Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1979

**Eeuwen:** < | 19e eeuw | **20e eeuw** | 21e eeuw | >

**Decennia:** < | 1950-1959 | 1960-1969 | **1970-1979** | 1980-1989 | 1990-1999 | >

**Jaoren:** << | < | 1975 | 1976 | 1977 | 1978 | **1979** | 1980 | 1981 | 1982 | 1983 | > | >>

## Geboarn

* Marleen Veldhuis - zwemster
* Ruben Koman - etnoloog
# Kat

Verschillende soorten katten
t Jong van de kat
n Wilde kat, de veurolder van de kat
ne **Kat** (ok wal *hoeskat* of *poes* enuumd, *Felis catus*) is n klein, meestentieds haorig, vleisetend zoogdier dat tot de katachtigen (*Felidae*) beheurt. t Is een van de oldste hoesdieren van de meens. Der is bewies dat de Egyptenaren al in 2000 veur Christus de kat as hoesdier hadden. In zuud Cyprus bint resten van katten evunden die 9200 töt 9500 BP old bint. Umdat katten goeie jaogers warren, wordden zi'j edomestiseerd um de graonveurrö van de meens teggen knaagdieren as rotten en muze te bescharmen. Teggenwoordig wordt ze veural as geschapsdieren eholden.

De olde wetenschappelike name was *Felis domesticus*, maor is later vervangen deur *Felis catus* of somtieds *Felis silvestris catus*.

## Anatomie

De anatomie (lichaamsbouw) van katten is t zelfde as de anatomie van andere katachtigen. Ze hebt n stark buugbaor lief, n vlug reaksievermeugen, scharpe naegels die teruggetrökken kunnen worden en tanden die an-epast bint um kleine prooien mee dood te maken. Ze kunt merakels good heuren en in t duuster zien. Ze heurt klanken van n hoge frekwensie die veur de meens niet heurbaor is. Ok t reukvermeugen is veule baeter as van de meens. Hoewel ze allenig jagen, bint katten sosiale dieren, ze kommuniseert bieveurbeeld deur te miauwen, spinnen, sissen of grommen, maor ok deur feromonen (chemiese ofscheidingen) en der lichaamsholding.

Der bestaon tal van katterassen, sommigen bint natuurlik ontstaon en anderen deur mutasie of kruzing.

## Geluud

## Zie ok

* Dreeleihaorige kat

## Nedersaksies

* Achterhooks: *kat(te)*
* Drèents: *kat(te)*
* Sallaans: *katte*
* Stellingwarfs:
	+ *kat(te)*
	+ *dakhaeze* (schertsend)
* Tweants: *kat(te)*
* Veluws:
	+ *kat(te)*
	+ *puus* of *poes*
	+ *dakhaos, dakhaoze* (schertsend)

## Oetgaonde verwiezings

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Commons: Kat** - plaatjes, filmkes en/of gelüüdsbestanden. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Dit stüksken is nog maar en knöpken. Wy nöydigt ou üm dissen knop te **låten bloien**. |
# San Marino

|  |
| --- |
| **San Marino** |
| Vlagge van San Marino | Woapn van San Marino |
|  Kaarte van San Marino |
| **Informasie** |
| Sproaken | Italjaans |
| Heufdstad | San Marino Stad |
| Geleuf | Rooms-Katholiek |
| **Laand en inwonners** |
| Oppervlakte | 61,2 km² |
| Inwonners | 32.576 |
| Koordinaten | 43° 56′ N, 12° 26′ O |
| **Oaverig** |
| Munteenheid | Euro (`EUR`) |
| Tiedzone | +1 |
| Web | kode | tel. | .sm | SM | 378 |

**San Marino**, vrie ummezat *Sunte Meriens*, offisjeel de **Reppubliek San Marino** (Italjaans: **Repubblica di San Marino**) en ook wal bekeand as de **Soevereinste Reppubliek San Marino**. is nen in eslöttenen ministoat binnen in Italië. Et ligt op et Italjaanse skiereilaand, noord-oostelik van de Apennienen. Et is net iets grötter as 61 km² met ongevear 32.000 inwonners. De heuwdstad is San Marino Stad en de grötste stad is Dogana. San Marina hef et kleanste inwonnertal van alle lidstoaten van den Road van Europa.

