* Klade
* Kladistik
* Nomenklatur
* Phylogenetik
* Taxonomie

* Jacques André: *Lexique des termes de botanique en latin.* Paris 1956 (= *Études et commentaires.* Band 23).
* Guillaume Lecointre, Hervé Le Guyader: *Biosystematik.* Springer, Berlin u. a. 2006, ISBN 3-540-24037-3.
* Alexander Rian: *Lateinische Namen. Unverstanden – Unverzichtbar. Sinn und Zweck der wissenschaftlichen Namensgebung.* 2006/2007, online auf archive.is (Memento von’n 16. April 2009 in dat *Internet Archive*), (Auf einfache und verständliche Weise werden die Grundlagen der Systematik der Herpetologie vermittelt).
* Londa Schiebinger: *Am Busen der Natur. Erkenntnis und Geschlecht in den Anfängen der Wissenschaft*. Stuttgart 1995, ISBN 3-608-91706-3.
* Tod F. Stuessy: *Plant taxonomy. The systematic evaluation of comparative data.* Columbia University Press, New York 1990, ISBN 0-231-06784-4.
* Bernhard Wiesemüller, Hartmut Rothe, Winfried Henke: *Phylogenetische Systematik. Eine Einführung.* Springer, Berlin u. a. 2003, ISBN 3-540-43643-X, S. 99–116 (*Plesiomorphie und Apomorphie*).
* Douglas Zeppelini et al.: *The dilemma of self-citation in taxonomy.* In: *Nature Ecology & Evolution.* Band 5, 2021, S. 2, doi:10.1038/s41559-020-01359-y.

## Belege
# Warveldeerter

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

| Warveldeerter; Warveldeerten |
| --- |
| Allerhand Warveldeerter |
| Systematik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Domään: | Eukaryota |
| Ünnerriek: | Veelzellers (Metazoa) |
| Afdeel: | Geweevdeerter (Eumetazoa) |
| Ünnerafdeel: | Bilateria |
| Böverstamm: | Neemünner (Deuterostomia) |
| Stamm: | Chordadeerter (Chordata) |
| Ünnerstamm: | Warveldeerter (Vertebrata) |

 |
| Wetenschoplich Naam |
| Vertebrata |
|  |

**Warveldeerter**, **Warveldeerten** oder **Warvelderen** (*Vertebrata*) sünd Deerter mit en Rüggenbeen. Düt Rüggenbeen besteiht ut allerhand Warvels, de an’nanner sitten doot. Vundeswegen heet de Deerter Warveldeerter. Anners konnen se woll ok *Rüggenbeendeerter* heten.

To de Warveldeerter weert fief grote Gruppen vun Deerter tellt: Söögdeerter, Vagels, Reptilien, Amphibien un Fische (Knaken- un Gnubbelfische), as ollerhaftige Vertreders kaamt dor denn noch de Rundmuuldeerter to.

Dat gifft en ganze Reeg vun Wetenschopslüde, de meent, vundagen schöllt wi nich mehr vun Warveldeerter snacken, man beter vun **Schädeldeerter** (*Craniota*). Dat liggt dor an, datt Sliemaale keen Rüggenbeen hefft, man en Chorda dorsalis. Just so sütt dat mit de Seekatten ut, de to de Gnubbelfische tohören doot, un ok mit en poor bannig ollerhaftige Knakenfische, as de Quasten-Finnfisch. Man en gnubbelig Koppskelett (bi Negenogen un Sliemaale), oder en Schädel ut Knaken oder Gnubbels gifft dat bi all Warvelderter un höört dor to de Grundmusters vun de Gruppe mit.

* W. Westheide, R. Rieger: *Spezielle Zoologie. Teil 2: Wirbel- oder Schädeltiere.* Spektrum Akademischer Verlag, 2003, ISBN 3-8274-0900-4.
* G. Mickoleit: *Phylogenetische Systematik der Wirbeltiere.* Verlag Dr. Friedrich Pfeil, 2004.
* Joseph S. Nelson: *Fishes of the World.* John Wiley & Sons, 2006, ISBN 0-471-25031-7.

