Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 6e eeuw

Decennia - Eeuwen - 5e eeuw - **6e eeuw** - 7e eeuw

## 6e eeuw

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jaoren '90 | 490 | 491 | 492 | 493 | 494 | 495 | 496 | 497 | 498 | 499 |
| Jaoren '0 | 500 | 501 | 502 | 503 | 504 | 505 | 506 | 507 | 508 | 509 |
| Jaoren '10 | 510 | 511 | 512 | 513 | 514 | 515 | 516 | 517 | 518 | 519 |
| Jaoren '20 | 520 | 521 | 522 | 523 | 524 | 525 | 526 | 527 | 528 | 529 |
| Jaoren '30 | 530 | 531 | 532 | 533 | 534 | 535 | 536 | 537 | 538 | 539 |
| Jaoren '40 | 540 | 541 | 542 | 543 | 544 | 545 | 546 | 547 | 548 | 549 |
| Jaoren '50 | 550 | 551 | 552 | 553 | 554 | 555 | 556 | 557 | 558 | 559 |
| Jaoren '60 | 560 | 561 | 562 | 563 | 564 | 565 | 566 | 567 | 568 | 569 |
| Jaoren '70 | 570 | 571 | 572 | 573 | 574 | 575 | 576 | 577 | 578 | 579 |
| Jaoren '80 | 580 | 581 | 582 | 583 | 584 | 585 | 586 | 587 | 588 | 589 |
| Jaoren '90 | 590 | 591 | 592 | 593 | 594 | 595 | 596 | 597 | 598 | 599 |
| Jaoren '0 | 600 | 601 | 602 | 603 | 604 | 605 | 606 | 607 | 608 | 609 |

## Belangrieke gebeurtenissen en personen

* Justinianus herover 't westelijke Middellaanse Zee-gebied veur 't (Oost)-Romeinse Riek.
* Vandaalse en Ostrogotische rieken verrineweerd. Visigotische riek gedeeltelijk veroverd deur de Byzantienen.
* Longobarden veroveren op hullie beurt weer 't deur de Byzantienen bezette Italië
* Franken breiden d'r gebied uut naor 't zujen en over 't hudige Duutslaand in 't osen van de Rien
# Oktober

|  |
| --- |
| sep - **oktober** - nov |
| << | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 | 31 |   |   | >> |

**Oktober** (ok wal: *wienmaond*) is de tiende maond van 't jaor in de gregoriaanse kalender en hef 31 dagen. De naom komp van 't Latiense *octo* veur *acht*. Oktober was de achtste maond van 't jaor, umdat in de tied van de Romeinen 't jaor in meert begun.

Oktober geldt vanof de 16e eeuw as rozenkransmaond.

## Trivia

* Ok wal: *wienmaond*
* Romeinse naom: *October*
* Joodse naom: *Maresjiwan*
* De steernsbeelden veur oktober bint Weegschaole en Schorpioen
* Oktober begint op dezölfde dag van de weke as jannewaori, behalve in schrikkeljaoren.

## Weerstaotistieken maond oktober in Nederlaand

|  | De Bilt | Eel | Rotterdam | Maastricht |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Gemiddelde temperatuur in graoden Celsius | 10,3 | 9,6 | 10,8 | 10,3 |
| Gemiddelde minimum temperatuur in graoden Celsius | 6,5 | 5,6 | 7,1 | 6,6 |
| Gemiddelde maximum temperatuur in graoden Celsius | 14,2 | 13,5 | 14,3 | 14,2 |
| Dagen mit max temperatuur > 20 C | 2 | 1 | 1 | 3 |
| Gemiddelde relatieve vochtigheid in percenten | 86 | 89 | 87 | 85 |
| Gemiddelde neerslagduur in percenten van de tied | 8 | 8 | 9 | 7 |
| Gemiddelde neerslaghoeveulheid in mm | 77,1 | 69,8 | 90,4 | 62,8 |
| Bron: KNMI, Langjaorige gemiddelden 1971-2000  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Commons: Oktober** - plaatjes, filmkes en/of gelüüdsbestanden. |

|  |  |
| --- | --- |
| *Maonden:* |
jannewaori -
febrewaori -
meert -
april -
mei -
juni -
juli -
augustus -
september -
oktober -
november -
december |
# 1950

**Eeuwen:** < | 19e eeuw | **20e eeuw** | 21e eeuw | >

**Decennia:** < | 1930-1939 | 1940-1949 | **1950-1959** | 1960-1969 | 1970-1979 | >

**Jaoren:** << | < | 1946 | 1947 | 1948 | 1949 | **1950** | 1951 | 1952 | 1953 | 1954 | > | >>

## Geboarn

* 23 meert - Hennie van der Most, Oaveriessels ondernemer
* Gerard Stout, Drèentse schriever
# Locht (atmosfeer)

**Locht** (uutspraak: *loch*) wördt t gasmengsel bedoeld in de onderste lage van de eerdatmosfeer. Wat de klanke van t woord angeet lik t arg op *locht (straoling)* (of: *licht*).