San Marino zeg at et den euldsten nog bestoanden soevereinen stoat en reppubliek van de wearld is. Et is ne vuurtzetting van nen kloostergemeenskop seend 3 september 301. Dee wör sticht duur steenhouwer Sunt Mariens van Arba. Et verhaal geet at Mariens Rab in 257 verleut, toen as den tookomstigen keazer Diocletianus opdracht gavven vuur de heropbouw van de stadsmuren van Rimini. Det was verwoost duur Liburniese piraten.

San Marina hef nen groondwet, de Leges Statutae Republicae Sancti Marini, ne riege van zes Latiense beuker oet et 16de joarhoonderd. Hierin steet oonder mear wo as et laand besteurd mut worden. Et is doarmet et euldste skrewene regearingsgeskrift wat nog aait in gebroek is.

San Marino mut et vuur de seanten vuural hebben van de finansjele deenste, industrie en toerisme. Et is ene van de riekste laanden van de wearld wat BBP angeet. De ekonomie van San Marina is is good stabiel. Der zitt mer weanig leu bie de dure in San Marino. Et laand hef ginne skoolden en een oawerskot in kas. San Marino is et ennigste laand met mear voortuge as leu.

## Wellen
# 17 juli

|  |
| --- |
| jun - **juli** - aug |
| << | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 | 31 |   |   | >> |

De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op **17 juli**

## Gebeurtenissen

* 1936 - Begin van de Spaanse burgeroorlog mit een muiterieje in Marokko.
* 1942 - 't Eerste transport mit Nederlaanse joden kump an in kamp Birkenau.
* 1945 - Schilder Han van Meegeren wonnen earresteerd wegens 't onder de naam Vermeer verkopen van eigen schilderwarken, waoronder *Emmausgangers* an museum Boymans.
* 1970 - Op las van de Nederlaanse regering wonnen besleuten de wegonfebriek Werkspoor in Utrech te sluten.
* 1996 - Een Boeing 747 van Trans World Airlines stort neer in de Atlantische Oceaan, veur de kus van Long Island. Alle 230 inzittenden koemen um 't leven.
* 2006 - Een tsunami eis veul levens op 't eiland Java. Disse tsunami is wel zwakker as de tsunami in 2004.
* 2014 - Nen Russisken Bukraket sköt nen Boeing 777 van Malaysia Airlines dale boaven Oost-Oekraïne. Alle 298 inzittenden komt umme.

## Geboren

* Willemijn Rebel, nu Willemijn van der Poel-Rebel (1988)

## Uut de tied

* ...
# Heufdstad

De **heufdstad** van een laand, (diel)staot, of perveensie is een
belangrieke stad waorvanuut et laand, de (diel)staot of de perveensie meerstal bestuurd wodt. Bi'j een gemiente numen ze et vaeke een heufdplak.

Zo is Brussel de heufdstad van Vlaanderen, et Brussels Heufdstedelik Gewest, België en de Europese Unie.

De heufstad van een laand verwiest meerstal naor de zetel van de regering van 't laand. D'r kan ok verwezen wodden naor een stad as de ekenomische of kulturele heufdstad van een gebied. Een veurbeeld van zoe'n laand waor de heufdstad niet de stad is waor de regering zit, is Nederlaand, de heufdstad is Amsterdam mar de regering zit in Den Haag.
# Reikam

Een kam
Een **reikam** is een verzurgingsinstrement dat heufzakelijk bedoeld is um 't haor in de haorstiel te reien dee-j hem willen. Een reikam besteet uut verschillende tanen mit een kleine ruumte tussen de tanen. Meestentieds bin de tanen van plestik, vrogger wönnen 't veural van metaal emaak. Veur aandere toepassingen wonnen 't oek wel in metaal emaak, dit wonnen dan een borsel eneumd.

## Verschillende reikammen

Der bin reikammen veur verschillende dingen, zoas:

* een gewone reikam;
* een reikam dee deur de kapper gebruuk wonnen;
* een reikam veur 't reien van peerdehaor;
* een vlooienkam, veur 't reien van hondehaor en aander beestehaor;
* een luzekam, veur 't vorthaolen van kopluzen;
* een wolkam veur 't ontrafelen van wol.

## Nedersaksisch

* Stellingwarfs: *kam(me)* of *kaom*
* Urkers: *kam*
* Veluws:
	+ *haorkam(me)*
	+ *reikam(me)* (Heerde, Attem, Epe, Nunspeet)
	+ *haorhark* (Speuld)
# Paleis

Paleis Het Loo an de raand van Apeldoorne
Een **paleis** is n ambtshoes dat n oppenbaor of ceremoniël nut hef. Et is mangs ok n (won)hoes veur n stoatsheufd. Ok kardinalen en bisköppe wont normaal ezene in n paleis.