 **Wiktionary: Wirbeltier** – Bedüdensverklaren, Woortherkamen, Synonymen, Översetten

 **Wirbeltiere**. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.

* Literatur von und über Warveldeerter im Katalog der Deutschen Nationalbibliothek
* Genome 10K Project (englisch). Eine Sammlung genetischer Codes von 10.000 Wirbeltierarten, etwa ein Genom für jede Gattung
# Klass (Biologie)

De **Klass** is een vun de hierarchischen Stopen in de bioloogsche Systematik. De Klass steiht ünner den Stamm un över de Ornen. Af un an warrt ’n poor Klassen to ’n Böverklass tosammenfaat. En Klass kann ok in Ünnerklassen opdeelt warrn. Dat hangt vun de konkrete Situatschoon af.
# Söögdeerten

*Disse Artikel is man blots en Stubben. Du kannst Wikipedia helpen un em verbetern.*

De Koh is en Bispeel för en Söögdeert
En **Söögdeert** is en Deert, wat veer Fööt un warm Blood hett, un de Jungen Melk to drinken gifft.

## systematsche Indelen

De Söögdeerten sünd en Klass vun de Warveldeerten, un twors de *Mammalia*. Dat gifft verscheden Ornen. Ok Hunnen, Katten, Rind un de Minsch höört dorto.

* Ünnerklass Eierlegger (Protheria)
	+ Ornen Kloakenbeester Monotremata
* Ünnerklass Büdelbeester (Metatheria)
	+ Böverornen Australidelphia (blots in Australien)
		- Ornen Microbiotheria
		- Ornen Büdelmuulwarps (Notoryctemorphia)
		- Ornen Büdelröver (Dasyuromorphia)
		- Ornen Nasenbüdelbeester (Peramelemorphia)
		- Ornen Diprotodontia
	+ Böverornen Ameridelphia (blots in Amerika)
		- Ornen Büdelrotten (Didelphimorphia)
		- Ornen Muusopossums (Paucituberculata)
* Ünnerklass Placentabeester (Eutheria)
	+ Böverornen Afrotheria
		- Ornen Snüsseldeerten (Proboscidea)
		- Ornen Seekeuh (Sirenia)
		- Ornen Slieper (Hyracoidea)
		- Ornen Eerdfarken (Tubulidentata)
		- Ornen Snüsselhüpper (Macroscelidea)
		- Ornen Tenrekortige (Afrosoricida)
	+ Böverornen Xenarthra (Xenarthra)
		- Ordnun Pilosa
		- Ordnun Gördelbeester (Cingulata)
	+ Böverornen Laurasiatheria
		- Ornen Insektenfreter (Eulipotyphla)
		- Ornen Fledderbeester (Chiroptera), t.B. de Fleddermuus
		- Ornen Schuppenbeester (Pholidota)
		- Ornen Fleeschfreter (Carnivora), t.B. Lööw, Hund, Katt, Saalhund
		- Ornen Unpoorhover (Perissodactyla), t.B. Peerd
		- Ornen Poorhover (Artiodactyla oder Paraxonia), t.B. Swien
		- Ornen Waalfisch (Cetacea)
	+ Böverornen Euarchontoglires
		- Ornen Riesengleeder (Dermoptera)
		- Ornen Scadentia
		- Ornen Primaten (Apen, Halfapen, Minschapen un de Minsch)
		- Ornen Haasortige (Lagomorpha oder Duplicidentata)
		- Ornen Gnaagdeerter (Rodentia), t.B. Müüs, Rotten un so
# Ornen (Biologie)

De **Ornen** (latiensch: *ordo*) is en hierarchische Stoop in de bioloogsche Systematik. Se steiht ünner de Klass un över de Familie. Af un an warrt ’n poor Ornen to en Böverornen (latiensch *superordo*) tosammenfaat. En Ornen kann ok in Ünnerornen (latiensch *subordo*) opdeelt warrn. Dat hangt vun de konkrete Situatschoon af.

In de Botanik ennt de latiensche Naam vun en Ornen (wenn de op en Familiennaam baseert) faken op *-ales*. Een Bispill: De Astern (latiensch *Aster*) höört to de Ornen *Asterales* (Asternoordige).
# Familie (Biologie)

De **Familie** (latiensch: **Familia**) is en hierarchische Stoop in de bioloogsche Systematik. Se steiht twischen de Ornen un dat Geslecht. Af un an warrt ’n poor Familien to ’n Böverfamilie tosammenfaat. En Familie kann ok in Ünnerfamilien opdeelt warrn. Dat hangt vun de konkrete Situatschoon af.

In de Zoologie gifft dat de Konventschoon, dat de wetenschopliche Familiennaam op -idae ennt.