## Samenstelling

De locht op eerde besteet veur ongeveer 78% uut stikstofgas en 21% uut zuurstofgas. De overige 1% besteet uut sporen van edelgassen, n stark wisselende hoeveulheid waoterdamp (0,7%), en koolzuurgas, dat oek in hoeveulheid stark kan wisselen. In de butenlocht was de hoeveulheid koolstofdioxide (of koolzuurgas) ongeveer 0,03%, binnen n woenige kan dit, as der esteukt of ekookt wördt, veule hoger ween. Deur wereldwieje hogere konsentrasies verstarkt dit gas t breuikaseffekt op eerde. Sinds de industriële revolusie is de konsentrasie toe-eneumen van ongeveer 0,03% naor inmiddels zwat 0,04% (ongeveer 395 ppmv).

De samenstelling van de locht verschilt mit de heugte. Umdat stikstof (massagetal 14) minder wög as zuurstof (mit massagetal 16) he'j op grotere heugte verhouwingsgewies minder zuurstof.

Dreuge locht (waor mer min waoterdamp in zit) is n arg goeie warmte-isolator, en hef oek n lege warmtekapasiteit. Daorumme wördt dreuge locht gebruukt in dubbel glas veur t isoleren van gebouwen.

In n dreuge locht ku'j dan oek de iezelig hoge temperaturen in n sauna an. Je gaon dan wel arg zweten, mer deurdat t zweet in de dreuge, hete locht gauw verdampt, koelt de huud aof, en wö'j niet gauw oververhit.

## Denkbeelden over locht

Van oudsher beheurt locht tot één van de vier elementen: eerde, waoter, vuur en locht. Eerst in 1770 ontdekten Carl Wilhelm Scheele dat locht uut meerdere gassen bestung. Henry Cavendish hef de samenstelling van locht naor sekuur bepaold.

Eertieds dochten ze oek dat deur de slagaoren van t meenselike lichaam, locht vervoerd wördden in de plaotse van bloed. As der ene uut de tied kömp, dan bin de slagaoren namelik leeg. William Harvey ontdekten in 1628 de bloedsumloop.

## Nedersaksies

* Drèents: *locht* of *lucht*
* Grunnegs: *locht* of *loft* (olderwets)
* Tweants: *loch(t)* (kan ook *staank* beteken)
* Veluws: *loch(t)* of *lucht*

## Zie oek

* Eerdatmosfeer

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dit artikel is eskreaven in et westveluwske dialekt van Nunspeet, in de Algemene Nedersaksiese Schriefwieze.* |
# Piano

Een piano
Vleugelpiano's
Henriëtte Ronner-Knip (1897)
Een **piano** of **klavier**, veur de aardigheid ook wel **tengeltangel** eneumd, is een meziekinstrement dat of-eleid is van de klavecimbel. 't Woord *piano* kump van 't Italiaanse woord *fortepiano* of *pianoforte*, dit betekent dat 't instrement harde en zachte geluden kan speulen. Dit was in de tied dat 't emaakt werd meestentieds niet zo bie andere toetsenbordachtige instrementen, veural nie bie 't klavecimbel.

Een gewone piano hef 88 toetsen. Piano's gebruukt de toetsen um de hamers te verplasen die op een drötien slaon en 't geluud maken.

Piano's wordt veural gebruukt in klassieke meziek: veur solo-speul, in kamermeziek en in orkestmeziek, veural as solo-instrument in 't pianoconcert. Veural vrogger, mar noen nog wal, werden ze veul gebruukt veur amateurbegeleiding in stukken die oorspronkelik um 'n orkest of 'n ensemble vraogen. Ok in de jazz vinden ze veul toepassen, en in de popmeziek, zowel in de rock 'n roll as in de rustige meziek (ballades).

Aover 't algemeen wordt an-eneumen dat de maker van de piano Bartolomeo Cristofori van Padua, Italië was. 't Is niet precies bekend wenneer Cristofori zien eerste tengeltangel ebouwd hef, mar een inventaorislieste die deur zien medewarkers emaakt is geef an dat de tengeltangel in 1700 al bestond. De drie piano's van Cristofori die aover-eleverd bint, stamt uut 1720 tot 1729.

