Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 422

**Eeuwen:** < | 4e eeuw | **5e eeuw** | 6e eeuw | >

**Decennia:** < | 400-409 | 410-419 | **420-429** | 430-439 | 440-449 | >

**Jaoren:** << | < | 418 | 419 | 420 | 421 | **422** | 423 | 424 | 425 | 426 | > | >>

## Gebeurtenissen

* ...

## Geboorn

* ...

## Oet de tied

* ...
# 447

**Eeuwen:** < | 4e eeuw | **5e eeuw** | 6e eeuw | >

**Decennia:** < | 420-429 | 430-439 | **440-449** | 450-459 | 460-469 | >

**Jaoren:** << | < | 443 | 444 | 445 | 446 | **447** | 448 | 449 | 450 | 451 | > | >>

## Gebeurtenissen

* ...

## Geboorn

* ...

## Oet de tied

* ...
# 549

**Eeuwen:** < | 5e eeuw | **6e eeuw** | 7e eeuw | >

**Decennia:** < | 520-529 | 530-539 | **540-549** | 550-559 | 560-569 | >

**Jaoren:** << | < | 545 | 546 | 547 | 548 | **549** | 550 | 551 | 552 | 553 | > | >>

## Gebeurtenissen

* ...

## Geboorn

* ...

## Oet de tied

* ...
# Liefeigenschop

**Liefeigenschop** is nen vorm van heurigheid dee kort bi-j slaverni-je steet.
Et verskil is veurnoamelek dat liefeigenen n gezin konden stichten (wat met slaven lang neet altied et geval was), n stuksken laand mochten bebouwen um eur gezin te voden en neet zunder eur gezin en eur laand konden wodden verkocht.

De verskillende vörmen van unvri-jheid bunt neet altied dudelek uut mekare te holden.
Pachterschop, share cropping, peonage, schuldslaverni-je, heurigheid, liefeigenschop en slaverni-je vleujt in mekare oaver. Ok is et neet zo dat grotere unvri-jheid altied grotere ellende metbreg, en meer vri-jheid meer welvoart. Völle slaven wödden in verholding good evood en eklaed, moar völle pachters - as eure akkers klein waren en pachten te heuge - in bittere armeu laefden.

Ok is et zo dat formele rechten mangsmoal neet völle zegt. Den formelen rechtstoostaand van nen boer in ne bepoalde samenlaeving kan in verholding vr-j good waen, moar as zienen landheer tegeliekertied den plaatseleken rechter is, zal den boer in warkelekheid neet völle meugelekheden hebben um ziene rechten te doon gelden.
# 500

**Eeuwen:** < | 4e eeuw | **5e eeuw** | 6e eeuw | >

**Decennia:** < | 480-489 | 490-499 | **500-509** | 510-519 | 520-529 | >

**Jaoren:** << | < | 496 | 497 | 498 | 499 | **500** | 501 | 502 | 503 | 504 | > | >>

De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 500

## Gebeurtenissen

* Rond dit jaor wonnen de Arabieren van Najran (Zuud-Arabië) bekeerd tot 't christendom.
* Zuud-Arabische handelaars vestigen zich in Noord-Ethiopië
* Slag bie Dijon vien plaose

## Geboren

* ...

## Uut de tied

* ...
# 542

**Eeuwen:** < | 5e eeuw | **6e eeuw** | 7e eeuw | >

**Decennia:** < | 520-529 | 530-539 | **540-549** | 550-559 | 560-569 | >

**Jaoren:** << | < | 538 | 539 | 540 | 541 | **542** | 543 | 544 | 545 | 546 | > | >>

## Gebeurtenissen

* ...

## Geboorn

* ...

## Oet de tied

* ...
# 15 juli

|  |
| --- |
| jun - **juli** - aug |
| << | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 | 31 |   |   | >> |

De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op **15 juli**

## Gebeurtenissen

* 1099 - Eerste Kruustochte: christelijke soldaoten veroveren Jeruzalem.
* 1974 - Militaire staotsgrepe op Cyprus.