## Soorten

Et weurd paleis is ofkumstig van den Palatien (Latien: *Palatium*), den name van de bulte in Rome woarop de paleizen van de keizers stoanden. Een hoes mit nen oppenboaren toak is bieveurbeeld n paleis van justisie. De anduding *paleis* wöd ok spottend ebruukt veur minder könninkleke huze as: *gokpaleis* en *sportpaleis*. Italiaanse heernhuze en kastele kriegt mangs den titel "Palazzo", bieveurbeeld: *Palazzo Farnese*, *Palazzo Vecchio* of et *Palazzo Vendramin-Calergi*. Ok in steadn in aandere laanden ku'j paleizen zeen, zoas de stadspaleizen van Paries, of in Spanje de zogeneumde Palau's (bieveurbeeld Palau Güell). Doarnoast bunt der fantasiepaleizen te neumen, ok wal follies geneumd, zoas et bekenden *Palais idéal* van Ferdinand Cheval.

### Nederlaand

In Nederlaand hef de Könninkleke familie de palieze oaver-edroagen an et Riek, dat vervolgens leden van de familie hef too-estoane sommege palieze kosteloos te bruken. Bekende Nederlandse palieze bunt:

* Paleis Huus ten Bosch (stoatseigendom vanof 1795)
* Paleis Noordende (stoatseigendom vanof 1795)
* Paleis op den Dam (stoatseigendom vanof 1936; doarveur gemeente-eigendom)
* Paleis het Loo (stoatseigendom vanof 1795 sinds 1975 n museum)
* Kasteel 't Olde Loo (stoatseigendom vanof 1968; noe buutenverblief stoatsheufd)
* Paleis Soestdiek (stoatseigendom vanof 1971)
* Paleis Lange Veurholt (stoatseigendom vanof 1992) (neet meer as paleis in bruuk).
* Paleis Kneuterdiek (stoatseigendom vanof 1938 ten behoove van deRoad van de Stoate) (neet meer as paleis bruuk).
* Kasteel Drakensteyn (privé-eigendom)
* Villa Eikenhorst (privé-eigendom)

* Vredespaleis (gin könninklek paleis, moar ne plaatse woar de wealdvrea wöd bevorderd deur stoat- en rechtskunde)

## Zee ok

* Könninklek Paleis

## Uutgoande verwiezing

* Webstea mit beskrieving van Palieze
# Regent (bestuurder)

Nen **regent** is 'n bestuurder, den al dan neet namens nen aanderen persoon of personen optreadt. Het meest bekand is den regent den de könninkleke woardegheid woarnömp namens nen minderjoaregen vörst of vörstinne.

Zo was in de 17de eeuwe Filips van Orléans regent van Frankriek toon Lodewijk XV nog minderjoareg was.
In België was prins Karel regent tiedens de könningskwestie, de politeeken vroage of könning Leopold III noa den Tweeden Wealdkrieg trög kon kommen uut ballingschap.

Mangsmoal wöd nen laandvoogd ok regent eneumd. In dat geval was den regent den verteggenweurdeger van nen vörst of vörstinne, den in n aander laand verblef.

Vrögger wodden ne vrouweleke regent regentes eneumd. Zo regierden Maria de' Medici in 1610 as regentes ovver Frankriek toon heur zönne, Lodewiek XIII nog minderjoareg was. Emma van Waldeck-Pyrmont was regentes tiedens de leste leavensdage van Willem III en tiedens de minderjoaregheid van könningin Wilhelmina. Ok könningin Juliana was tot 2 keer too regentes. Et weurd 'regentes' wöd echter neet langer as politeek juust ezene.

## Zee ok

* regenten (Nederlaandsen veuranstoande, beveurrechte bestuursleu in de 17de en 18de eeuwe)
* regent (Nederlaands-Indië)
# 113

**Eeuwen:** < | 1e eeuw | **2e eeuw** | 3e eeuw | >

**Decennia:** < | 90-99 | 100-109 | **110-119** | 120-129 | 130-139 | >

**Jaoren:** << | < | 109 | 110 | 111 | 112 | **113** | 114 | 115 | 116 | 117 | > | >>

## Gebeurtenissen

* ...

## Geboorn

* ...