Veul bekende componisten van vrogger waren ook professionale pianisten. Johann Sebastian Bach hef, toen e bie Frederik de Grote was, daor op de piano gespeuld (al had hie nog liever 't klavecimbel), Mozart en Beethoven waoren virtuozen op de piano's van toen (die we noen *fortepiano* neumt). De twie grootste pianovirtuozen uut de negentiende eeuw, en misschien wel van altied, bint Frédéric Chopin en Franz Liszt.

## Nedersaksisch

* Drèents: *piano*, *piaono*
* Grunnegs: *piano*, *klevaaier*
* Stellingwarfs: *piano*
* Veluws:
	+ *piano*
	+ *tengeltangel* (Heerde, infermeel)
* Tweants:
	+ *piano*
	+ *pingelkiste* (informeel)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Disse pagina is eskreven in 't Heerdes* |
# 268

**Eeuwen:** < | 2e eeuw | **3e eeuw** | 4e eeuw | >

**Decennia:** < | 240-249 | 250-259 | **260-269** | 270-279 | 280-289 | >

**Jaoren:** << | < | 264 | 265 | 266 | 267 | **268** | 269 | 270 | 271 | 272 | > | >>

## Gebeurtenissen

* ...

## Geboorn

* ...

## Oet de tied

* ...
# 1778

**Eeuwen:** < | 17e eeuw | **18e eeuw** | 19e eeuw | >

**Decennia:** < | 1750-1759 | 1760-1769 | **1770-1779** | 1780-1789 | 1790-1799 | >

**Jaoren:** << | < | 1774 | 1775 | 1776 | 1777 | **1778** | 1779 | 1780 | 1781 | 1782 | > | >>

## Gebeurtenissen

* 26 jannewaori - Sydney wonnen estich

## Geboren

* 2 september - Lodewiek Napoleon Bonaparte, vors van 't Koninkriek Hollaand (1806-1810)

## Uut de tied

* 10 jannewaori - Carolus Linnaeus, Zweedse bioloog
* 30 meie - Voltaire (83), Frans filosoof
# Oppervlakte

n Vierkante meter emaakt van PVC-buizen
De **oppervlakte** of t **oppervlak** geeft an hoe groot n 2-dimensionaol gebied is. Dit kan de oppervlakte wezen van n tweedimensionaole vorm, mar oek de oppervlakte van n driedimensionaole vorm.
Oppervlakte wort oek wel *grootte* eneumd, mit name bie die van perselen.

De SI-eenheid van oppervlakte is de vierkante meter, m². Dit is of-eleid van de SI-eenheid meter.

## Formules

### 2D

t Oppervlakte van enkele tweedimensionaole objekten:

* Oppervlakte van n vierkant: lengte × lengte.
* Oppervlakte van n rechthoek: lengte × breedte.
* Oppervlakte van n ruut: heugt × breedte.
* Oppervlakte van n driehoek: ½ × baosis × heugt.
	+ t oppervlakte kan oek mit behulp van de formule van Heron berekend worren.
* Oppervlakte van n sirkel: π *r*² (waorin *r* de straol van de sirkel is).

### 3D

t Oppervlakte van enkele driedimensionaole objekten:

* Oppervlakte van n kubus: 6 *s*², waorin *s* de lengte is van een kant van de kubus.
* Oppervlakte van n balk: 2 ((*l* × *w*) + (*l* × *h*) + (*w* × *h*)), waorin *l*, *w* en *h* de lengte, breedte en heugt bin van de balk.
* Oppervlakte van n bol: 4 *π r*² waorin *r* de straol van de bol is.
* Oppervlakte van n silinder: 2 *π r* (*h* + *r*), waorin *r* de straol van de sirkelvormige baosis is, en *h* de heugt van de silinder.
* Oppervlakte van n kegel: *π r* (*r* + √(*r*² + *h*²)), waorin *r* de straol van de sirkelvormige baosis is, en *h* de heugt van de kegel.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dit artikel is eskreaven in et westveluwske dialekt van Putten, in de Algemene Nedersaksiese Schriefwieze.* |
# Napoleon Bonaparte

Napoleon Bonaparte (1801)
**Napoleon Bonaparte** (geboren op 15 augustus 1769 in de plak Ajaccio op et eilaand Korsika – sturven op 5 meie 1821 op et eilaand Sint Helena) was een generaol van de Fraanse Revolusie en was de leider van Fraankriek as Eerste Konsul (*Premier Consul*) van de Fraanse Rippebliek van 11 november 1799 tot an 18 meie 1804 en daornao as Keizer van de Fraansen (*Empereur des Français*) en Keuning van Italië onder de naeme **Napoleon I** van 18 meie 1804 tot 6 april 1814, en laeter weer hiel kot van 20 meert tot 22 juni 1815, een peer daegen naodat hi'j versleugen was bi'j Waterloo.