## Geboren

* 1606 - Rembrandt van Rijn, Nederlaanse schilder († 1669)

## Uut de tied

* ...

## Viering/herdenking

* Botswana - Dag van de Prissedent
* Palermo, Sicilië - Santa Rosalia Festival
# 7 december

|  |
| --- |
| nov - **december** - jan |
| << | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 | 31 |   |   | >> |

De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op **7 december**

## Gebeurtenissen

* ...

## Geboren

* ...

## Uut de tied

* ...
# Maltees

|  |
| --- |
| **Maltees** |
| Språke | Maltees (Malti) |
| Land | Malta |
| Antal spreakers | 500.000 |
| Skrivt | Latiens alfabet |
| Status | offisieel in Malta en de EU |
| ISO 639-1 | mt |
| ISO 639-2 | mlt |
| ISO 639-3/DIS | mlt |

t **Maltees** (in de tael zels: *Malti*) is de tael die op Malta spreuken wodt. Et Maltees is de ienigste Semitiese tael die in et Latiense alfabet, mit extra leestiekens, schreven wodt. Ok is et de ienigste Semitiese tael die a'j van links naor rechts schrieven.

Et Maltees is ontstaon uut et Arabies naodat de Arabieren Malta in 870 veroverden. Et eilaand Malta het wegens zien strategiese ligging daornao nog vule veroveraars zien, die allemaole heur bi'jdrege an et Maltees leverd hebben. De helte van de Maltese woordeskat het et van et Italiaans en Sisiliaans leend; tussen de zes en de twintig persent van de woordeskat komt uut et Engels. Der bin ok Latiense en zels nog inkelde Puniese woorden beweerd bleven in et Maltees.

De tael is sund 1 meie 2004 ien van de offisiële warktaelen binnen de Europese Unie. Daornaost is et Engels ok een offisiële tael van Malta.
# Romani

**Romani** of **Romanes** is ne sproake van t zigeunervolk de Roma. Wat geleardn meant det dr meardere soortn Romani beent, dee at allemoal aparte sproakn beent, umdet t dialekt van verskeaidene stämme slim oet mekaander kan loopn.

Oonderzeuk hef oet eweazn det t Romani verbaand hef met sproakn in noord-India en Pakistan, zo as t Hindi, mear ook t Punjabi. Doarumme wörd ook an enömn det de Roma doar oorsproonkelik oet de buurte komt, umdet an de haande van verskeaidene leenwöarde n pad te volgen is van öarn trek noar t westn. Ne studie van kort geleene wis oet det t Romani verbaand hef met t Sinhala.

De meeste Romaas hebt öare sproake beheuldn, mear doar ook aait de sproake bie eleard van t laand woer at ze tiedelik wondn, want det kon wal honderden van joarn doern. Van ooldsher is de sproake Indisch, mear zee hef ook Iraanse, Armeense, Griekse en Sloaviese invloodn ehad. De stämme dee at wieter treukn hebt zik nog mear noar aandere sproakn an epast. Det is meesttieds wat slimmer as allene mear n antal leenwöarde: de Roma op de Balkan hebt nog aait dialekte met alle acht naamvaln van t Sanskriet bewoard, wat meugelik was duur de stoarke verbuging van de Sloaviese sproakn, mear de Karpaatn, dee at nöast öar eegne sproake ook Duuts leardn, hebt zowat alns dr van dr achterhen edoan. Doarumme köant völle Romaas mekoar rechtevoort neet mear verstoan.

Kortns beent ze begunn met t opskriewn en standaard-maakn van t Romani. Doarumme geet t dr op an det de dialekte töt meardere sproakn oetdiejn zöalt.