In de Botanik geiht de Familiennaam tomehrst op -aceae.
# Rennmüüs

| Rennmüüs |
| --- |
| Mongoolsche Rennmüüs |
| Systematik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Böverornen: | Euarchontoglires |
| Ornen: | Gnaagdeerter (Rodentia) |
| Ünnerornen: | Myomorpha |
| Familie: | Langsteertmüüs (Muridae) |
| Ünnerfamilie: | Rennmüüs |

 |
| Wetenschoplich Naam |
| Gerbillinae |
| Gray 1825 |

De **Rennmüüs** (Gerbillinae) sünd en Ünnerfamilie in de Familie Langsteertmüüs. Mit mehr as 100 Oorden leevt de Deerter vör allen in de drögen Wösten- un Steppenlandschoppen vun Afrika, Süüdoost- un Zentralasien. Se sünd bi Dag un ok bi Nacht aktiv, in en Zyklus vun twee bet veer Stünnen. Se bruukt nich veel to drinken, dat Water, wat se vun den Sapp vun de Planten hebbt, de se freet, reckt, dat se nich utdröögt. Utsehn doot se meist so as Rotten. Se hebbt aver wat längere Achterbeen.

En poor Oorden warrt ok as Huusdeerter holen (Mongoolsche un Perssche Rennmuus to’n Bispeel).

## Systematik

Rennmüüs sünd fröher vun de Biologen ok as Tribus ansehn worrn, de to de Wöhlmüüs höört. DNA-Analysen hebbt nu nawiest, dat de Rennmüüs en Süstergrupp vun de Stickelmüüs sünd. Disse Klassifikatschoon folgt McKenna un Bell:

* Tribus Gerbillini
	+ Subtribus Gerbillina
		- Echte Rennmüüs (*Gerbillus*)
		- Somali-Dwargrennmüüs (*Microdillus*)
	+ Subtribus Merionina
		- Sandmüüs (*Meriones*)
		- Grote Rennmüüs (*Rhombomys*)
		- Fette Sandrotten (*Psammomys*)
		- Buschsteert-Sandmüüs (*Sekeetamys*)
		- Przewalski-Rennmüüs (*Brachiones*)
	+ Subtribus Desmodilliscina
		- Brauer-Rennmüüs (*Desmodilliscus*)
	+ Subtribus Pachyuromyina
		- Fettsteert-Rennmüüs (*Pachyuromys*)
* Tribus Taterillini
	+ Subtribus Taterillina
		- Nacktsahlen-Rennmüüs (*Tatera*)
		- Lütte Nacktsahlen-Rennmüüs (*Taterillus*)
	+ Subtribus Gerbillurina
		- Kortohr-Rennmüüs (*Desmodillus*)
		- Dwargrennmüüs (*Gerbillurus*)
* Tribus Ammodillini
	+ - Walo-Rennmüüs (*Ammodillus*)

* Malcolm C. McKenna, Susan K. Bell: *Classification of Mammals: Above the Species Level*. Columbia University Press, 2000 ISBN 0231110138
# Geslecht (Biologie)

Dat **Geslecht** (latiensch *Genus*) is in de Biologie Deel vun de Systematik.

En Geslecht hett een oder mehr Oorden vun Organismen. Elk Geslecht hett en latienschen Naam, de ut een Woort besteiht. All de Oorden in dat Geslecht hebbt denn en Naam, de ut den Naam vun dat Geslecht un en tweten Naam besteiht, de för de Oort tyypsch is. To’n Bispeel is *Abies alba* (de Wittdann) ene Oort in dat Geslecht *Abies* (Dannen).

Wenn dat Geslecht blots ene Oort kennt, denn warrt dat Geslecht ok *monotyypsch* nöömt. De Geslechter sülvs staht wedder in Familien tohoop.

* Rüdiger Wehner, Walter Gehring: *Zoologie.* Thieme, Stuttgart 1990, ISBN 3-13-367422-6, S. 541 ff.
# Synonym (Taxonomie)

In de Biologie ehre Nomenklatur warrt de Begreep **Synonym** bruukt, wenn unnerscheedliche wetenschoppliche Naams for datsülvige Taxon bruukt weert. In de Wetenschoppen vun de Zoologie un de Botanik verscheelt sik de Bruuk un de akraate Terminologie vun den Begreep.