## Oet de tied

* ...
# Zölfmoord

*De zelfmoordenaar* deur Édouard Manet
**Zölfmoord** is de benaoming veur 't opzettelijk beëindigen van 't eigen lèven. **Suïcide** is een synoniem, en wördt veul gebruukt in een juridische of akkedemische context. 't Mederne eufemisme **zölfdoding** wördt veurnamelijk gebruukt in kringen van hulpverleners. De termen kunnen ok overdrachtelijk gebruukt wörden, wanneer der gien spraoke is van een echte moord mar bieveurbeeld van verrinewering van de eigen rippetaosie of carrière. Zölfmoordacties kommen vake veur bie depressieve lu, of lu die liejen an een ongenezelijke ziekte. Tegeswoordig heur ie ok steeds vaker van zölfmoordterroristen zoas dat gebeurde in de VS, en veural ok in 't Midden-Oosten.
# Kloomp

Blaanke kloompn van willingnhoolt
Kloompn met nen learn baand
'n Grötsten klomp van de wearld
**Klompen** zint höltene skone. Ze wordt al honderden joaren duur heel Europa hen edreagen, meestal duur boeren en woarkleu. De meeste klompen wordt rechtevoord met machines emaakt, mer in et verleden met de hand esneden.

Andere namen oet de middeleeuwen zint: *clomp* en *holleblock*. Klompen wordt et meeste oet pöppel- en wilgenholt emaakt, mer mangs ook van lear. Et soort klompen van pöppelholt neumt ze ook wal es *pöppeln* en mangs wördt den naam vuur klompen in et algemeen gebroekt.

Höltene klompen voldoot an alle eisen van de EU um vuur volweardigen woarkskoon duur te goan.

Leu wat et neet ewend zint, loopt zo mer nog neet op klompen vort. Klompen geevt ja niks met, woerduur as 'n dreager der ne zeare wrieje van kan kriegen. Et beste is der op de lopen duur bie et optillen van de bene de tene luk te krommen. Dan buur iej 'n klomp op.

Leu met hoge wriejen köant biej 'n klompenmaker wat oet de kappe loaten sliepen. As dat neet genog is, kan der de hele kappe ook of en maakt ze der nen learenen band oaverhen.

Landelik steet et Twentse Enter bekend as *Kloompndoarp*. Hier steet ook 'n grötsten klomp van de wearld oet een stukke: 403 cm lank, 171 cm breed en 169 cm hoge. Doarmet steet he in et Guinness Book of Records.

Vroger had iedere strekke wier een egen klompmodel, en ook vuur verskillende beropen warren ofzunderlike klompen te kriegen. Zo konden de leu an de klompen zeen woeras ene vandan köm en wat vuur woark of he deed.

## Neersassies

* Achterhooks:
	+ *klompe*
	+ *peppel*
* Drèents: *klomp(e)*
* Grunnegs:
	+ *klombe* (VEK)
	+ *klumpe* (WEK, WEV)
	+ *klomp* (overeg)
	+ *hol(t)ske* (aigelks t woord veur n tripsklombe)
* Sallaands: *klompe*
* Stellingwarfs: *klompe*
* Tweants: *kloomp*, *pöppel* / *peppel*
* Veluws: *klomp(e)*

## Ook bekieken

* Tripklombe
* Klompenmaker

## Oetgoande verbinding

* Filmken op YouTube oawer haandgemaakte kloompn in Eanter

Zelf een stel klompen maken?

* Klompen maken Ne oetgebreaide beskriewing van t met de haande maakn van kloompn
* www.klompen.nl

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Disse pagina is eskreewn in t Riesns* |
# 264

**Eeuwen:** < | 2e eeuw | **3e eeuw** | 4e eeuw | >

**Decennia:** < | 240-249 | 250-259 | **260-269** | 270-279 | 280-289 | >

**Jaoren:** << | < | 260 | 261 | 262 | 263 | **264** | 265 | 266 | 267 | 268 | > | >>

## Gebeurtenissen

* ...

## Geboorn

* ...

## Oet de tied

* ...
# 316

**Eeuwen:** < | 3e eeuw | **4e eeuw** | 5e eeuw | >

**Decennia:** < | 290-299 | 300-309 | **310-319** | 320-329 | 330-339 | >

**Jaoren:** << | < | 312 | 313 | 314 | 315 | **316** | 317 | 318 | 319 | 320 | > | >>

## Gebeurtenissen

* ...

## Geboorn

* ...

## Oet de tied

* ...