## Refereansies

* Gray, RD; Atkinson, QD (2003). "Language-tree divergence times support the Anatolian theory of Indo-European origin" *Nature.* **426**, 435-439.
# Wien

Een glas witte wien
**Wien** is een alkeholische drank dee emaak wonnen deur 't fermenteren van druven en druvensap. Wienachtige dranken kunnen oek emaak wonnen deur 't fermenteren van aandere vruchen of bloemen (vruchenwien), gis, ries, hoenig en zelfs krujen. De naam wien zelf mag wettelijk allinnig gebruuk wonnen veur wien dee emaak wonnen van druven.

## Vruchenwien

Volgens een Frans dikreet uut 1907 mut wien uut 't sap van varse of edreugen druven emaak wonnen. A-j 't sap van aandere vruchen as druven laot vergissen, heet 't preduk *vruchenwien*.

In 't noorden van de Loire wonnen in Normandië en Bretagne een appelwien emaak dee cider eneumd wonnen. Veerder kan wien emaak wonnen van ries (rieswien) en hoenig (*mede*). Bloedwien is wien waor kunsmaotig verstarkende stoffen bie-edaon wonnen, zoas iezerverbiendingen, calciumglycerofosfaat en ginseng.

## Wienproducerende lanen

Wienranken wönnen deur kolonisten vanuut Europa mee-eneumen naor alle aandere delen van de wereld. Tegensworig produceren de volgende lanen op commerciële baosis wien:

### Europa

* België
* Bulgerije
* Duutslaand
* Frankriek
* Griekenlaand
* Hongerije
* Italië
* Krowasië
* Luxemburg
* Malta
* Moldavië
* Montenegro
* Nederlaand
* Noordmacedonie
* Oekraïne
* Oostenriek
* Portugal
* Roemenië
* Ruslaand
* Servië
* Slovenië
* Slowekije
* Spanje
* Tsjechië
* Zwitserlaand

### Afrika

* Algerije
* Egypte
* Marokko
* Tunesië
* Zuud-Afrika

### Oceanië

* Australië
* Niej-Zeelaand

### Azië

* China
* Cyprus
* Georgië
* India
* Iran
* Israël
* Jordanië
* Libanon
* Syrië
* Thailaand
* Turkije

### Noord-Amerika

* Kanneda
* Verenigen Staoten van Amerika

### Midden-Amerika

* Mexico

### Zuud-Amerika

De twee belangriekste wienlanen van Zuud-Amerika bin Chili en Argentinië. Daornaos is Uruguay een stark wienlaand in opkoms.

* Argentinië
* Bolivia
* Brazilië
* Chili
* Colombia
* Peru
* Uruguay

## Uutgaonde verwiezingen

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Commons: Wien** - plaatjes, filmkes en/of gelüüdsbestanden. |
# Kairo

Sicht up Kairo, de stad van de dusend minaretten
**Kairo** (arabisk: القاهرة , ümmesat in latynske letters: *al-Kāhira)* is de höyvdstad van Egypte. Der woanet sou'n 10 miljoon lüde un de stad met 453 km². Med alle vöärstäden un verstädelikte gebeden der by woanet der sou'n 22 miljoon lüde, wårmed as et grötste verstädelikte gebeed is van de arabiske wearld, van Afrika un et Middenousten.

Kairo is meskeen et bekendst vanweage de piramides van Gisa, dee as der kort by ligget. Ouk wördt et wal es de stad van de dusend minaretten enöömd, ümdat der souvöäle moskeen un andere islamitiske bouwwarken ståt.

De stad ligt handig an de Nyl, de grötste rivyr van Afrika, un is dårdöär al eywen en vöärnaam handelscentrum in de streake.
# Uro

Uro 2026
Braifkes / munten
Veurbeeldbraifke van 20 uro
De **uro** (€) is de offisjele muntainhaid van 21 van de 27 lidstoaten van de Uropese Unie. Dizze stoaten, dij soam de Urozône haiten, binnen Aairlaand, Belgie, Duutslaand, Finlaand, Frankriek, Itoalje, Luxembörg, Nederlaand, Oosterriek, Portugaal, Spanje (1999\*), Griekenlaand (2001\*), Slovenie (2007), Maalte, Zyprus (2008), Slovakaai (2009), Estlaand (2011), Letlaand (2014), Litouwen (2015), Kroatie (2023) en Bulgarije (2026).