In de Nomenklatur gellt de Regel vun de Priorität: Wenn verscheden Naams for datsülvige Taxon bruukt weert, schall normolerwiese de ollste Naam gellen. Dat is de Naam, de toeerst schriftlich bekannt maakt wurrn weer. En sunnerlichen Born for Synonyme is dat, wenn latere Taxonomen desülvige Grupp, unner en ne’en Naam, nochmol beschrieven doot. Dat kann allerhand Grünn hebben: Unner Umstänn weer de eerste Beschrieven nich akraat noog, oder de nee Taxonom hett ehr nich kennt (wenn se rutkamen weer in en ole oder roore Tiedschrift oder in en annere Spraken oder wenn over de Gruppen, wo dat over geiht, al lang nix mehr rutkamen is). En wichtigen Grund is ok, datt de globale Oversicht faken fehlt, so datt Aarden de wiethen over de Eer vorkamen doot, in verscheden Länner en poor Mol beschreven weert. Man ok unnerscheedliche taxonoomsche Ansichten speelt en Rull. Wenn upfallen deit, datt in de taxonoomsche Arbeit en Synonym bruukt warrt, warrt de jungere Naam mit den olleren synonymiseert. In Listen vun de Aarden un in Revischonen steiht achter jedeen Naam vun en Aart normolerwiese en List mit al Synonyme, de dor al bekannt vun sünd. Düsse Naams schöllt nich mehr bruukt weern. Hen un wenn kummt dat vor, datt en olen Naam, de as en Synonym ankeken wurrn weer, later doch wedder gellen deit. Dat passert faken, wenn bi en Revischoon en Aart, de bitherto as man een Aart ankeken wurrn is, nu in en Reeg vun Aarden upspleten warrt. Unner Umstänn hett een vun de Aarden, de nu nee utfunnen wurrn sünd, al fröher en Naam kregen. Dat is denn nu de Naam, de foor dat nee Taxon gellen deit.

In dat Johr 2013 is taxeert wurrn, datt sik dat bi 20 Perzent vun de Aartnaams um Synonyme hanneln deit, de bitherto noch nich updeckt wurrn sünd..

* R. A. Blackwelder: *Taxonomy: A text and reference book*. Wiley, New York 1966.

## Weblenken

* International Code of Botanical Nomenclature (ICBN)
* Internatschonale Regeln for de Zooloogsche Nomenklatur (IRZN oder ICZN): engelschen Text

## Belege
# IUCN

De **IUCN**, afkört‘ for **International Union for Conservation of Nature and Natural Resources** (oversett „Internatschonale Union to’n Bewohren vun de Natur un de Natur ehre Ressourcen“), ok **Weltnaturschutzunion**, is en internatschonale Nich-Regeerungsorganisatschoon. Se hett sik vörnahmen, de Minschen sensibel to maken for Naturschutz un Aardenschutz un will dor so Infloot up nehmen, datt de Ressourcen bloß langtiedig un vörsichtig bruukt weert.

Unner annern stellt de IUNC de Rode List vun Aarden up, de vun dat Utstarven bedroht sünd. Mit Hölp vun de *World Commission on Protected Areas* („Weltkommischoon for schuulte Rebeden”) verklaart se ok Schuulrebeden in Natur- un Landschopschuul.

In düsse Klassen sorteert de IUCN de bedrohten Aarden vun 2011 af an:

**EX**  Extinct (nah dat Johr 1500 utstorven)

**EW**  Extinct in the Wild (in de Natur utstorven)

**RE**  Regionally Extinct (in sunnerliche Regionen utstorven)

**CR**  Critically Endangered (akut vun'n Utstarven bedroht)

**EN**  Endangered (in Gefohr)

**VU**  Vulnerable (hett al wat afkregen)

**NT**  Near Threatened (Nich wiet af vun Gefohr)

**LC**  Least Concern (Gor keen Sorgen)

**DD**  Data Deficient (mehr Daten nödig)

**NE**  Not Evaluated (nich unnersocht)

## Historie

De IUCN is an’n 5. Oktober 1948 up en inernatschonale Kunferenz in Fontainebleau in Frankriek grünnt wurrn. Dormols hett se *International Union for the Protection of Nature* (IUPN) heten. 1956 is de Naam ännert wurrn in *International Union for Conservation of Nature and Natural Resources* (IUCN). Düsse Naam gellt hüdigendags noch, man bruukt warrt vun de IUCN sülms bloß de köttere Form *International Union for Conservation of Nature*.

## Seet

Sitten deit de IUCN hüdigendags in Gland in de Swiez. Bovenhen is se vertreden in 62 Länner.

## Belege