Napoleon wodt zien as een militair genie, en is bekend deur et leiden van een groot antal suksesvolle kampanjes, hoewel der ok een peer slim grote mislokkings tussen zatten.

In de loop van krek iets meer as 10 jaor bemachtige hi'j de kontrole over et grootste pat van West- en Centraol-Europa deur overwinnings en deur verdraegen te sluten, tot zien nederlaoge in de Slag bi'j Leipzig in oktober 1813. Een peer maonden laeter wodde hi'j ofzet en vongen neumen op et eilaand Elba. Zoe'n 10 maonden laeter kwam hi'j weer an de macht, disse tied staot bekend as de Honderd Daegen (*Les Cent Jours*). Hi'j wodde uutaenlik versleugen in de Slag bi'j Waterloo in België op 18 juni 1815. Kot daornao wodde hi'j opni'j vongen neumen deur de Ingelsen en is doe verbannen naor et eilaand Sint Helena, waor hi'j in 1821 sturven is.
# 20 augustus

|  |
| --- |
| jul - **augustus** - sep |
| << | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 | 31 |   |   | >> |

De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op **20 augustus**

## Gebeurtenissen

* 1672 - Bie een volksopreuring, dat op-ezet wönnen deur de Oranje pertie van Willem III van Oranje-Nassau, wonnen Johan de Witt en Cornelis de Witt op-ehungen. Prins Willem III wonnen stadhouwer van Hollaand, Zeelaand, Utrech, Overiessel, Grunningen en Westerwolde.
* 1833 - De Afrikaans-Amerikaanse slaaf Nat Turner begint een slavenopstand tegen de zujelijke plantazie-eigenaren in Southampton County, Virginia.
* 1960 - Senegal verlaot de Mali Federasie en wonnen een zelfstandige staot.

## Geboren

* 1340 - Geert Grote, diaken, godgeleerde, schriever, kloosterhervörmer en boeteprediker
* 1990 - Ranomi Kromowidjojo, Nederlaands zwemster

## Uut de tied

* 1823 - Paus Pius VII (83)
# 1961

**Eeuwen:** < | 19e eeuw | **20e eeuw** | 21e eeuw | >

**Decennia:** < | 1940-1949 | 1950-1959 | **1960-1969** | 1970-1979 | 1980-1989 | >

**Jaoren:** << | < | 1957 | 1958 | 1959 | 1960 | **1961** | 1962 | 1963 | 1964 | 1965 | > | >>

## Gebeurtenissen

* 19 meert - Jos Lansink, Tweants-Belgiesen springruuter
* 12 april - Joeri Gagarin is de eerste meens in de ruumte an boord van de Vostok 1
* 20 april - De eerste stereo radio-uutzendingen, in de VS
* 24 meie - Cyprus wodt lid van de Raod van Europa
* 19 juni - 't Britse protecteraot Koeweit wordt onofhankelijk
* 13 augustus - Oost-Duutse militairen sluten de grens tussen Oost- en West-Berlien. Begin van de bouw van de Berliense Mure
* Oprichting Universiteat Tweante

## Geboren

* 17 april - Tjako van Schie, Nederlaanse pianist en componist
* 17 meie - Eithne Patricia Ní Bhraonáin, bekend as Enya, ne Ierse pop/new age zangeres
* 4 augustus - Barack Obama, 44sten presideant van de VS

## Uut de tied

* 17 november - G.B. Vloedbeld, skriewer den at drok was vuur t Tweants
# Dwaarsloper

De rifkreeft, n veurbeeld van n dwaarsloper
Japanse reuzenkrab, de grootste van de femilie
**Dwaarsloper** (*Crustacea*) binnen n group zeedaaiern dij kinmaarkt worden deur n haarde schoal en voak ogen *op stokjes*. De maiste daaiern ien dizze femilie hebben ook twij of meerdere poten woar of scheren aan zitten. Dizze femilie omvat daaiern as de kreeft, de genoat en de kraab, môr ook de stainkrob en de mözzel. Ien totoal bestoan der meer as 40.000 verschillende soorten ien dizze femilie. De grootte kin verschillen tuzzen dij van n komputer (exkl. laange poten) tot dij van n stofdailtje. Summege daaiern binnen den ook mikro-organismes en summegen binnen zulfs parasiet.