De muntainhaid is ok ien gebruuk ien Monako, San Marino en Vatikoanstad, doarveur is n overainkomst mit de Uropese Unie opsteld. Andorra, Montenegro en Kosovo gebruken t ok as offisjeel betoalmiddel môr hebben gain offisjele ôfsproaken mit de Uropese Unie, doardeur maggen ze gain aigen munten sloan. De uro wordt doagelks deur om en bie 332 miljoen Uropeanen gebruukt. Meer as 175 miljoen mìnsen ien haile wereld gebruken muntainheden dij mit de uro verbonden binnen, woaronder meer as 150 miljoen ien Afrikoa.

De uro is de twijde muntainhaid ien de wereld as opslagmunt en as handelsmunt, noa de Amerikoanse dollar. Sunt dat der ien juli 2013 meer as € 942 miljard ien omloop waar het de uro de dollar achter zok loaten as muntainhaid mit de maiste optelde weerde aan kontanten ien omloop. Bie IMF roamens van t BBP en koopkracht is de urozône de twijde grote ekonomie ien haile wereld. De noam *euro* (uro) is offisjeel aannomen op 16 dizzìmber 1995. t Wer introduseerd ien finansjele maarkten as n boukholdmuntainhaid op 1 jannewoari 1999, dou t de vrougere Uropese Boukholdainhaid (ECU) vervangen het mit n ratsio van 1:1. Uromunten en urobraifkes binnen op 1 jannewoari 2002 ien omloop brocht.

De offisjele ISO-kode van de muntainhaid is *EUR*.

## Aigenschoppen

De uro is verdaild ien 100 sìnten, dij sumtieds urosenten nuimd worden om dudelk tou môken dat t zok nait om n aander muntainhaid handeld. Aal munten hebben n gemainschoppelke ziede dij zain let houveul of dat t weerd is, mit n laandkoart op achtergrond. Vanôf t begun stonden op de maist munten, behaalve de 1, 2 en 5 sìnt, woar n globe op ston, allend de 15 oorspronkelke urolaanden. Sunt 2007 worden munten sloagen mit koarten dij ok laanden van buten de unie zain loaten, zo as Noorweeg en t Oostblok. De aander ziede van de munten het n ôfbeelden dij per laand verschilt. Aal munten, mit aal ôfbeeldens, kinnen ien aal laanden van zône bruukt worden. Der binnen €2-, €1-, 50s-, 20s-, 10s-, 5s-, 2s-, and 1s-munten. Om de twij lutste munten nait tot bruken tou hebben, worden veul betoalens ôfrond noar vief sìnt ien Nederlaand en Finlaand. Urobraifkes binnen der as € 500, € 200, € 100, € 50, € 20, € 10 en € 5. Zie hebben aal n aigen kleur en binnen môkt om n spesifieke periode ien Uropese geschiedenis tou gedenken. Op aine kaant stoan poorten en roamen en aan ander kaant stoan bruggen.

## Reverìnsies

## Uutgaonde verwiezingen

* Urobraifkes (Duuts) (Engels)

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Commons: Uro** - plaatjes, filmkes en/of gelüüdsbestanden. |
# 2 september

|  |
| --- |
| aug - **september** - okt |
| << | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 |   |   |   | >> |

De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op **2 september**

## Gebeurtenissen

* 1645 - De eerste steen wönnen eleg veur de *Sael van Oranje*, dee laoter zol uutgreuien tot Paleis Huis ten Bosch.
* 1938 - De Rippebliek Hatay verklaort zich onofhankelijk van 't deur Frankriek bestuurde Syrië.
* 1944 - Tweede Wereldoorlog: de ealliëren troepen trekken België binnen.
* 1944 - Tweede Wereldoorlog: Anne Frank en heur femilie wonnen op de leste transporttrein van Kamp Westerbork naor Auschwitz ezet. Dree dagen laoter koemen ze an.
* 1945 - Tweede Wereldoorlog: 't officiële einde van de oorlog mit de overgave van Jepan.
* 1945 - Vietnam verklaort zich onofhankelijk van Frankriek.

## Geboren

* 1778 - Lodewiek Napoleon Bonaparte, vors van 't Koninkriek Hollaand (1806-1810)
* 1838 - Liliuokalani, koneginne en de leste monarch van 't koninkriek Hawaï († 1917)
* 1973 - Nathalie Baartman, Tweantse kabaretjeare en skriewer van nöalstuks

## Uut de tied

* 421 - Constantius III, Keizer van Rome

## Viering/herdenking

* In 't vlejen: Nasionale feesdag: Sedanstag in 't Duutse Keizerriek
* Nasionale feesdag van Vietnam
# 7e eeuw

Decennia - Eeuwen - 6e eeuw - 7e eeuw - 8e eeuw

## 7e eeuw

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jaoren '90 | 590 | 591 | 592 | 593 | 594 | 595 | 596 | 597 | 598 | 599 |
| Jaoren '0 | 600 | 601 | 602 | 603 | 604 | 605 | 606 | 607 | 608 | 609 |
| Jaoren '10 | 610 | 611 | 612 | 613 | 614 | 615 | 616 | 617 | 618 | 619 |
| Jaoren '20 | 620 | 621 | 622 | 623 | 624 | 625 | 626 | 627 | 628 | 629 |
| Jaoren '30 | 630 | 631 | 632 | 633 | 634 | 635 | 636 | 637 | 638 | 639 |
| Jaoren '40 | 640 | 641 | 642 | 643 | 644 | 645 | 646 | 647 | 648 | 649 |
| Jaoren '50 | 650 | 651 | 652 | 653 | 654 | 655 | 656 | 657 | 658 | 659 |
| Jaoren '60 | 660 | 661 | 662 | 663 | 664 | 665 | 666 | 667 | 668 | 669 |
| Jaoren '70 | 670 | 671 | 672 | 673 | 674 | 675 | 676 | 677 | 678 | 679 |
| Jaoren '80 | 680 | 681 | 682 | 683 | 684 | 685 | 686 | 687 | 688 | 689 |
| Jaoren '90 | 690 | 691 | 692 | 693 | 694 | 695 | 696 | 697 | 698 | 699 |
| Jaoren '0 | 700 | 701 | 702 | 703 | 704 | 705 | 706 | 707 | 708 | 709 |

## Belangrieke gebeurtenissen

* 't Boeddhistische koninkriek Srivijaya op Sumatra, Indonesië, breid zich vanuut de heufstad bie 't hudige Palembang (Zuud-Sumatra) uut en krieg de controle over de naobie-elegen havens.

## Belangrieke personen

* Mohammed, stichter van de islam
# Bekke

Den Gulp
De Hagmöllenbeake
Ne **bekke** of **beake** is nen min of meer natuurleken streum water dee vanuut nen eursprong, mangs ne bronne, streumofweerts vleujt. Wanneer meer beaken samenkomt en ne zekere greutte kriegt sprekt zie van ne reviere. Nen voestreagel um te bepoalen of nen waterlöp noo ne beake of ne reviere eneumd möt wödden, is dat ne beake op alle plaatsen deurwoadboar is en ne revier moar op enkele ploatsen. In laeglaandgebeeden in Europa, zoas Nederland, hebt völle beaken eure natuurleke uutstroaling verloaren deur ingriepende kanoalisaties.

Nen spreng is nen biezunderen vorm van ne beake.

## Beaken in polders

In polders wodt beaken an-elegd, hier wöd et kwelwater dat normaal deur sloten dee eavenwiedig an den diek ligt wöd of-evoerd, vervangen deur hoaks op den diek eleagen beaken. Nen bi-jzaak is dat dee beaken veulal ne verheuging van den waterspeegel mit zich metbrengt in et umrengenden laand.