Ien t Grunnegs-Oostfrais wordt t woord *dwaars-loper* ook wel broekt om allend de zeekreeft of de krab mit aan te duden. Dit is aigelks onjuust, omrezen t oorspronkelk de noam is van de haile daaierfamilie.

## Soorten

Der binnen 6 heufdfamilies:

* Branchiopoda (o.a. woaterhippers)
* Remipedia
* Cephalocarida
* Maxillopoda (o.a. aindmözzels, ainoogkreeften en kaarperloezen)
* Ostracoda (mözzelkreeften)
* Malacostraca (o.a. zeekreeften, krabben, genoat en zeekomma's)

## Leegsaksisch

* Algemain: *kreeftachtigen*
* Urkers: *krieftachtigen*
# Estlaand

|  |
| --- |
| **Eesti Vabariik** |
| Vlagge van Estlaand | Wåpen van Estlaand |
|  Ligging van Estlaand |
| **Basisgegeavens** |
| Officiele språke | Estisch |
| Höyvdstad | Tallinn |
| Regeringsform | Rippebliek |
| Godsdeenst | Protestans (16%) Russisch-orthodox (14%) |
| **Geografy en bevolking** |
| Uppervlakde - Water | 45.226 km² 4,6% |
| Inwoanertal - Dichtheid | 1,4 miljoen 31 inw./km² |
| Koordinaten | 58° 42′ N, 25° 31′ O |
| **Oaverige** |
| Volksleed | Mu isamaa, mu õnn ja rõõm |
| Münteynheid | Estische krone (`EEK`) |
| Tydzone | +2 |
| Nationale feystdag | 24 febrewaori onofankelijkeidsdag |
| Web | Kode | Tel. | .ee | EST | 372 |

**Estlaand** (Estisch en Võro: *Eesti*) is een laand in Noordoost-Europa, dat in 't westen grenst an de Oostzee, in 't noorden an de Finse Golf, in 't oosten an Ruslaand en in 't zuden an Letlaand. 't Is de noordelijkste en de kleinste van de drie Baltische lanen, en 't verskilt van 't middelste Baltische laand Letlaand in de eerste pläse deur de tääl, die Finoegrisch is en niet Baltisch.

## Geskiedenisse

Estlaand is pas vanof 1918 een zelfstandige staot. 't Onofankelijke Estlaand wönnen in 1940 deur sovjettroepen bezet en nao een korte Duutse bezetting in 1944 bi'j de Sovjet-Unie in-eneumen. 't Bezette Estlaand erkreeg in 1991 zien onofankelijkeid. De jaoren van toenemende vri'jeid die an disse gebeurtenisse veurofgungen, gungen de geskiedenisse in as de *zingende revolusie*.

Veur 1918 be-euren Estlaand tot de grote meugendeden die 't laand umringen: 't was ofwisselend (diels) Deens, Zweeds, (diels) Pools en Russisch, terwiel de Duutse Orde der eeuwenlang een grote rolle speulde. Duutsers bekleden oge functies in bestuur en ambtenäri'je, terwiel de Esten alleend 't wärk verrichen. De emancipasie van de Esten en van de Estische tääl kwammen pas vanof 1800 van de grond.

Estlaand is op 1 mei 2004 toe-etreden tot de Europese Unie.

## Bestuurlijke indieling

### Pervinsies

't Laand is onderverdield in vuuftien pervinsies (*maakond*, meervoud: *maakonnad*) en disse in 193 laandgemienten (*vald*) en 34 steden (*linn*). Veur een overzichte van de Estische previnsies zie: previnsies van Estlaand.

### Steden

De grootste steden in Estlaand bint achterienvolgens:

* Tallinn (396.010 inw.)
* Tartu (101.483)
* Narva (67.144)
* Kohtla-Järve (46.032)
* Pärnu (44.396; inwonerantal per 2005)

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Commons: Estlaand** - plaatjes, filmkes en/of gelüüdsbestanden. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Dit artikel is eskreaven in et oustveluwske dialekt van Hattem.* |
# 11 oktober

|  |
| --- |
| sep - **oktober** - nov |
| << | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 | 31 |   |   | >> |

De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op **11 oktober**

## Gebeurtenissen

* 1965 - Hilversum 3 (noen 3FM) begint uut te zenden

## Geboren

* ...

## Uut de tied

* ...