In et "Cirkelbos" in Almere is zo'n beake emaakt. De kaaien van dee beake waren in eersten anleg aan 2 kanten loodrecht of-egroaven. Noo dee beake doar wat joaren ligt, bunt dee randen neet meer zo steil en längs den oover bunt hier en doar varens te vinden. Deurdat de stuwing van water ok bi-j vorst deurgeet en umdat et water streumt, leavert dit nen biotoop op den gans geskikt is veur den iesvöggel. Ok den zwarten peppel blik et hier gans good te doon; nen in 1978 eplanten boom is al 31,5 m hooge en heft nen umvang van 280 cm.

## Uutgaonde verwiezing

* Veluwsen sprengen en beaken
* De Seesinkbeake in den Geldersen Achterhook
# 2e eeuw v. Chr.

**Decennia - Eeuwen - 3e eeuw v. Chr. - 2e eeuw v. Chr. - 1e eeuw v. Chr.**

## 2e eeuw v. Chr.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 200 | 199 | 198 | 197 | 196 | 195 | 194 | 193 | 192 | 191 |
| 190 | 189 | 188 | 187 | 186 | 185 | 184 | 183 | 182 | 181 |
| 180 | 179 | 178 | 177 | 176 | 175 | 174 | 173 | 172 | 171 |
| 170 | 169 | 168 | 167 | 166 | 165 | 164 | 163 | 162 | 161 |
| 160 | 159 | 158 | 157 | 156 | 155 | 154 | 153 | 152 | 151 |
| 150 | 149 | 148 | 147 | 146 | 145 | 144 | 143 | 142 | 141 |
| 140 | 139 | 138 | 137 | 136 | 135 | 134 | 133 | 132 | 131 |
| 130 | 129 | 128 | 127 | 126 | 125 | 124 | 123 | 122 | 121 |
| 120 | 119 | 118 | 117 | 116 | 115 | 114 | 113 | 112 | 111 |
| 110 | 109 | 108 | 107 | 106 | 105 | 104 | 103 | 102 | 101 |
# 5e eeuw

Decennia - Eeuwen - 4e eeuw - **5e eeuw** - 6e eeuw

## 5e eeuw

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jaoren '90 | 390 | 391 | 392 | 393 | 394 | 395 | 396 | 397 | 398 | 399 |
| Jaoren '0 | 400 | 401 | 402 | 403 | 404 | 405 | 406 | 407 | 408 | 409 |
| Jaoren '10 | 410 | 411 | 412 | 413 | 414 | 415 | 416 | 417 | 418 | 419 |
| Jaoren '20 | 420 | 421 | 422 | 423 | 424 | 425 | 426 | 427 | 428 | 429 |
| Jaoren '30 | 430 | 431 | 432 | 433 | 434 | 435 | 436 | 437 | 438 | 439 |
| Jaoren '40 | 440 | 441 | 442 | 443 | 444 | 445 | 446 | 447 | 448 | 449 |
| Jaoren '50 | 450 | 451 | 452 | 453 | 454 | 455 | 456 | 457 | 458 | 459 |
| Jaoren '60 | 460 | 461 | 462 | 463 | 464 | 465 | 466 | 467 | 468 | 469 |
| Jaoren '70 | 470 | 471 | 472 | 473 | 474 | 475 | 476 | 477 | 478 | 479 |
| Jaoren '80 | 480 | 481 | 482 | 483 | 484 | 485 | 486 | 487 | 488 | 489 |
| Jaoren '90 | 490 | 491 | 492 | 493 | 494 | 495 | 496 | 497 | 498 | 499 |
| Jaoren '0 | 500 | 501 | 502 | 503 | 504 | 505 | 506 | 507 | 508 | 509 |

## Belangrieke gebeurtenissen

* Begin van de middeleeuwen
* Ondergang West-Romeinse Riek (476)

## Belangrijke personen

* Odoaker